athāto'rthedaśamahāmūlīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyāt kiṃvā sūtrasthānamabhidhāya tantrasaṅgrahaṃ vaktumarthedaśamahāmūlīya ucyate| atra ‘adhikṛtya kṛte granthe’ (pā. a. 4/3/87) ityanuvartamāne “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti cchaḥ||1-2||
arthe 1 daśa mahāmūlāḥ samāsaktā 2 mahāphalāḥ| mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ||3|| ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam||4||
arthe iti hṛdaye, mahāmūlā iti mahaddhṛdayaṃ mūlaṃ yāsāṃ dhamanīnāṃ tāstathā, samāsaktā ityāśritāḥ| tasya hṛdayasya paryāyānāha- mahaccetyādi| mahatsañjñā tathā arthasañjñā ca hṛdayasya vaidyavyavahārasiddhā na sarvatra śāstrāntareṣu| hṛdayasya yathā yanmahattvaṃ yathā vā arthyamānatvenārthatvaṃ taddhṛdayasyābhyarhitatvāt| abhyarhitatvamāha- ṣaḍaṅgamityādi| ṣaḍaṅgāni bāhudvayajaṅghādvayaśirontarādhirūpāṇi yasya tat ṣaḍaṅgamaṅgam| aṅgaṃ ca ṣaḍaṅgādatiriktaṃ samudāyarūpamavayavirūpaṃ vā| aṅgamiti vaktavye ṣaḍaṅgaviśeṣaṇaṃ ṣaṇṇāmaṅgānāmapi hṛdayāśritatvapratipādanārthaṃ; kiṃvā, aṅgaśabdasyāvayavavācino niṣedhārtham| vijñānaṃ 3 ca yadyapi ‘ātmā ca saguṇaḥ’ iti vacanādeva ātmaguṇatvena labdhaṃ, tathā'pyātmaguṇeṣu prādhānyāt punaḥ pṛthagucyate; vacanaṃ hi “sukhaṃ samagraṃ vijñānaṃ visarge ca pratiṣṭhitam” iti| indriyāṇi cakṣurādīni pañca| arthapañcakaṃ śabdādi| saguṇa ityanena sukhādigrahaṇam| cetaḥ manaḥ| cintyaṃ manoviṣayaḥ| ete ca ṣaḍaṅgavijñānādayaḥ prati prati paṭhitāḥ 4 pratyekamevopādeyatvena; tenātra kasyacidarthalabdhatvenopādānaṃ kartavyamiti nodbhāvanīyam, arthalabdho hyarthaḥ sākṣādanabhidhīyamānatvādapradhānaṃ bhavati||3-4||
pratiṣṭhārthaṃ 5 hi bhāvānāmeṣāṃ hṛdayamiṣyate| gopānasīnāmāgārakarṇikevārthacintakaiḥ||5|| tasyopaghātānmūrcchāyaṃ bhedānmaraṇamṛcchati|6|
atha kathamamī ṣaḍaṅgādayo hṛdayāśrayāḥ, yāvatā “hṛdayaṃ dvyaṅgulaṃ” (vi. 8) iti vakṣyati, aṅgaṃ ca ṣaḍaṅgāśrayaṃ mahat, indriyāṇyapi ca svāśraya cakṣurādisthitāni, arthāśca bāhyadravyāśrayiṇaḥ, ātmā cānāśrita eva vyāpakaḥ, tadguṇaśca vijñānamātmanyevāśritaṃ, mano'pyanāśritamātmagataṃ, cintyaṃ ca dhyeyādi na hṛdi, ityāśaṅkyāha- pratiṣṭhetyādi|- pratiṣṭhā kāryakaraṇāvirodhenāvasthānam 6| bhāvānāmeṣāmiti ṣaḍaṅgādīnām| hṛdayamiṣyate ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha gopānasīnāmityādi| gopānasyaḥ gṛhācchādanādhārakāṣṭhāni 7| āgārakarṇikā gṛhācchādanamadhye gṛhācchādanakāṣṭhanibandhanī loke ‘āḍakam’ ityucyate| arthacintakairiti hṛdayacintakaiḥ| tena, ṣaḍaṅgādīnāṃ hṛdayāśritatvaṃ nādhārādheyabhāvena, kiṃ tarhi tadanvayavyatirekānuvidhāyitveneti darśitaṃ bhavati| hṛdayāśritatvaṃ hṛdaye prakṛtisthe ṣaḍaṅgādibhāvānāṃ prakṛtisthatvaṃ, hṛdayopaghāte tadupaghāta ityarthaḥ| yadyapi ca, ātmavijñānamanasāṃ hṛdayāśritatvamādhārādheyabhāvādapi kaṣṭasṛṣṭyā pāryate vaktuṃ, tathā'pi sarvavyāpakatvānnopādeyamādhāradheyatvam| naivam, ātmā hyatra saṃsārī bhogāyatanatvenābhipretaḥ, sa ca hṛdayapradeśa eva sukhaduḥkhādyupalabhata ityanubhavasiddhaṃ, tena hṛdayāśrita ivātmā| tathā mano'pi prāyeṇa hṛdyeva tiṣṭhati, yata uparatakriyaṃ mano hṛdyeva tiṣṭhati, tathā dhyāne yoge ca hṛdisthameva mano bhavati| yadapyuktam- “ātmasthe manasi sthire” (śā. 1) iti, tadapyātmasthatvaṃ manaso hṛdayasthatvameva| evaṃ jñānasukhaduḥkhāni ca hṛdayasthānyeva lakṣyante, tathā hyaticintanāttathā duḥkhāveśādvā hṛdayameva pīḍyate, nānyadaṅgam| bhavatvanenāvyāpakenāśrayāśrayibhāvena vyutpāditena 8| tameva hṛdayopaghāte ṣaḍaṅgādibhāvopaghātamāha- tasyopaghātādityādi| tasyeti hṛdayasya| upaghātaḥ kiñcidupahananam| bhedāditi mahopaghātāt| maraṇaṃ ca ṣaḍaṅgādīnāṃ sarveṣāmeva yathoktapratiṣṭhānāśa iti bhāvaḥ||5||-
yaddhi tat sparśavijñānaṃ dhāri tattatra saṃśritam||6|| tat parasyaujasaḥ sthānaṃ tatra caitanyasaṅgrahaḥ| hṛdayaṃ mahadarthaśca tasmāduktaṃ cikitsakaiḥ 9||7||
kathametadbhavatītyāha- yaddhītyādi| sparśo vijñāyate'neneti sparśaṃ vā vijānātīti sparśavijñānaṃ; tasyaiva viśeṣaṇaṃ- dhārīti, dhāri tu śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ; yaduktaṃ- “śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam” (sū. 1) iti; etena yaḥ śarīrādisaṃyogaḥ sparśanena vijānāti sarvaṃ jñeyaṃ, yaścāyaṃ śarīradhāraṇāddhārītyucyate, sa hṛdi sthitaḥ| tena, tadupaghātānmūrcchā tathā tadbhedānmaraṇaṃ caitanyānanuvṛttilakṣaṇamupapannam| sparśo hi dvividha aindriyako mānasaśca, etatsparśadvayaṃ vinā na kiñcijjñānaṃ bhavati; yaduktaṃ- “yaścaivaindriyakaḥ sparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ” (śā. 1) iti| mānasaṃ ca sparśanaṃ śārīre yathāsthānameva darśayiṣyāmaḥ| sparśo vijñāyata iti niruktipakṣe tu sparśaśabdena lakṣaṇayā spṛśyamāno'rtho'bhipretaḥ, tena sarvajñeyāvarodhaḥ; yaṃ prāpyaivārthamindriyāṇi sparśenārthaṃ 10 prakāśayanti, yaduktaṃ- “spṛśyate nānupādāno nā'spṛṣṭo vetti vedanāḥ” (śā. 1) iti| yadyapi śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ śarīrapradeśāntare'pyasti, tathā'pi nāsau śarīradhāraṇe tathā jñānotpattau vā pradhānaṃ, tadupaghāte'pi śarīradhāraṇajñānayordṛṣṭatvāt; hṛdgatastu saṃyogaḥ pradhānaṃ, tadanvayavyatirekānuvidhāyitvāt sparśajñānaśarīradhāraṇayoḥ; tena sūktaṃ- tattatra saṃśritamiti| hṛdayābhyarhitatve dharmāntaramāha- tat parasyetyādi| parasya śreṣṭhasya| etena dvividhamojo darśayati- paramaparaṃ ca; tatrāñjaliparimāṇamaparaṃ, yaduktaṃ- “tāvadeva parimāṇaṃ ślaiṣmikasyaujasaḥ” (śā. 7) iti; alpapramāṇaṃ tu paraṃ, yadabhipretyoktaṃ- “hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam” (sū. 17) iti, tantrāntare'pyuktaṃ- “prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau bindavo hṛdayāśritāḥ” iti; kiñca, sati hi pare cāpare caujasi ‘parasya’ iti viśeṣaṇaṃ sārthakaṃ bhavati, natvekarūpe| ardhāñjaliparimitasyaujaso dhamanya eva hṛdayāśritāḥ sthānam| tathā pramehe'rdhāñjaliparimitamevaujaḥ kṣīyate nāṣṭabindukam, asya hi kiñcitkṣaye'pi maraṇaṃ bhavati; pramehe tu ojaḥkṣaye jīvatyeva tāvat; ojaḥkṣayalakṣaṇamapyardhāñjalyojaḥkṣaya eva boddhavyam| ojaḥśabdaśca yadyapi rase'pi vartate, yaduktaṃ- “rasaścaujasaṅkhyātaḥ” (ni. 4) iti, tathā “malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase” (ci. 8) iti; tathā'pīha sarvadhātusāramojo'bhidhīyate| etaccauja upadhāturūpaṃ kecidāhuḥ; dhāturhi dhāraṇapoṣaṇayogādbhavati, ojastu dehadhārakaṃ sadapi na dehapoṣakaṃ, tena nāṣṭamo dhāturojaḥ| kecittu śukraviśeṣamojaḥ prāhuḥ, tacca na manaḥ prīṇāti| ye tu bruvate- sarvadhātūnāṃ sārasamudayabhūtamojaḥ, te rasādisārarūpatayā rasādibhyo'bhinnamoja iti pṛthagdhātutvenopadhātutvena vā na nirdeśyamiti paśyanti; vacanaṃ ca- “bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā sañcīyate madhu| tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ sambhriyate nṛṇām” (sū. 17) iti; atra śarīrebhya iti dhātubhyaḥ, guṇairiti sārabhāgaiḥ| tatra caitanyasaṅgraha iti tatra hṛdi ātmā caitanyasya svaviṣaye prasṛtasya saṅgrahaṇaṃ 11 karoti, tena prasṛtaṃ mano hṛdaye nigṛhya yogajño bhavatyātmetyuktaṃ bhavati; tataśca yogasya mokṣasādhanatvenopādeyasyāpi hṛdayameva sthānamiti hṛdayamabhyarhitaṃ bhavati| yasmādevaṅguṇaṃ hṛdayam, ato hṛdayaṃ ‘mahad’ iti ca, tathā ‘artha’ iti cocyate cikitsakaiḥ||6-7||
tena mūlena mahatā mahāmūlā matā daśa| ojovahāḥ śarīre'smin vidhamyante samantataḥ||8||
samprati dhamanīnāṃ mahāmūlatvaṃ pratipādayati- tenetyādi| teneti hṛdayena mahatā, ‘yuktāḥ’ iti śeṣaḥ| vidhamyante visarpante 12||8||
yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadehinaḥ 13| yadṛte sarvabhūtānāṃ jīvitaṃ nāvatiṣṭhate||9|| yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ 14| saṃvartamānaṃ 15 hṛdayaṃ samāviśati yat purā 16||10|| yasya 17 nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritam 18| yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ||11|| tatphalā bahudhā 19 vā tāḥ phalantīva(ti) mahāphalāḥ|12|
samprati dhamanīnāmuktaṃ mahāphalatvaṃ vyutpādayannāha- yenaujasetyādi| yenaujaseti sāmānyena dvividhamapyojo grāhyam| vartayanti jīvanti, vartayantīti caurādiko ṇic| prīṇitā iti tarpitāḥ| yat sāramādau garbhasyeti śukraśoṇitasaṃyoge jīvādhiṣṭhitamātre yat sārabhūtaṃ, tatrāpi tiṣṭhati| yattadgarbharasādrasa iti garbharasācchukraśoṇitasaṃyogapariṇāmena kalalarūpāt, rasa iti sārabhūtam| saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat pureti yadā hṛdayaṃ niṣpadyamānaṃ, tadaiva vyaktalakṣaṇaṃ saddhṛdayamadhitiṣṭhati yadityarthaḥ| etena, garbhāvasthātraye'pi tadojastiṣṭhatītyucyate; paraṃ garbhādau śukraśoṇitasārarūpatayā, kalalāvasthāyāṃ tu rasasārarūpatayā, avayavaniṣpattau tu svalakṣaṇayuktameva bhavatyoja ityojasaḥ sarvāvasthāvyāpakatvena mahattvamucyate| yasya nāśāttu nāśo'stīti dhātvantarākṣaye'pi satyojaḥkṣaye maraṇamityarthaḥ| dhārīti jīvadhārakasaṃyogibhyaḥ pradhānatvāt| śarīrarasasneha iti śarīrasārasāraṃ; rasaśabdaḥ snehaśabdaśca sāravacanaḥ, tena śarīrarasānāṃ dhātūnāmapi sāra ityarthaḥ| etacca prakārāntareṇābhyarhitānekakarmakathanamojaso'bhyarhitatvakhyātyartham| tatphalā ojaḥphalā ojovahā iti yāvat| etena, yathoktaguṇaśālitvenaujo mahat; etadvahanena 20 phalantīveti mahāphalā dhamanya uktāḥ| dvitīyāṃ niruktimāha- bahudhā vā tāḥ phalantīti, ‘tā hṛdayāśritā daśa dhamanyo bahudhā anekaprakāraṃ phalantīti’ niṣpadyante; etena, mūle hṛdaye daśarūpāḥ satyo mahāsaṅkhyāḥ śarīre pratānabhedādbhavantītyuktam||9-11||-
dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srotāṃsi saraṇātsirāḥ||12||
dhamanīśabdādiniruktimāha- dhmānādityādi| dhmānāt pūraṇād vāhyena rasādinetyarthaḥ| sravaṇāditi rasādereva 21 poṣyasya sravaṇāt| saraṇād 22 deśāntaragamanāt||12||
tanmahat tā mahāmūlāstaccojaḥ parirakṣatā| parihāryā viśeṣeṇa manaso duḥkhahetavaḥ||13|| hṛdyaṃ yat syādyadaujasyaṃ srotasāṃ yat prasādanam| tattat sevyaṃ prayatnena praśamo jñānameva ca||14||
samprati hṛdisthasya manasaḥ paripālanahetumāha- tanmahadityādi| tanmahaditi ṣaḍaṅgādisthānaṃ hṛdayam| tā mahāmūlā iti ojovahā dhamanyaḥ| taccauja iti yenaujasetyādinoktaguṇamojaḥ| praśamaḥ śāntiḥ| jñānaṃ tattvajñānam||13-14||
atha khalvekaṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭatamamekaṃ balavardhanānāmekaṃ bṛṃhaṇānāmekaṃ nandanānāmekaṃ harṣaṇānāmekamayanānāmiti 23| tatrāhiṃsā prāṇināṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭatamaṃ, vīryaṃ balavardhanānāṃ, vidyā bṛṃhaṇānām, indriyajayo nandanānāṃ, tattvāvabodho harṣaṇānāṃ, brahmacaryamayanānāmiti 24; evamāyurvedavido manyante||15||
sevyaprastāvena prāṇavardhanādyutkṛṣṭānyahiṃsādīnyapyāha- atha khalvityādi| ekamiti ekameva, na dvitīyamutkṛṣṭatamamastītyarthaḥ| ayanānāmiti mārgāṇām| yadyapyannaṃ prāṇavardhanaṃ tathā'pyahiṃsaivotkṛṣṭā, ahiṃsayā hi dharmajananāttatkṛtamavicālyaṃ 25 bhavati| yadyapi māṃsaṃ bṛṃhaṇapradhānaṃ, tathā'pi taccharīramātrabṛṃhaṇaṃ, vidyā tu śarīramanobṛṃhaṇīyā'tiricyate||15||
tatrāyurvedavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṃ pṛthaktvena vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaśca pravaktāro mantavyāḥ| tatrāha- kathaṃ tantrādīni vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaścoktāni bhavantīti||16|| atrocyate- tantramārṣaṃ kārtsnyena yathāmnāyamucyamānaṃ vākyaśo bhavatyuktam||17|| buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṃ vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhirucyamānaṃ 2627 vākyārthaśo bhavatyuktam||18|| tantraniyatānāmarthadurgāṇāṃ 28 punarvibhāvanairuktamarthāvayavaśo bhavatyuktam||19||
āyurvedaśravaṇaprasaṅgenāyurvedaniruktyā''yuṣastathā''yurvedasya ca nirūpakaṃ prakaraṇaṃ brūte- tatretyādi| vākyaśa ityādi svayameva vyākariṣyati| ārṣam ṛṣikṛtam| tantraṃ śāstram| yathāmnāyamucyamānamiti yathāpāṭhakrameṇocyamānam| udāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ; upanayaḥ siddhāntopapāditasya 29 sādhanadharmasya sādhye punaḥ kathanaṃ, yathā- tathā cāyaṃ dhūmavāniti; nigamanaṃ hetusādhitasādhyadharmakathanaṃ, yathā- tasmādagnimāniti| tantraniyatānāmiti 30 tantragatānām| vibhāvanairuktamiti vyākhyānaiḥ kathanam; uktamiti bhāve ‘ktaḥ’| asyodāharaṇaṃ yathā- “śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī” (sū. 7) ityatra ‘iṣṭā yā ceṣṭā’ ityetāvanmātramucyate, tena dvitīyaceṣṭāpadasya durgasya vyākaraṇaṃ paraṃ bhavati||16-19||
tatra cet praṣṭāraḥ syuḥ- caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāṃ kaṃ vedamupadiśantyāyurvedavidaḥ?, kimāyuḥ?, kasmādāyurvedaḥ?, kimarthamāyurvedaḥ?, śāśvato'śāśvato vā?, kati kāni cāsyāṅgāni?, kaiścāyamadhyetavyaḥ?, kimarthaṃ ca? iti||20||
idānīmāyurvedavidaḥ praśnenaiva nirṇetavyā ityataḥ praśnānāha- tatra cedityādi| kaṃ vedamupadiśanti ‘āyurvedam’ iti śeṣaḥ||20||
tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivaṃ caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāmātmano'tharvavede bhaktirādeśyā, vedo hyātharvaṇo dānasvastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaścittopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ prāha; cikitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate||21||
atharvavede bhaktiḥ sevetyarthaḥ; etena bhiṣaksevyatvenātharvavedasyāyurvedatvamuktaṃ bhavati| āyurvedasyātharvavedābhedahetumāhavedo hītyādi| etenaikaprayojanatvādatharvavedaikadeśa evāyurveda ityuktaṃ bhavati||21||
vedaṃ copadiśyāyurvācyaṃ 31; tatrāyuścetanānuvṛttirjīvitamanubandho dhāri cetyeko'rthaḥ||22||
praśnakrameṇa vedaṃ pratipādyāyureva pratipādanīyaṃ bhavatītyāha- vedaṃ copadiśyetyādi| cetanānuvṛttiriti caitanyasantānaḥ; etacca garbhāvadhimaraṇaparyantaṃ boddhavyaṃ, tadūrdhvaṃ cetanānanuvṛtteḥ; sākṣādanupalabdhatvenaivānanuvṛttiriti bhāvaḥ| na ca vācyaṃ prasuptasya caitanyavicchedo bhavatīti, yatastatrāpi ‘sukhamahamasvāpsam’ ityuttarakālīnapratisandhānadarśanāt sūkṣmajñānamastyeva| yadyapi dīrghañjīvitīye śarīrādisaṃyoga āyurityuktaṃ, tathā'pi tatkāryatvādiha caitanyānuvṛttiḥ kāryakāraṇayorabhedavivakṣayā āyurucyate| anubandhadhāriśabdau prathamādhyāye vyākṛtau||22||
tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ 32; kathamiti cet? ucyate- svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca; yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vedayatyato'pyāyurvedaḥ| tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kevalenopadekṣyante tantreṇa||23||
kasmādāyurvedaḥ? ityasyottaraṃ- tadāyurityādi| vedayati bodhayati| ye tvatra tantrāntare viderlābhādayo'rthā vyākhyātāḥ, te na sākṣāttadarthajanyā itīha noktāḥ| svalakṣaṇata ityādi svamayevodāhariṣyati| āyuṣyānāyuṣye āyuḥkāraṇatvena āyuḥśabdena vaktavye, tenāyuṣyānāyuṣyavedapakṣe gauṇī niruktiḥ ‘āyurvedaḥ’ iti; ata evātra apiśabdaḥ kṛtaḥ- ato'pyāyurveda iti| anāyuṣyamapi ca jñātamasevyatvenāvyavahriyamāṇamāyuḥ 33 kāraṇaṃ bhavatyeva, tenānāyuṣyamapyāyuḥkāraṇatayā 34 āyuḥśabdavācyaṃ, nātrāparādhaḥ||23||
tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca| tatra 35 śārīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya yatheṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyate; asukhamato viparyayeṇa; hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṃ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya 36 parīkṣyakāriṇo'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahatamupasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgaroṣerṣyāmadamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokamimaṃ cāmuṃ cāvekṣamāṇasya smṛtimatimato hitamāyurucyate; ahitamato viparyayeṇa||24||
ihaiveti ‘tatrāyuścetanānuvṛttiḥ’ ityādinā| tatra śārīretyādinā sukhamāyurabhidhatte| pauruṣam utkṛṣṭaṃ karma| jñānavijñānendriyairbalaśabdaḥ, indriyārthena ca samudayaśabdaḥ sambadhyate; kiṃvā jñānādibhiḥ sarvaireva samudayaśabdaḥ sambadhyate; kiṃvā jñānādibhiḥ sarvaireva ‘balasamudaye’ iti yojyaṃ; balasya samudayo balasamudayaḥ| paramā atyarthā ṛddhiryasya sa paramarddhiḥ| samṛddhā niṣpāditasādhyāḥ sarvārambhā yasya sa tathā| hitaiṣiṇo bhūtānāmiti sambandhaḥ| tatparasyeti adhyātmaparasya, adhyātmam ātmādisvarūpam| amuṃ ceti paralokam||24||
pramāṇamāyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇairupalabhyate'nimittaiḥ, ayamasmāt kṣaṇānmuhūrtāddivasāt tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṃvatsarādvā svabhāvamāpatsyata iti; tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇamanityatā nirodha ityeko'rthaḥ; ityāyuṣaḥ pramāṇam; ato viparītamapramāṇamariṣṭādhikāre; dehaprakṛtilakṣaṇamadhikṛtya copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede 37||25|| prayojanaṃ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇamāturasya vikārapraśamanaṃ ca||26||
vikṛtirūpairlakṣaṇaiḥ vikṛtilakṣaṇaiḥ; teṣāmeva viśeṣaṇam- animittaiḥ; ākasmikaiḥ ariṣṭairityarthaḥ; animittā hi vikṛtirarthendriyāṇāmariṣṭam| tatrārthavikṛtiryathā- “nānāpuṣpopamagandho yasya vāti divāniśam” (iṃ. 2) ityādi, indriyavikṛtiryathā- “yaśca paśyatyadṛśyān” (iṃ. 4) ityādi, manovikṛtiryathā- “yaiḥ purā vindate bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim| tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet” (iṃ.a.8) iti, buddhivikṛtiryathā- “buddhirbalamahetukam” ityādi, ceṣṭāvikṛtiryathā- “vikarṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati” (iṃ. 12) ityādi| ādigrahaṇāt parijanavikṛtyādayo jñeyāḥ| atra ca riṣṭaprastāve kṣaṇādivarṣāntakālakathanaṃ varṣādūrdhvaṃ riṣṭajanyamaraṇābhāvāt| ato viparītamapramāṇamiti riṣṭahīnaṃ na niścitapramāṇamāyurariṣṭādhikāra ityarthaḥ| anyadapi cāyuḥpramāṇajñānamāhadehaprakṛtītyādi 38| dehaśca prakṛtiśca lakṣaṇaṃ ca dehaprakṛtilakṣaṇam| tatra dehamadhikṛtyāyuḥpramāṇaṃ yathā- “sarvaiḥ sārairupetāḥ” ityārabhya yāvat “cirajīvinaśca bhavanti” (vi. 8) iti; prakṛtito yathā- “ślaiṣmikā balavanto vasumanto vidyāvanta ojasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti” (vi. 8) iti; lakṣaṇato yathā- “tatremānyāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇāni bhavanti” (śā. 8) ityādi| kiṃvā, dehasya sahajalakṣaṇaṃ dehaprakṛtilakṣaṇaṃ, tacca sarvaṃ sāraprakṛtyādilakṣaṇaṃ boddhavyam||25-26||
so'yamāyurvedaḥ 39 śāśvato nirdiśyate, anāditvāt, svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāt, bhāvasvabhāvanityatvācca| na hi nābhūt 40 kadācidāyuṣaḥ santāno buddhisantāno vā, śāśvataścāyuṣo veditā, anādi ca sukhaduḥkhaṃ sadravyahetulakṣaṇamaparāparayogāt| eṣa cārthasaṅgraho vibhāvyate āyurvedalakṣaṇamiti| gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṃ 41 dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsau, yathoktaṃ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāṃ, evamevetareṣāmiti, eṣa bhāvasvabhāvo nityaḥ, svalakṣaṇaṃ ca dravyāṇāṃ pṛthivyādīnāṃ; santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ| na hyāyurvedasyābhūtvotpattirupalabhyate, anyatrāvabodhopadeśābhyām; etadvai dvayamadhikṛtyotpattimupadiśantyeke| svābhāvikaṃ cāsya lakṣaṇamakṛtakaṃ, yaduktamihādye'dhyāye ca; yathā- agnerauṣṇyam, apāṃ dravatvam| bhāvasvabhāvanityatvamapi cāsya, yathoktaṃ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti||27||
anāditvāditi hetutrayamatra| prathamasya vivaraṇaṃ- na hītyādi| iha vyavahāranityatvamāyurvede sādhyaṃ, taccārtharūpasyāyurvedasya na śabdarūpasya; kiṃvā, vyavahāranityāyurvedārthābhidhāyakasyāyurvedasya pāramparyayogānnityatvaṃ sādhyate| tatrāyuṣastāvadāyurvedapratipādyasya nityatvam| na hi nābhūt kadācidāyuḥsantāna iti sarvadaivāyuraparāparasantānanyāyena vidyate, āyuryuktānāṃ prāṇināmanucchedādityarthaḥ| evaṃ buddhisantāno'pi nahi kadācinnābhūditi yojanā| etena tasyāpi santānena nityasyāyuṣo vedanamapi nityam| śāśvataścāyuṣo vediteti anenāyurvedaveditṛnityatvamuktam| etena vedyavedanaveditṝṇāmanāditvādāyurvedasya nityatvam| na cāyuḥsvarūpeṇaivāyurvedaviṣayaḥ, kiṃ tarhi rogādigṛhītamityāha- anādi cetyādi| sukhaduḥkhamiti ārogyaṃ sukhaṃ, vyādhirduḥkham| sadravyahetulakṣaṇamiti sahetucikitsitaliṅgama| hetuśabdo hi dravyaśabdenaiva vyādhikāraṇasyoktatvāt praśamahetumāha; kecittu ‘sahetulakṣaṇam’ iti paṭhanti, tatrāpi hetuśabdena janakaḥ śamakaśca rogaheturvācyaḥ; yadi vā sukhaheturbheṣajaṃ duḥkhahetuśca nidānamiti jñeyaṃ, lakṣaṇaṃ ca vyādhyārogyayorubhayorapi; etena duḥkhaṃ tāvat kadācidapyajihāsitaṃ na bhavati, jihāsitamanupāyaṃ na bhavati, upāyaścāyurveda eva, sa ca sarvaduḥkhaparihārārthamupādeyaḥ; tasmādduḥkhapraśamanopāyopadeśarūpāyurvedasyānāditeti bhāvaḥ| evaṃ sukhasya nityopādeyasyānāditvaṃ jñeyaṃ, tadupāyasyāyurvedasya ca| kathamanādi sukhaduḥkhamityāha- aparāparayogāditi; santānādityarthaḥ| svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvaṃ dvitīyaṃ hetumāha- eva cetyādi| eṣa iti āyurbuddhiveditṛsukhaduḥkhāni| arthasaṅgrahaḥ abhidheyasaṅgrahaḥ; etena āyurādirāyurvedapratipādya iti darśayati| ayaṃ cāyurādiratrāyurvedalakṣaṇamiti vibhāvyate jñāyata ityarthaḥ| āyurādinā'bhidheyenāyurvedo lakṣyate, vacanaṃ hi- “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ” (su. 1) ityādyāyurvedalakṣaṇam| etena, āyurāderarthasyāyurvedalakṣaṇasyānāditayā yathoktayā svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvaṃ vyākṛtaṃ bhavati| svabhāvasaṃsiddhamiti 42 sarvadā santānanyāyena siddhatvamabhipretam| bhāvasvabhāvanityatvāditi tṛtīyaṃ hetuṃ vyākaroti- gurvityādi| gurulaghusnigdharūkṣaśītoṣṇādīnāṃ dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ| tadeva pūrvoktaṃ ghaṭayati- gurubhirityādinā evamevetareṣāmityantena| evamevetareṣāmiti 43 laghubhirabhyasyamānairlaghūnāmupacayo bhavati, apacayo gurūṇāmityādi draṣṭavyam| eṣa ityevamprakāraḥ; bhāvasvabhāvo nitya iti naiṣa sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsarūpo bhāvasvabhāvaḥ kadācidanyathā bhavatītyarthaḥ| na kevalamayaṃ bhāvasvabhāvo nityaḥ, kintarhyanyo'pītyāha- svalakṣaṇaṃ cetyādi| svalakṣaṇaṃ pṛthivyādīnāṃ kharadravatvādi| kathaṃ pṛthivyādisvalakṣaṇaṃ nityamityāha- santi tvityādi| dravyāṇi yasmāt sarvadā santi, guṇāśca nityāḥ santi sarvadā, cakārāddravyāṇi cānityāni santi| tatrākāśādi dravyaṃ nityaṃ, pṛthivyādi kāryaṃ cānityam| evaṅguṇā ākāśaparimāṇādayo nityāḥ, anityāśra kāryaguṇā rasādayaḥ, anityā api ca sajātīyāparāparasantānanyāyena sarvadā tiṣṭhantīti yuktamanityānāmapi santānanityatvamiti bhāvaḥ| atra bhāvasvabhāvanityatvena hetunā bhāvasvabhāvasya vyādhijanakasya tathā vyādhipraśamakasya nityatvena tatpratipādakasyāyurvedasyāpi nityatvamuktaṃ bhavatīti mantavyam| athāyurvedasya yatra tatrotpattiśravaṇāt kathaṃ nityatvamityāha- na hyāyurvedasyetyādi| abhūtvotpattiḥ pūrvamasata utpattiḥ| anyatrāvabodhopadeśābhyāmiti yatra yatrāyurvedasyotpattiruktā, tatra tatrāvabodhādupadeśādvā; avabodhādutpattiryathā- brahmaṇa āyurvedotpattiḥ, upadeśāccotpattiryathā- indropadeśādbharadvājena martyaloke āyurveda utpādita ityādi| etaddvayamiti avabodhopadeśau 44| nanu, svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāditi yo heturuktaḥ, tatra svābhāvikaṃ ca lakṣaṇaṃ bhaviṣyatyanityaṃ ca, yathā- ghaṭe kambugrīvākāratādi, na hi tat svābhāvikamapi ghaṭasya nityatāṃ sādhayatītyāha- svābhāvikaṃ cetyādi| akṛtakamiti nāsmadādinā 45 kṛtam| yaduktamiha- ‘svalakṣaṇataḥ sukhāsukhataḥ’ ityādinā, ādye cādhyāye dīrghañjīvitīye “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ” (sū. 1) ityādinā| atraivākṛtakatve dṛṣṭāntamāha- yathā'gnerauṣṇyamityādi| etena svalakṣaṇasyākṛtakatvena vyavahāranityatvāttatpratipādakasyāyurvedasyāpi vyavahāranityatvamiti bhāvaḥ| na kevalaṃ svābhāvikaṃ lakṣaṇamakṛtakaṃ, kiṃ tarhi bhāvasvabhāvanityatvamapi na kenacidīśvarādinā kṛtamityāha- bhāvasvabhāvanityatvamapi ceti; akṛtakamiti cakāreṇānukarṣati| tadeva bhāvasvabhāvanityatvaṃ darśayati- yathoktamityādi| sāmānyaviśeṣakṛtavṛddhihrāsakārako(ṇo)'pi bhāvasvabhāvo na kenacit kṛta ityarthaḥ, tataścāyurvedo'pi nityaḥ||27||
tasyāyurvedasyāṅgānyaṣṭau; tadyathā- kāyacikitsā 46, śālākyaṃ, śalyāpahartṛkaṃ, viṣagaravairodhikapraśamanaṃ, bhūtavidyā, kaumārabhṛtyakaṃ, rasāyanaṃ, vājīkaraṇamiti||28||
samprati kāni cetyādipraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| kāyasyāntaragneścikitsā kāyacikitsā| paṭalavedhaśalākāpradhānamaṅgaṃ śālākyam| garaḥ kālāntaraprakopi viṣaṃ, vairodhikaṃ saṃyogaviruddham 47| bhūtānāṃ rākṣasādīnāṃ jñānārthā praśamārthā ca vidyā bhūtavidyā| kumārasya bharaṇamadhikṛtya kṛtaṃ kaumārabhṛtyam||28||
sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ| tatrānugrahārthaṃ prāṇināṃ brāhmaṇaiḥ, ārakṣārthaṃ 48 rājanyaiḥ, vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ; sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṃ sarvaiḥ| tatra yadadhyātmavidāṃ dharmapathasthānāṃ dharmaprakāśakānāṃ vā mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane prayatnavān bhavati, yaccāyurvedoktamadhyātmamanudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā, so'sya paro dharmaḥ; yā punarīśvarāṇāṃ vasumatāṃ vā sakāśāt sukhopahāranimittā bhavatyarthāvāptirārakṣaṇaṃ ca, yā ca svaparigṛhītānāṃ prāṇināmāturyādārakṣā, so'syārthaḥ; yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ 49 śaraṇyatvaṃ ca, yā ca sammānaśuśrūṣā, yacceṣṭānāṃ viṣayāṇāmārogyamādhatte so'sya kāmaḥ| iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa||29||
ārakṣārthaṃ rājanyairiti kṣatriyasya paripālanadharmatvāt| anudhyāyati manasā cintayati| vedayatīti anyasya pratipādayati| anuvidhīyata iti tadanuguṇaṃ 50 dehenānutiṣṭhati| ārakṣaṇam ātmādirakṣaṇam| svaparigṛhītānāmiti bhṛtyādīnām| vidvadgrahaṇameva yaśaḥ vidvadupādeyatājanyaṃ yaśa ityarthaḥ| iṣṭānāmiti vanitādīnām||29||
atha bhiṣagādita eva bhiṣajā praṣṭavyo'ṣṭavidhaṃ bhavati- tantraṃ, tantrārthān, sthānaṃ, sthānārthān, adhyāyam, adhyāyārthān, praśnaṃ, praśnārthāṃśceti; pṛṣṭena caitadvaktavyamaśeṣeṇa vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaśceti 51||30||
bhiṣakparīkṣārthaṃ pṛcchāvidhimāha- athetyādi||30||
tatrāyurvedaḥ śākhā vidyā sūtraṃ jñānaṃ śāstraṃ lakṣaṇaṃ tantramityanarthāntaram 52||31|| tantrārthaḥ 53 punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ| sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamāno bhūya eva śarīravṛttihetuvyādhikarmakāryakālakartṛkaraṇavidhiviniścayāddaśaprakaraṇaḥ, tāni ca prakaraṇāni kevalenopadekṣyante tantreṇa||32||
tatretyādi| svalakṣaṇairiti tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ, ityādinā hitāhitāyūrūpairityarthaḥ| prakaraṇairiti āyurvedapradeśaiḥ| daśaprakaraṇāni daśabhedāḥ, te ca śarīrādayo daśa| tatra śarīraṃ pañcamahābhūtavikārasamudayātmakamavayavādibhedādbahuprakāraṃ; vṛttiścāhāro'śitapītādibhedabhinnā(nnaḥ); hetustu vyādhiheturasātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇaḥ; vyādhiśca dhātuvaiṣamyarūpaḥ; karma cikitsā; kāryam ārogyaṃ; kālaḥ ṛtvādiḥ, kriyākālaśca; kartā bhiṣak; karaṇaṃ bheṣajaṃ; vidhiḥ vidhānam upakalpanā, sā ca kālavyādhidravyāpekṣā boddhavyā, yathā- “hemante'bhyasatastoyamuṣṇamāyurna hīyate” (sū. 6) ityādi; deśastvatrāhito hetugrahaṇena, hitastu deśaḥ karaṇagrahaṇena gṛhīto mantavyaḥ 54| śarīravṛttyādibhedāśca bahavaḥ kṛtsne tantre buddhimatā boddhavyāḥ| kevaleneti samagreṇa||31-32||
tantrasyāsyāṣṭau sthānāni 55; tadyathā- ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānāni| tatra triṃśadadhyāyakaṃ ślokasthānam, aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni, dvādaśakamindriyāṇāṃ, triṃśakaṃ cikitsitānāṃ, dvādaśake kalpasiddhisthāne bhavataḥ||33||
tantrasyāsyetyādi| indriyāṇāṃ cikitsitānāṃ cetyubhayatrāpi sthānamiti śeṣaḥ||33||
bhavati cātra- dve triṃśake dvādaśakaṃ trayaṃ ca trīṇyaṣṭakānyeṣu samāptiruktā| ślokauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasañjñakeṣu||34||
triṃśake iti sūtrasthānaṃ cikitsitaṃ ca| āśrayasañjñakaṃ śārīrasthānam, āśrayo hi śarīramucyate||34||
sve sve sthāne yathāsvaṃ ca sthānārtha upadekṣyate| saviṃśamadhyāyaśataṃ śṛṇu nāmakramāgatam||35||
saviṃśamiti viṃśatiśabdāt svārthe ‘ḍaḥ’, svārthikaśca ‘ḍaḥ’ pratyayo bhavati; tena laliteśvare ca- “caturviṃśādhikaṃ” iti prayogaḥ siddho bhavati; vacanaṃ hi “caturviṃśādhikaṃ jñeyaṃ bhuvanānāṃ śatatrayam” iti| evaṃ suśrute'pi ‘saviṃśaṃ’ (su.sū.a.1) iti vyākhyeyam||35||
dīrghañjīvo'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau| ṣaḍvirekāśrayaśceti 56 catuṣko bheṣajāśrayaḥ||36|| mātrātasyāśitīyau ca navegāndhāraṇaṃ tathā| indriyopakramaśceti catvāraḥ svāsthyavṛttikāḥ 57||37|| khuḍḍākaśca catuṣpādo mahāṃstisraiṣaṇastathā| saha vātakalākhyena vidyānnairdeśikān budhaḥ||38|| snehanasvedanādhyāyāvubhau yaścopakalpanaḥ| cikitsāprābhṛtaścaiva sarva eva prakalpanāḥ||39|| kiyantaḥśirasīyaśca triśophāṣṭodarādikau| rogādhyāyo mahāṃścaiva rogādhyāyacatuṣṭayam||40|| aṣṭauninditasaṅkhyātastathā laṅghanatarpaṇe| vidhiśoṇitikaścaiva vyākhyātāstatra yojanāḥ||41|| yajjaḥpuruṣasaṅkhyāto bhadrakāpyānnapānikau| vividhāśitapītīyaścatvāro'nnaviniścayāḥ||42|| daśaprāṇāyatanikastathā'rthedaśamūlikaḥ| dvāvetau prāṇadehārthau proktau vaidyaguṇāśrayau||43|| auṣadhasvasthanirdeśakalpanārogayojanāḥ| catuṣkāḥ ṣaṭ krameṇoktāḥ saptamaścānnapānikaḥ||44|| dvau cāntyau saṅgrahādhyāyāviti triṃśakamarthavat| ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya śiraḥ śubham 58||45|| catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne'smin saṅgrahaḥ kṛtaḥ| ślokārthaḥ saṅgrahārthaśca ślokasthānamataḥ smṛtam||46|| jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ| śoṣonmādanidāne ca syādapasmāriṇāṃ ca yat||47|| ityadhyāyāṣṭakamidaṃ nidānasthānamucyate| raseṣu trividhe kukṣau dhvaṃse janapadasya ca||48|| trividhe rogavijñāne srotaḥsvapi ca vartane| rogānīke vyādhirūpe rogāṇāṃ ca bhiṣagjite||49|| aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā| katidhāpuruṣīyaṃ ca gotreṇātulyameva ca||50|| khuḍḍikā mahatī caiva garbhāvakrāntirucyate| puruṣasya śarīrasya vicayau dvau viniścitau||51|| śarīrasaṅkhyā sūtraṃ ca jāteraṣṭamamucyate 59| ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā||52|| varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastṛtīyaḥ parimarśanaḥ| caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ pūrvarūpikaḥ||53|| katamāniśarīrīyaḥ pannarūpo'pyavākśirāḥ| yasyaśyāvanimittaśca sadyomaraṇa eva ca||54|| aṇujyotiriti khyātastathā gomayacūrṇavān| dvādaśādhyāyakaṃ sthānamindriyāṇāmiti smṛtam 60||55|| abhayāmalakīyaṃ ca prāṇakāmīyameva ca| karapracitakaṃ vedasamutthānaṃ rasāyanam||56|| saṃyogaśaramūlīyamāsiktakṣīrakaṃ tathā| māṣaparṇabhṛtīyaṃ ca pumāñjātabalādikam||57|| catuṣkadvayamapyetadadhyāyadvayamucyate| rasāyanamiti jñeyaṃ vājīkaraṇameva ca||58|| jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ| śoṣonmāde'pyapasmāre kṣataśothodarārśasām||59|| grahaṇīpāṇḍurogāṇāṃ śvāsakāsātisāriṇām| chardivīsarpatṛṣṇānāṃ viṣamadyavikārayoḥ||60|| dvivraṇīyaṃ trimarmīyamūrustambhikameva ca| vātaroge vātarakte yonivyāpatsu caiva yat||61|| triṃśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān 61 pracakṣmahe| phalajīmūtakekṣvākukalpo dhāmārgavasya ca||62|| pañcamo vatsakasyoktaḥ ṣaṣṭhaśca kṛtavedhane| śyāmātrivṛtayoḥ kalpastathaiva caturaṅgule||63|| tilvakasya sudhāyāśca saptalāśaṅkhinīṣu ca| dantīdravantyoḥ kalpaśca dvādaśo'yaṃ samāpyate||64|| kalpanā pañcakarmākhyā bastisūtrī tathaiva ca| snehavyāpadikī siddhirnetravyāpadikī tathā||65|| siddhiḥ śodhanayoścaiva bastisiddhistathaiva ca| prāsṛtī marmasaṅkhyātā siddhirbastyāśrayā ca yā||66|| phalamātrā tathā siddhiḥ siddhiścottarasañjñitā| siddhayo dvādaśaivaitāstantraṃ cāsu 62 samāpyate||67|| sve sve sthāne 63 tathā'dhyāye cādhyāyārthaḥ pravakṣyate| taṃ brūyāt sarvataḥ sarvaṃ yathāsvaṃ 64 hyarthasaṅgrahāt||68||
dīrghañjīvetyādisañjñāḥ ślokānurodhādekadeśalakṣaṇā boddhavyāḥ| prāṇadehārthāvityādau dehaśabdenaujo'bhidhīyate 65| śiraḥ śubhamityatra śira iva śiraḥ| ślokārtha ityādau saṅgrahārthaśceti cakārāt suśrutoktasūtraṇādikaṃ, tena “sūtraṇāt sūcanāccaiva dhāraṇādarthasantataiḥ| sūtrasthānaṃ samuddiṣṭam” (su. sū. 3) ityetadapi gṛhītaṃ bhavati| mānārthānīti jñānārthāni| indriyāṇāmiti riṣṭānām| catuṣkadvayamiti rasāyanapādacatuṣka ekaḥ, vājīkaraṇapādacatuṣkaścaikaḥ; catuṣpādaścādhyāyo bhavatīti yuktamevādhyāyatvam| tantraṃ cāsu samāpyata iti āsu samāptāsu tantraṃ samāpyata ityarthaḥ| cādhyāyārtha iti cakāro bhinnakrame; tena adhyāyārthaścādhyāyānte tathā sthānārthaśca sthānānte kṛtasaṅgrahaḥ| yadyapi śārīre sthānārtho na vyaktaḥ, tathā'pi śārīraśabdavyupattyā boddhavyastantrāntarādvā; yathā- “śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṃ sthānamucyate” (śā. 8) iti||36-68||
pṛcchā tantrādyathāmnāyaṃ vidhinā praśna ucyate| praśnārtho yuktimāṃstasya tantreṇaivārthaniścayaḥ 66||69|| niruktaṃ 67 tantraṇāttantraṃ, sthānamarthapratiṣṭhayā| adhikṛtyārthamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā 68||70|| iti sarvaṃ yathāpraśnamaṣṭakaṃ samprakāśitam| kārtsnyena coktastantrasya saṅgrahaḥ suviniścitaḥ||71||
vidhinā praśna ityatra vidhineti pūrvāparavirodhādidoṣaśūnyena vākyena| tantraṇāditi śarīradhāraṇāt; kiṃvā āyurvedānupālanāt| arthapratiṣṭhayeti pradhānabhūtārthāvasthānāt| etāśca yogarūḍhāḥ sañjñāḥ; tena, atiprasaṅgo na vācyaḥ| adhikṛtyeti adhikāriṇaṃ kṛtvā| arthaṃ dīrghañjīvitādikam| adhyāyanāmasañjñā adhyāyarūpā nāmasañjñā, nāmasañjñā ca yogarūḍhā sañjñocyate; kiṃvā, ‘adhyāyo nāma’ iti pāṭhaḥ, tadā nāmaśabdaḥ prakāśane, tena adhikāra ityarthaḥ| arthaśabdo'trārthāntare, tena yuktā'dhyāyasañjñā, sā ca adhikaraṇasādhanā karaṇasādhanā vā karmasādhanā vā boddhavyā| adhīyate'smin, adhyetyanena vā, adhīyate vetyadhyāyaḥ||69-71||
santi pāllavikotpātāḥ 69 saṅkṣobhaṃ janayanti ye| vartakānāmivotpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ||72|| tasmāttān 70 pūrvasañjalpe sarvatrāṣṭakamādiśet| parāvaraparīkṣārthaṃ tatra śāstravidāṃ balam||73|| śabdamātreṇa tantrasya kevalasyaikadeśikāḥ| bhramantyalpabalāstantre jyāśabdeneva vartakāḥ||74||
praśnāṣṭakasyoktasya nirākaraṇīyasañjñāmāha 71 - santītyādi| pāllavikāḥ prādeśikāḥ| vartakā akasmādutpatantaḥ kṣobhaṃ manaso janayantīti lokaprasiddham| aṣṭakamiti yathoktaṃ praśnāṣṭakam| parāvarau śreṣṭhāśreṣṭhau| tatra śāstravidāṃ balamiti śāstravida eva praśnāṣṭakaṃ jānanti na pāllavikāḥ||72-74||
paśuḥ paśūnāṃ daurbalyāt kaścinmadhye vṛkāyate| sa satyaṃ vṛkamāsādya prakṛtiṃ bhajate paśuḥ||75|| tadvadajño'jñamadhyasthaḥ kaścinmaukharyasādhanaḥ| sthāpayatyāptamātmānamāptaṃ tvāsādya bhidyate||76|| babhrurgūḍha ivorṇābhirabuddhirabahuśrutaḥ| kiṃ vai vakṣyati sañjalpe kuṇḍabhedī jaḍo yathā||77|| sadvṛttairna vigṛhṇīyādbhiṣagalpaśrutairapi| hanyāt praśnāṣṭakenādāvitarāṃstvāptamāninaḥ 72||78|| dambhino mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ| prāyaḥ, prāyeṇa sumukhāḥ santo yuktālpabhāṣiṇaḥ||79|| tattvajñānaprakāśārthamahaṅkāramanāśritaḥ| svalpādhārājñamukharānmarṣayenna vivādinaḥ||80|| paro bhūteṣvanukrośastattvajñāna(ne)parā dayā| yeṣāṃ teṣāmasadvādanigrahe niratā matiḥ||81||
prakṛtiḥ svabhāvaḥ| babhrurūrṇāvān kaścit paśuḥ, sa yathā meṣaṃ yuddhāyātmīyāmivorṇāṃ dṛṣṭvā upasarpannaṅgabhaṅgamāpnoti, tadvadajño'pyāptaṃ prāpya bhidyata ityarthaḥ; kiṃvā, babhrurvṛddhanakula ūrṇārāśimadhyago yathā kiñcinna pratipadyate, tathā'buddhirapi sañjalpe vādiprativādikathāyām| kuṇḍabhedī bhraṣṭayoniḥ; tena pṛcchāditātmīyanirṇitajātiryathā'vadātajātiḥ san kaścidbrūte, tathā'buddhirapi sañjalpe| vigṛhṇīyād vigṛhya sambhāṣāṃ kuryāt| itarān asadvṛttān| svalpādhārāḥsvalpaśrutāḥ| na marṣayediti nopekṣeta| ajñavaidyasaṃvādapratiṣedhaphalamāha- paro bhūteṣvityādi| niratā iti tatparā||75-81||
asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ| bhavantyanāptāḥ sve tantre prāyaḥ paravikatthakāḥ||82|| tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān| praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sevyā bhiṣaktamāḥ||83||
ajñavaidyaphalamāha- asatpakṣetyādi| asatpakṣādi sādhanaṃ yeṣāṃ te tathā; asatpakṣaḥ anāgamapakṣasiddhaḥ pakṣaḥ| akṣaṇitvaṃ pṛcchārthamanuyuktasya ‘samprati vaktuṃ kṣaṇo nāsi’ iti bhāṣaṇam, artiḥ pṛcchārthamanuyuktasya 73 śirovyathādikamudbhāvya 74 bhāṣaṇaṃ, dambhaḥ pustakavaidyabhāṇḍādibhiḥ svārthotkarṣapratipādanaṃ, pāruṣyaṃ kṛcchrato'pi navācyatvādiparuṣabhāṣaṇam 75| anāptāḥ sve tantra iti svatantrānabhijñānāt| paravikatthakāḥ paradūṣakāḥ||82-83||
samagraṃ duḥkhamāyattamavijñāne dvayāśrayam| sukhaṃ samagraṃ vijñāne vimale ca pratiṣṭhitam||84|| idamevamudārārthamajñānāṃ na prakāśakam| śāstraṃ dṛṣṭipraṇaṣṭānāṃ yathaivādityamaṇḍalam||85||
dvayāśrayamiti manaḥśarīrāśrayam| samagramiti śārīraṃ mānasaṃ ca sukhamārogyādirūpam| vijñāne vimala iti viśuddhajñāne, kiṃvā vijñāne vimala iti mokṣe, mokṣe hi sukhaṃ svacchaṃ samagraṃ ca duḥkhāsambhinnatvāt; kiṃvā, bhaṭṭadarśanāt susambhavam| idamiti śāstram| evamudārārthamiti lokadvayahitārthābhidhāyakam| dṛṣṭipraṇaṣṭānāmiti praṇaṣṭadṛśām||84-85||
tatra ślokāḥ- arthe daśamahāmūlāḥ sañjñā cāsāṃ yathā kṛtā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṃ vedavidāṃ ca yat||86|| saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ| yathā vācyaṃ yadarthaṃ ca ṣaḍvidhāścaikadeśikāḥ||87|| arthedaśamahāmūle sarvametat prakāśitam| saṅgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kevalaḥ||88|| yathā sumanasāṃ sūtraṃ saṅgrahārthaṃ vidhīyate| saṅgrahārthaṃ tathā'rthānāmṛṣiṇā saṅgrahaḥ kṛtaḥ||89||
saṅgrahe sañjñā cāsāṃ yathā kṛteti ‘tena mūlena mahatā mahāmūlā’ ityādinā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāśceti ‘ekaṃ prāṇavardhanānām’ ityādinoktāḥ| ete cāhiṃsādayo'gryādhikāre yajjaḥpuruṣīye uktā ullaṅghyehoktā adhyātmaviṣayatvena, pūrvoktāstvagryarogādhikārikāḥ; uktaṃ hi tatra- “alametadvikārāṇām” (sū.a.25) ityādi| saptakaḥ praśnaḥ ‘kimāyuḥ? kasmādāyurvedaḥ?’ ityādi; aṣṭakaḥ praśnaḥ ‘tantraṃ tantrārthaṃ’ ityādi||86-89||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'rthedaśamahāmūlīyo nāma triṃśo'dhyāyaḥ||30|| agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| iyatā'vadhinā sarvaṃ sūtrasthānaṃ samāpyate|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne'rthedaśamahāmūlīyastriṃśattamo'dhyāyaḥ||30|| iti carakacaturānanaśrīmaccakrapāṇidattakṛtāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ prathamaṃ sūtrasthānam||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatra hṛdayāśritavyādhīnāṃ śīghraṃ pratikartavyatāṃ bodhayituṃ sarvāvayavāpekṣayā hṛdayasya prādhānyamāha- arthe ityādi| hṛdaye samāsaktāḥ prasaṅgatā mahāmūlā dhamanyo daśetyanvayaḥ| mahaddhṛdayaṃ mūlaṃ yāsāmiti vigrahaḥ| mahadarthayorarthaṃ spaṣṭayati- mahaccārthaścetyādi| arthyate upādīyatayā yācyata ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 ‘sirāḥ saktā’ iti pā. ↩
- 3 ‘ātmā ca saguṇa ityatra guṇaśabdena vijñānātirikta ātmaguṇo gobalīvardanyāyenābhidhīyate, evamindriyāṇītyanenāpi manobhinnamindriyamucyate| etacca vijñānamanasoḥ sajātīyeṣu prādhānyakhyāpanārthaṃ pṛthagbodhyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 ‘śrutipratipaṭhitāḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘nanu yadyapyātmano vibhutvena nādheyatvamuktaṃ, tathā'pi liṅgaśarīravacchinnasya sāṅkhyasvīkṛtasya jīvātmano hṛdayāśritatvamupacāreṇa śakyate vaktum, evamātmaguṇasyāpi hṛdayāśritatvaṃ paramparayā'pi śakyate'bhidhātuṃ, manaso'pi prāyaśo hṛdaya evāvasthitiriti tasyāpi hṛdayāśritatvamastu, evamaticintayā hṛdayameva pīḍyate nānyadaṅgamiti darśanāttasyāpi hṛdayāśritatvaṃ yathākathañcidupapadyatāṃ nāmaḥ| ṣaḍaṅgādīnāṃ tu hṛdayāśritatvaṃ kathamapi nopapadyate, yāvatā ‘hṛdayaṃ dvyaṅgulam’ iti vakṣyati, ṣaḍaṅgāśrayamaṅgaṃ ca mahaditi, indriyāṇyapi cakṣurādīni hṛdayā'pekṣayā nitarāṃ viprakṛṣṭāni, arthāśca śabdādayo bāhyadravyāśrayiṇa ityāśaṅkāṃ nirācikīrṣurāha- ‘pratiṣṭhārthamityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 ‘kāryakāraṇāvirodhena’ iti pā. ↩
- 7 ‘gṛhācchādanadhārakakāṣṭhāni’ iti pā. ↩
- 8 ‘alamātmano vyāpakasyāśrayāśrayibhāvena vyutpāditena| yaścātmā saṃsārī hṛdayāśrito bhavati tasyaiva hṛdayanāśānnāśa iti bhāvaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘cikitsite’ iti pā. ↩
- 10 ‘indriyāṇyasmaddarśanārthaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘saṅgrahaṃ saṃvaraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘vidhamyante visarpyante, kiṃvā vidhamyante pūryante ‘vāhyena dhātunā’ iti śeṣaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 13 ‘sarvajantavaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘yo'sau’ iti pā. ↩
- 15 ‘saṃvardhamānaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘samāviśati yat punaḥ’ iti kavirājaśrīgaṇanāthasenasammataḥ pāṭhaḥ, yuktaścāyaṃ| bhela(ḍe)'pi paṭhyate- “hṛdo raso niḥsarati tata eva ca sarvataḥ| sirābhirhṛdayaṃ caiti tasmāddhṛtprabhavāḥ sirāḥ” (bhe. sū. 20) iti ↩
- 17 ‘yasyānāśānna nāśo'sti’ iti pā. ↩
- 18 ‘dhārīti jīvādhiṣṭhitaṃ liṅgaśarīraṃ, tadeva śarīradhārakatvāddhāriśabdenocyate| kiṃvā, jīvitadhārakatvādoja eva dhāriśabdārtha ucyate| yasya nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritāmiti etena yasmānnikhilapadārthajñānahetubhūtaṃ mano hṛdi saṃśritaṃ tiṣṭhati, tasmāttadupaghātabhedābhyāṃ manojīvitayorapyupaghātabhedāviti mūrcchā maraṇaṃ copapannamityarthaḥ| yadyapi manojīvitāśrayatvena hṛdayamuktameva, tathā'pi tadupaghātasya mūrcchāmaraṇahetutvapradarśanārthaṃ punaruktamiti mantavyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 19 ‘vividhāḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘tadbalena’ iti pā. ↩
- 21 ‘rasasyaiva poṣakasya sravaṇāt’ iti pāṭho yuktaḥ ↩
- 22 ‘saraṇāt avayavāntaragamanāt’ iti pā. ↩
- 23 ‘niyamānām’ iti pā. ↩
- 24 ‘vīryam utsāhaḥ| vidyā yogavidyā| nandanānāmiti śreyaḥsamṛddhijananānām| ayanānāmiti mokṣasādhanamārgāṇām’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 25 ‘dharmajananāttayā''yurvardhanaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘sādhyadharmavattvena pakṣakathanaṃ pratijñā, yathā- āyurvedo nitya iti| hetuḥ tatsādhakavacanaṃ, yathā- anāditvāditi| udāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, yathā- ātmavaditi| upanayo nāma sādhanadharmavattvena punaḥ pakṣakathanaṃ, yathā ātmā anādistathā cāyamiti| nigamanaṃ tu punarhetusādhitasya sādhyasya pakṣaniṣṭhatayā kathanaṃ, yathā- tasmānnityaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 27 ‘...puruṣabuddhigamyābhiḥ’ iti pā.| ‘trividhaśiṣyabuddhigamyābhiriti uttamamadhyamādhamaśiṣyabuddhigamyābhiḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 28 ‘tantraniyatārthānāṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘siddhāntavyutpāditasya’ iti pā. ↩
- 30 ‘avayavaśa ityasyārthamāha- tantraniyatānāmityādi| atrāpi tantramārṣamiti sambadhyate, tantraniyatānāṃ tantragatānām| duḥkhena gamyante budhyante iti durgāḥ, durgārthānāmiti durgāśca te arthāśceti teṣāṃ, vibhāvanaiḥ prakāśanaiḥ, tantrasthitānāṃ durbodhārthānāṃ yat punaḥ prakāśanāni tairuktaṃ vyākhyātaṃ tantramavayavaśa uktaṃ bhavatītyarthaḥ| asyodāharaṇaṃ yathā- ‘śarīraceṣṭā yā ceṣṭā’, ‘iṣṭā yā ceṣṭā’ iti vibhajyokte sati dvitīyaceṣṭāpadasyārthaḥ prakāśito bhavatīti, evamanyadapyunneyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 31 ‘cādiśya’ iti pā. ↩
- 32 ‘tatrāyurvedayati’ iti pā. ↩
- 33 ‘asevyatvena vyavahriyamāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 34 ‘āyuḥkāraṇatānāmnā''yuḥśabdavācyamityanaparādham’ iti pā. ↩
- 35 ‘yacca sukhāditastatra’ iti pā.| yogīndranāthastu ‘tatra’ iti na paṭhati ↩
- 36 ‘sāmaparasya’ iti pā. ↩
- 37 ‘pramāṇāpramāṇamāyurvede’ iti pā. ↩
- 38 ‘na kevalamariṣṭādhikāre'riṣṭamātramadhikṛtyāyuṣaḥ pramāṇamupadiṣṭaṃ, dehādikamadhikṛtyāpi vimāne upadiṣṭamityāha- dehaprakṛtilakṣaṇamityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 39 ‘idānīṃ kimāyurvedaḥ śāśvato'śāśvato veti praśnasyottaramāha- so'yamityādi| śāśvata iti apauruṣeyaḥ| anāditvāditi sampradāyāvicchede satyasmaryamāṇakartṛtvāt, ātmavadityarthaḥ| na ca kalpādau hiraṇyagarbha evemaṃ praṇītavānityasiddho heturiti vācyaṃ, yataḥ “yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmaiḥ” ityādiśruterna hiraṇyagarbhakṛtatvaṃ vedasyeti| na ca śabdatvena vedasyāpi pauruṣeyatvaṃ sādhyaṃ, śabdasyānityatvāt| kimatra pramāṇamiti cet, mīmāṃsakā eva paryanuyojyāḥ, asmākaṃ punarārdrakavaṇijāṃ vahnijalacintayā prayojanaṃ nāstīti| ye tu dvividho hyāyurvedaḥ śabdarūpo'rtharūpaśca| tatrādyaḥ kṛtakatvādanitya eva, artharūpastu nitya evetyāhuḥ| teṣāmāyurvedasya nityatvamardhaśaucanyāyamavagāhate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 40 ‘naivābhūt’ iti pā.| ‘idānīṃ sampradāyāvicchedaṃ darśayitumāyurvedasya santānanityatāmāha- nahītyādi| ayaṃ bhāvaḥ- anādau saṃsāre āyuryuktānāṃ prāṇināmanucchedāt sarvadaivāyuraparāparasantānanyāyena vidyate, tataścāyurvedopakāryasyāyuḥ santānasyānāditvāttadupakaraṇāyurvedenāpi tathā bhavitavyaṃ, nahyupakaraṇābhāve upakāryatvaṃ sambhavatīti| na hi nābhūt kadācidāyuḥsantāna iti nyāyenāyurvedābhidheyasyāyuḥsantānasya nityatvena tadabhidhāyakasyāpi nityatvamiti varṇayanti’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 41 ‘yat punargurulaghu’ iti pā. ↩
- 42 ‘svabhāvasaṃsiddhaṃ hi sarvadā santānanyāyena siddhamabhipretam’ iti pā. ↩
- 43 ‘etadeva pūrvoktaṃ draḍhayati- evamevetareṣāmiti’ iti pā. ↩
- 44 ‘avabodhamupadeśaṃ ca’ iti pā. ↩
- 45 ‘nānyeneśvarādinā’ iti pā. ↩
- 46 ‘kāyacikitseti yadyapi suśrute śalyameva prathamato nirdiṣṭaṃ, tathā'pyasya tantrasya kāyacikitsāpradhānatvādagre tannirdeśa iti jñeyam| kāyaḥ sakalaṃ śarīraṃ, tasya cikitsā, prāyeṇa rasādeḥ sarvāṅgavyāpakasya doṣādeva jvarātīsāraraktapittādayaḥ sambhavanti| kiṃvā, kāyati śabdaṃ karotīti kāyo jāṭharāgniḥ, aṅgulīpihite karṇayugale ‘dhūk’ iti śabdaśravaṇāttātsthyādvā kāyaśabdenāgnirucyate, uktaṃ ca bhoja- “jāṭharaḥ prāṇināmagniḥ kāya ityabhidhīyate| yastaṃ cikitset sīdantaṃ sa vai kāyacikitsakaḥ” iti| yuktaṃ caitat, yato jvarātīsārādayaḥ kāyacikitsāviṣayā rogā agnidoṣādeva bhavanti| śalākā paṭalavedhanī, tasyāḥ karma śālākyaṃ| brāhmaṇāditvāt ṣyaṅ, śālākyapradhānamaṅgaṃ śālākyam| etena śirorogapratīkārasyāpi grahaṇaṃ, prādhānyaṃ ca śālākyasya pradhānacakṣurviṣayatayā| evamanyatrāpi prādhānyena vyapadeśaḥ| śalyamiti ‘śala’ hiṃsāyāmiti dhātuḥ, tasmāccaurādiṇyantādac, śalaḥ śalanaṃ hiṃsetyarthaḥ, śalasya nimittaṃ saṃyoga iti vivakṣāyāṃ “tasya nimittaṃ saṃyogotpātau” (pā. a. 5/1/38) ityanuvartamānāt “godvyaco'saṅkhyāparimāṇāśvāderyat” (pā. a. 5/1/39) iti dvyactvādyat, tena śalyaṃ hiṃsocitasambandhaḥ, tadāharaṇārthaṃ tantramapi śalyam| kaumārabhṛtyamiti kumārāṇāṃ bhṛtirdhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca, tasyedamiti kaumārabhṛtyaṃ| “tasyedam” (pā. a. 4/3/120) iti yat| rasāyanānīti atra rasaśabdena rasakāryatvāt sarveṣāmeva dhātūnāṃ grahaṇaṃ, tena rasādīnāṃ śukrāntānāṃ kiṃvā rasavīryavipākānāmayanaṃ lābhopāyo rasāyanaṃ| vakṣyati ca- “lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam” (ci. 1) iti| vājīkaraṇamiti avājinaṃ vājinaṃ kurvantyaneneti vājīkaraṇaṃ, yena vā'tyatyarthaṃ vyajyate strīṣu śukraṃ tadvājīkaraṇaṃ, vakṣyati ca- “yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājivallabhate naraḥ| vyajate cādhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat” (ci. 1) iti| ‘vrajeccātyadhikam’ iti pāṭhe punaḥ punargacchedityarthaḥ| śabdasiddhistu pṛṣodarāditvāt| anye tu, vājo vegaḥ prastāvācchukrasya, sa vidyate yeṣāṃ te vājinaḥ, te kriyante'neneti vājīkaraṇamityāhuḥ| kiṃvā, vājaḥ śukraṃ, so'syāstīti vājī, avājī vājī kriyate yena tadvājīkaraṇam, kiṃvā, vājo maithunam, uktaṃ hi hārīta- “vājo nāma prakāśatvāttacca maithunasañjñitam| vājīkaraṇasañjñābhiḥ puṃstvameva pracakṣate”- iti śivadāsasenaḥ ↩
- 47 ‘saṃyogiviṣam’ iti pā. ↩
- 48 ‘ātmarakṣārthaṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘vidvadgrahaṇaṃ yaśaḥ’ iti pā. ↩
- 50 ‘tadanuguṇadehamanutiṣṭhati’ iti pā. ↩
- 51 ‘vaktavyamiti vakṣyamāṇaṃ tantrādisvarūpam| vākyaśa ityādipūrvavadvyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 52 ‘uktānāmeva tantrādīnāṃ svarūpaṃ krameṇāha- tatretyādi| tatra teṣu tantrādiṣu madhye ‘tantrasvarūpaṃ nirucyate’ iti śeṣaḥ| anarthāntaramiti arthāntaramarthabhedaḥ, na vidyate'rthabhedo yatra tattathā, abhinnārthamityarthaḥ| etena, ete śabdā yasyārthasyābhedena vācakāḥ, tattantramiti tantrasvarūpaṃ darśitaṃ bhavati|” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 53 ‘tantrārtha iti tantrasyārtho'bhidheyaṃ, sa ca hitāhitādirūpamāyurāyuṣyāśca padārthāḥ| svalakṣaṇairiti āyuścetanānuvṛttirjīvitamityādinā granthenoktairāyuḥsvarūpaiḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 54 ‘hitāhitadeśai tu karaṇahetuśabdābhyāṃ gṛhītau mantavyau’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 55 ‘tantramaṣṭau sthānānītyādinā sthānamāha’ iti śivadāsasenaḥ| ‘tantramaṣṭau sthānāni’ iti pā. ↩
- 56 ‘ṣaḍvirekaśataśceti’ iti pā. ↩
- 57 ‘svasthavṛttikāḥ’ iti pā. ↩
- 58 ‘iti triṃśakaṃ ślokasthānaṃ samuddiṣṭamityanvayaḥ, arthavaditi sthānārthasahitaṃ, śira iva śiraḥ pradhānatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 59 ‘sūtraṃ ca jāteriti jātisūtrīyamityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 60 ‘prakīrtitam’ iti pā. ↩
- 61 ‘ataḥ kalpān paraṃ śṛṇu’ iti pā.| ‘ataḥ kalpāniti ataḥ paraṃ kalpān śṛṇu, ityanvayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 62 ‘cātra’ iti pā. ↩
- 63 ‘adhyāyamuktvā'dhyāyārthamāha- sve sve sthāna ityādi| sve sve sthāne yo'dhyāyo vaktavyastatra tatra cādhyāye tasya tasyādhyāyasyārthasaṅgraho vācya ityarthaḥ| cakāro'tra adhyāyārtha ityanantaraṃ yojyaḥ, tena “sthānārthaḥ” iti samuccīyate| tataśca sthānānte sthānārthasaṅgrahamadhyāyānte cādhyāyārthasaṅgrahaṃ yathākrameṇa vakṣyatītyarthaḥ| yadyapi śārīrasthāne tatsthānārtho viśiṣya na vaktavyaḥ, tathā'pi śārīrasthānasya śarīranirūpaṇarūpo yo'rthaḥ saḥ “śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā” (śā.a.8) ityādi śārīraśabdaniruktidvāreṇaivokta iti jñeyam| taṃ brūyāditi taṃ sarvaṃ tantrārthaṃ sthānārthamadhyāyārthaṃ ca| arthasaṅgrahāditi lyablope pañcamī, tantrādīnāmartha saṅgṛhya saṅkṣipyetyarthaḥ| sarvataḥ anavaśeṣataḥ| yathāsvamityanena yo yasyārthastasya saṅgrahaṃ kṛtvā tantrārthaṃ sthānārthamadhyāyārthaṃ cāśeṣato brūyādityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 64 ‘yathārthāddhyanusaṅgrahāt’ iti pā. ↩
- 65 ‘prāṇadehārthāvityatra dehaśabdena hṛdayaṃ tathā tadāśritamojo'pyabhidhīyate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 66 ‘tantrāditi tantramārabhya| yathāmnāyaṃ yathākramam| vidhinā sāmānyaviśeṣaprakāreṇa, pūrvāparavirodhādidoṣaśūnyena vā pṛcchā praśna ucyata ityarthaḥ| praśnārthaṃ vivṛṇoti- praśnārtha ityādi| tasya praśnasya tantreṇa śāstreṇārthaniścayo yaḥ sa praśnārthaḥ praśnaprayojanamucyate| yuktimāniti yuktimān upapattimān’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 67 ‘tantrādiśabdānāṃ niruktiddhāreṇārthaṃ spaṣṭayati- niruktamityādi| tantraṇāditi vyutpādanāt| arthapratiṣṭhayeti pradhānabhūtārthāvasthānāt| etena tantryate vyutpādyate'neneti tantraṃ śāstraṃ, tathā cārthāḥ pratiṣṭhantyasminniti sthānamiti niruktirdarśitā bhavati’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 68 ‘adhikṛtyeti niruktyaikadeśaprakāśanamadhikṛto'dhyāyārthaḥ, tatprayuktā nāmasañjñā adhyāyanāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| kiṃvā adhikṛtyeti tṛtīyāntapadam| tena, adhikṛtiradhikṛtārthasambandhaḥ, tenopalakṣitā'dhyāyasañjñetyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 69 ‘pallavikopetāḥ’ iti pā. ↩
- 70 ‘tasmāttu pūrvakaṃ jalpe’ iti pā. ↩
- 71 ‘nirākaraṇīyatāmāha’ iti pā. ↩
- 72 ‘ye pramādinaḥ’ iti pā. ↩
- 73 ‘pṛcchārthamākṛṣṭasya’ iti pā. ↩
- 74 ‘uccārya’ iti pā. ↩
- 75 ‘pṛcchatā'pi vācyatvādiparuṣabhāṣaṇam’ iti pā. ↩