1. rasavimānam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto rasavimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nidāne jñātahetvādipañcakasya cikitsopayogitayā doṣabheṣajādiviśeṣajñānamapekṣitaṃ bhavati, ato vakṣyamāṇadoṣabheṣajādiviśeṣajñāpakaṃ vimānasthānaṃ brūte| tatrāpi ca doṣabheṣajayoḥ prādhānyāttadviśeṣajñāpakaṃ rasavimānaṃ prathamaṃ brūte| imaṃ ca sthānasambandhaṃ svayameva darśayiṣyati| viśeṣeṇa mīyate jñāyate doṣabheṣajādyaneneti vimānaṃ, doṣabheṣajādīnāṃ prabhāvādiviśeṣa ityarthaḥ; evambhūtaṃ vimānamabhidheyatayā yatra tiṣṭhati tadvimānasthānam| rasavimānamadhikṛtya kṛto'dhyāyo rasavimānam||1-2||
iha khalu vyādhīnāṃ nimittapūrvarūparūpopaśayasaṅkhyāprādhānyavidhivikalpa balakālaviśeṣānanupraviśyānantaraṃ 1 doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ 2 mānamavahitamanasā yathāvajjñeyaṃ bhavati bhiṣajā, doṣādimānajñānāyattatvāt 3 kriyāyāḥ| na hyamānajño doṣādīnāṃ 4 bhiṣag vyādhinigrahasamartho bhavati| tasmāddoṣādimānajñānārthaṃ 5 vimānasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!||3||
iha khalvityādinā sthānasambandhamāha| iha samprāptibhedasaṅkhyāprādhānyādigrahaṇenaiva samprāptimupadiśan saṅkhyādibhedena sarvaiva samprāptiḥ kathitā 6 bhavatīti darśayati| nimittādīnāṃ tu na tādṛśo bhedo'lpagranthavaktavyo'sti, yena bhedena te'pīha kathyeran, ataste sāmānyenaivoktāḥ| anupraviśyeti buddhvā 7| doṣādayaḥ sūtrasthāna eva prapañcitāḥ| mānamiti prabhāvādiviśeṣaḥ| etajjñāne hetumāha- doṣādītyādi| kriyāyā iti cikitsāyāḥ||3||
tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ| rasāstāvat ṣaṭ- madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| te samyagupayujyamānāḥ śarīraṃ yāpayanti, mithyopayujyamānāstu khalu doṣaprakopāyopakalpante||4||
adhyāyārthaṃ vaktuṃ pratijānīte- tatrādāvityādi| yadyapi ca doṣabheṣajetyādau doṣāpekṣatvādbheṣajasya doṣa ādau kṛtaḥ, tathā'pīha rasadravyarūpabheṣajasyāpekṣitarogapraśamakartṛtvena tathā doṣasyāpi ca rasadravyayoreva kāraṇatvena bheṣajaśabdasūcite rasadravye evāgre kṛte, paścāttu doṣagrahaṇagṛhītau doṣavikārau| prakṛṣṭo bhāvaḥ prabhāvaḥ śaktirityarthaḥ; sa cehācintyaścintyaśca grāhyaḥ| yena, ‘tatra khalvanekaraseṣu’ ityādinā dravyavikārayoḥ prabhāvaṃ rasadvārā doṣadvārā ca cintyamapi vakṣyati| yāpayantīti sāmyenāvasthāpayanti| mithyāśabda ihāyogātiyogamithyāyogeṣu vartate||4||
doṣāḥ punastrayo vātapittaśleṣmāṇaḥ| te prakṛtibhūtāḥ śarīropakārakā 8 bhavanti, vikṛtimāpannāstu khalu nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatāpayanti||5||
doṣā iti śārīradoṣāḥ| punaḥśabdo mānasadoṣaṃ vyāvartayati||5||
tatra doṣamekaikaṃ trayastrayo rasā janayanti, trayastrayaścopaśamayanti| tadyathā- kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayanti, madhurāmlalavaṇāstvenaṃ śamayanti; kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ janayanti, madhuratiktakaṣāyāstvenacchmayanti; madhurāmlalavaṇāḥ śleṣmāṇaṃ janayanti, kaṭutiktakaṣāyāstvenaṃ śamayanti||6||
rasānāmasaṃsṛṣṭānāṃ karmāha- tatretyādi| anena ca rasakarmopadeśena doṣāṇāmapi tattadrasotpādyatvaṃ tathā tattadrasopaśamanīyatvamuktaṃ bhavati| kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayantīti asati paripanthinīti jñeyaṃ, tenārkāguruguḍūcyādīnāṃ tiktānāmapi vātājanakatve na doṣaḥ| tatra hyuṣṇavīryatā paripanthinī vidyate, tena na te vātaṃ janayantītyādyanusaraṇīyam| enamiti padena yaśca 9 kaṭvādijo vāyustameva madhurādayaḥ sarvātmavaiparītyādviśeṣeṇa śamayantīti darśayati; jāgaraṇādije hi vāyau jāgaraṇādiviparītāḥ svapnādaya eva viśeṣeṇa pathyāḥ| evaṃ pittaśleṣmaṇorapi enadenaṃśabdayostātparyaṃ darśayati||6||
rasadoṣasannipāte tu ye rasā yairdoṣaiḥ samānaguṇāḥ samānaguṇabhūyiṣṭhā vā bhavanti te tānabhivardhayanti, viparītaguṇā viparītaguṇabhūyiṣṭhā vā śamayantyabhyasyamānā iti| etadvyavasthāhetoḥ ṣaṭtvamupadiśyate rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ, tritvaṃ ca doṣāṇām||7||
atha kayā yuktyā rasā doṣāñjanayanti śamayanti cetyāha rasadoṣetyādi| sannipāte iti antaḥśarīramelake| tuśabdo viśeṣe, tena viparītaguṇā eva viśeṣeṇa viparītaguṇabhūyiṣṭhāpekṣayā śamayantīti darśayati| rasānāṃ tu yathā upacārādguṇā 10 bhavanti tadabhihitaṃ “guṇāguṇāśrayā noktāḥ” (sū.a.26) ityādinā sūtre| abhyasyamānā iti na sakṛdupayujyamānāḥ| atha kasmādrasadoṣasaṃsargabhūyastvaṃ parityajya rasaṣaṭtvaṃ doṣatritvaṃ cocyate? ityāha- ityetadityādi| vyavastheti rasadoṣasaṃsargaprapañcasaṅkṣepaḥ 11| paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmiti padaṃ doṣāṇāmityanenāpi yojyam||7||
saṃsargavikalpavistaro hyeṣāmaparisaṅkhyeyo bhavati, vikalpabhedāparisaṅkhyeyatvāt||8||
rasadoṣasaṃsargaprapañcānabhidhāne hetumāha- saṃsargetyādi| yasmāt saṃsargabhedavistaro'parisaṅkhyeyastasmāt ṣaṭtvaṃ tritvaṃ cocyate| vikalpabhedāparisaṅkhyeyatvāditi saṃsargavikalpasya bhedo vijātīyaprakāraḥ, tasyāparisaṅkhyeyatvāt| etena, yathā rasānāmavāntaravyaktibhede'pi madhuratvādisāmānyayogānmadhurādivyapadeśena ṣaṭtvamucyate; tathā madhurāmlamadhuralavaṇādisaṃsargāṇāmapi satyapyavāntarabhede sāmānyenopasaṅgrahaṃ kṛtvā triṣaṣṭitvasaṅkhyāniyamo bhaviṣyatīti nirasyate, yato madhurāmlādisaṃsarge'pi vijātīyo madhurataramadhuratamādibhedakṛto bhedo'parisaṅkhyeyo bhavati| vacanaṃ hi- “rasāstaratamābhyāṃ tāṃ saṅkhyāmatipatanti hi” (sū.a.26) iti||8||
tatra khalvanekaraseṣu 12 dravyeṣvanekadoṣātmakeṣu ca vikāreṣu rasadoṣaprabhāvamekaikaśyenābhisamīkṣya tato dravyavikārayoḥ prabhāvatattvaṃ vyavasyet||9||
atha kathaṃ tarhi saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prabhāvo jñeya ityāha- tatra khalvityādi| tatra cānekarasadravyasyānekadoṣavikārasya ca pratyekarasadoṣaprabhāvamelakena prabhāvaṃ kathayan rasasaṃsargadoṣasaṃsargayorapi tādṛśameva prabhāvaṃ kathayati, yato rasadoṣasaṃsargaprabhāvāvatra dravyavikārāśrayitvādrasadoṣayordravyavikāraprabhāvatvenocyete 13| anena nyāyena sākṣādanukto'pi ekarasadravyaikadoṣavikārayorapi prabhāvo'saṃsṛṣṭarasadoṣaprabhāvakathanādukta eva jñeyaḥ| ekaikaśyenābhisamīkṣyeti pratyekamuktarasādiprabhāveṇānekarasaṃ dravyamanekadoṣaṃ ca vikāraṃ samuditaprabhāvamabhisamīkṣya||9||
na tvevaṃ khalu sarvatra| na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇa copahatānāmanyaiśca 14 vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānenaiva samudāyaprabhāvatattvamadhyavasātuṃ śakyam||10||
ayaṃ ca rasadoṣaprabhāvadvārā dravyavikāraprabhāvaniścayo na sarvatra dravye vikāre cetyāha- na tvevaṃ khalu sarvatreti| atraiva hetumāha- nahītyādinā'dhyavasātuṃ śakyamityantena| vikṛtiviṣamasamavetānāmiti vikṛtisamavetānāṃ tathā viṣamasamavetānāṃ ceti vikṛtiviṣamasamavetānām| samavetānāmiti militānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca| tatra rasasya vikṛtisamavāyo yathā- madhure taṇḍulīyake; madhuro hi prakṛtyā snehavṛṣyatvādikaraḥ, taṇḍulīyake tu vikṛtisamavetatvena tanna karoti| viṣamasamavetāstu tile kaṣāyakaṭutiktamadhurāḥ; yadi hīme rasāḥ samayā mātrayā samavetāḥ syustatastilo'pi pittaśleṣmaharastridoṣaharo vā syāt, pittakaphakarastvayaṃ; tenātra rasānāṃ kvacit kartṛtvamakartṛtvaṃ ca kvaciditi vaiṣamyamunnīyate| nānātmakānāmityādihetutrayaṃ tu vikṛtisamavāyaviṣamasamavāyayorevopalambhakam 15| tena, nānātmakatvādibhirvikṛtisamavāyaviṣamasamavāyau bhavataḥ| nānātmakānāmiti nānārūpahetujanitānāṃ 16; tena hetubhedabalādeva rasadoṣayorvikṛto viṣamo vā melako bhavatītyarthaḥ| kiṃvā, nānātmakānāmiti nānāpramāṇānām| evaṃ ca nānāpramāṇatvaṃ viṣamasamavāye hetuḥ| paraspareṇa copahatānāmiti anyonyamupaghātitaguṇānām| parasparaguṇopaghātastu yadyapi doṣāṇāṃ prāyo nāstyeva, tathā'pyadṛṣṭavaśāt kvacidbhavatīti jñeyaṃ; rasānāṃ tu prabalenānyopaghāto bhavatyeva| anyaiśca vikalpanairiti anyaiśca bhedakaiḥ, tatra rasasya bhedakāḥ svarasakalkādayaḥ; ekasyaiva hi dravyasya kalpanāviśeṣeṇa guṇāntarāṇi bhavanti| doṣasya tu dūṣyāntarāṇyeva 17 guṇāntarayogādbhedakāni bhavanti| yaduktaṃ- “sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva vikārān kurute bahūn” (sū.a.18) iti| asmin vyākhyāne rasānāṃ doṣāṇāṃ ca ya utkarṣāpakarṣakṛto viṣamasamavāyaḥ pṛthagucyate, sa na yujyate; yato viṣamasamavāye'pyutkṛṣṭasya rasasya tathā doṣasya cotkṛṣṭā guṇā apakṛṣṭasya cāpakṛṣṭā guṇā bhavantīti kṛtvā'vayavaprabhāvānanumānenaiva samudāyaprabhāvānumānaṃ śakyam| athocyeta- viṣamamelake rasasya doṣasya ca na ta eva guṇā utkṛṣṭā apakṛṣṭā vā bhavanti kintu guṇāntarameva bhavati, hanta tarhi vikṛta evāyaṃ samavāyo visadṛśakāryakāraṇatvāt| tadevaṃ dūṣaṇadarśanādanyathā vyākhyāyate- yat- dvividho melako bhavati rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prakṛtyanuguṇaḥ, prakṛtyananuguṇaśca; tatra yo militānāṃ prākṛtaguṇānupamardena melako bhavati, sa prakṛtisamasamavāyaśabdenocyate; yastu prākṛtaguṇopamardena bhavati, sa vikṛtiviṣamasamavāyo'bhidhīyate; vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ prakṛtyananuguṇaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāya ityarthaḥ| atraiva vikṛtiviṣamasamavāye nānātmakatvādihetutrayaṃ yathāvivṛtameva yojanīyam| ye tu vikṛtiviṣamasamavāyau pṛthageva kurvanti, viṣamasamavāyasya vaiṣamyatāratamyenātibahuprapañcitatvād viṣamāvayavaguṇānumānaṃ duḥśakamiti kṛtvā, tadapi dravyavikāraprabhāveṇaiva vyapadiśanti||10||
tathāyukte hi samudaye samudāyaprabhāvatattvamevamevopalabhya tato dravyavikāraprabhāvatattvaṃ vyavasyet||11||
atha kathaṃ tarhi vikṛtiviṣamasamavāyaprabhāvajñānamityāha- tathāyukte hītyādi| tathāyukte samudaya iti vikṛtiviṣamasamavāye| samudayaprabhāvatattvamiti melakaprabhāvatattvam| samadhṛte hi madhusarpiṣi sūryāvartākhye vā doṣasamudaye na saṃyujyamānamadhughṛtaguṇakramāgataṃ mārakatvaṃ, na ca vātādidoṣaprabhāvagataṃ sūryavṛddhyā vardhiṣṇutvaṃ sūryāvartasya, kiṃ tu saṃyogamahimakṛtamevetyarthaḥ| yacca gatidvayaṃ 18 doṣarasamelakasya, tena prakṛtisamasamavāyarūpaṃ sannipātaṃ jvaranidāne doṣaliṅgamelakenaivoktavān| yaduktaṃ- “pṛthaguktalakṣaṇasaṃsargāddvāndvikamanyatamaṃ sānnipātikaṃ vā jvaraṃ vidyāt” (ni.a.1) iti| yastu vikṛtiviṣamasamavetastridoṣakṛto jvarastasya cikitsite- “kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītaṃ” (ci.a.3) ityādinā lakṣaṇamuktam| na hi śyāvaraktakoṭhotpattyādi tatroktaṃ vātādijvare kvacidasti| evaṃ rase'pi yatrāmrāte madhuratvaṃ prakṛtisamasamavetaṃ, tatrāmrātaṃ madhurametanmātramevoktaṃ; tena, madhurasāmānyaguṇāgataṃ tasya vātapittaharatvamapi labhyata eva| yatra vārtāke kaṭutiktatvena vātakaratvaṃ prāptamapi ca vikṛtiviṣamasamavāyāttanna bhavati, tatrācāryeṇa “vārtākaṃ vātaghnaṃ” (sū.a.27) ityuktameva| evamityādi tattadudāharaṇaṃ śāstraprasṛtamanusaraṇīyam| yattu prakṛtisamasamavāyakṛtarasadoṣaguṇadvārā 19 prāptamapi dravyaguṇaṃ vikāralakṣaṇaṃ ca brūte, tat prakarṣārthaṃ spaṣṭārthaṃ ceti jñeyam||11||
tasmādrasaprabhāvataśca dravyaprabhāvataśca doṣaprabhāvataśca vikāraprabhāvataśca tattvamupadekṣyāmaḥ||12||
upasaṃharati- tasmādityādi| tattvamiti rasādiprabhāvatattvam| yattu pūrvaṃ “tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvānupadekṣyāmaḥ” ityanena rasādiprabhāvavyākhyānapratijñānaṃ kṛtaṃ, tattu rasaprabhāvānumānenaiva dravyaprabhāvakathanāt, tathā doṣaprabhāveṇa ca vikāraprabhāvakathanāccaritārthaṃ syāt| iha tu vikṛtiviṣamasamavāyātmake dravye vikāre vā rasadoṣaprabhāvānumānena na dravyavikāraprabhāvānumānamastīti kṛtvā pṛthak pṛthagrasādiprabhāvatattvābhidhānapratijñānamiti na paunaruktyam| iha dravyāṇāṃ vīryaprabhāva-vipākaprabhāvau ca dravyaprabhāve rasaprabhāve vā'ntarbhāvanīyau| tatra yau rasānuguṇau vīryavipākaprabhāvau, tau rase; yau tu rasakramoktavīryavipākaviparītau vīryavipākau, tau dravyaprabhāve boddhavyau| upadekṣyāma iti nikhilena tantreṇa rasādiprabhāvatattvaṃ pṛthagupadekṣyāma ityarthaḥ; rasādiprabhāvaḥ prapañcena nikhile tantra eva vaktavyaḥ||12||
tatraiṣa rasaprabhāva upadiṣṭo bhavati| dravyaprabhāvaṃ punarupadekṣyāmaḥ| tailasarpirmadhūni vātapittaśleṣmapraśamanārthāni 20 dravyāṇi bhavanti||13||
saṅkṣepābhidhānametadeveti darśayannāha- tatraiṣa ityādi| eṣa iti ‘rasāḥ ṣaḍ’ ityādinā ‘tattvamupadekṣyāmaḥ’ ityantena granthenokta ityarthaḥ| upadiṣṭo bhavatīti saṅkṣepeṇa kathito bhavati| anye tu ‘tatraiṣa rasaprabhāva uddiṣṭo bhavati’ iti paṭhanti| asmin pakṣe dravyadoṣavikāraprabhāvo'pi yo'tra uddiṣṭaḥ so'pi rasadvārā, tena rasasyaiva prapañcābhihitatvāttasyaivābhidhānamupasaṃharati na dravyādīnāmiti jñeyam| dravyaprabhāvamityādau punariti sāmānyena dravyaprabhāvakathanāt punaḥ śṛṅgagrāhikayā tailādidravyaprabhāvaṃ kathayiṣyāma ityarthaḥ| praśamanārthānīti praśamanaprayojanāni||13||
tatra tailaṃ snehauṣṇyagauravopapannatvādvātaṃ jayati 21 satatamabhyasyamānaṃ; vāto hi raukṣyaśaityalāghavopapanno viruddhaguṇo bhavati, viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate, tasmāttailaṃ vātaṃ jayati satatamabhyasyamānam| sarpiḥ khalvevameva pittaṃ jayati, mādhuryācchaityānmandatvācca 22; pittaṃ hyamadhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca| madhu ca śleṣmāṇaṃ jayati, raukṣyāttaikṣṇyāt kaṣāyatvācca; śleṣmā hi snigdho mando madhuraśca 23| yaccānyadapi kiñciddravyamevaṃ vātapittakaphebhyo guṇato viparītaṃ syāttaccaitāñjayatyabhyasyamānam||14||
satatamabhyasyamānamiti avicchedenopayujyamānam| viruddhaguṇa iti tailaguṇebhyo viparītaguṇaḥ| viruddhaguṇasannipāte iti viruddhaguṇayormelake| nanu viruddhaguṇayormadhye bhūyasā'lpaṃ jīyate, tat kathaṃ tailaṃ vātaṃ jayati? na hyasya vātaṃ prati bhūyastvaṃ yuktamityāha- satatamabhyasyamānamiti| satatopayogena hi tailaṃ vātādadhikaṃ bhavati, tena vātaṃ jayatītyarthaḥ| sarpiḥ khalvevameveti sarpirapi satatamabhyasyamānamityarthaḥ| amadhuramiti raukṣyalāghavāvṛṣyatvādinā madhuraviparītaṃ kaṭurasamityarthaḥ| iha ca prabhāvaśabdena sāmānyena dravyaśaktirucyate, nācintyaśaktiḥ; tena tailādīnāṃ snehauṣṇyādiguṇādapi vātādiśamanaṃ dravyaprabhāvādeva bhavati| sarpiṣi ca yadyapi madhuro rasaḥ pittapraśame vyāpriyate, tathā'pi mādhuryaśaityamandatvaiḥ pittaśamanaṃ sarpiḥkāryameva, tena dravyaprabhāva eva vācyaḥ 24| yadā tu rasadvārā kāryaṃ dravyasya cintyate, tadā rasaprabhāva iti vyapadeśo bhavati| evaṃ kaṣāyānurase madhuni ca samādhānaṃ vācyam| anye tu bruvate- yat- tailādīnāṃ vātādiśamanatvaṃ pratyacintya eva prabhāvo'yamucyate; tatra ca tailavātaśamanatvaṃ pratyacintya eva prabhāvo'yamucyate; tatra ca tailavātayorviruddhaguṇayormelake tailameva vātaṃ jayati, na tu vātastailamiti tailasyācintyaprabhāvaḥ; evaṃ sarpirmadhunorapi pittaśleṣmaharaṇe prabhāvājjñeye| etaccānye necchanti, yatastailādīnāṃ satatamabhyasyamānamiti padenādhikyameva vātādijayakāraṇamuktaṃ; tathā yaccānyadapi kiñciddravyamityādigranthena dravyācintyaprabhāvaṃ parityajya sāmānyena guṇavaiparītyamevābhyāsādvātādijayaheturucyate||14||
atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikamanyebhyo dravyebhyaḥ; tadyathā- pippalī, kṣāraḥ, lavaṇamiti||15||
abhyasyadravyaṃ prabhāvodāharaṇārthamabhidhāyānabhyasyānāha- athetyādi| adhikamanyebhya iti vacanādanyadapi citrakabhallātakādyevañjātīyaṃ nātyupayoktavyaṃ, pippalyādidravyaṃ tvanyebhyo'pyadhikamatyupayoge varjanīyamiti darśayati||15||
pippalyo hi kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyonātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāścatāḥ 25 sadyaḥ; śubhāśubhakāriṇyo bhavanti; āpātabhadrāḥ, prayogasamasādguṇyāt; doṣasañcayānubandhāḥ;- satatamupayujyamānā hi guruprakleditvācchleṣmāṇamutkleśayanti, auṣṇyāt pittaṃ, na ca vātapraśamanāyopakalpante'lpasnehoṣṇabhāvāt; yogavāhinyastu khalu bhavanti; tasmāt pippalīrnātyupayuñjīta||16||
‘kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ’ ityādi pippalīguṇakathanamanabhyāsaprayoge doṣavaiparītyena doṣapraśamanopadarśanārthaṃ; tathā, atyabhyāse ‘guruprakleditvācchleṣmāṇamutkleśayanti’ ityādigranthavaktavyadoṣakaraṇayogyatopadarśanārthaṃ ca| bheṣajābhimatāśca sadya iti cchedaḥ| sadya iti anabhyāse| śubhāśubhakāriṇyo bhavantīti sadyaḥ śubhakāriṇyaḥ, atyabhyāsaprayoge tvaśubhakāriṇyaḥ| etadeva śubhāśubhakāritvaṃ darśayati- āpātabhadrā ityādinā| prayogasamasādguṇyāditi samasya prayogasya sadguṇatvāt, same'lpakāle alpamātre ca pippalyādiprayoge sadguṇā bhavantītyarthaḥ| doṣasañcayānubandho'tyupayogo yāsāṃ tā doṣasañcayānubandhāḥ| etadeva doṣasañcayānubandhatvaṃ vivṛṇoti- satatamityādi| pippalīdharmakathanaprastāvādguṇāntaramāha- yogavāhinyastvityādi| yogavāhitvena kaṭukānāmapi pippalīnāṃ vṛṣyaprayogeṣu yogaḥ, tathā jvaragulmakuṣṭhaharādiprayogeṣu jvarādīn hanti pippalī| ayaṃ ca pippalyatiyoganiṣedho'pavādaṃ 26 parityajya jñeyaḥ| tena, pippalīrasāyanaprayogastathā gulmādiṣu ca pippalīvardhamānakaprayogo na virodhamāvahati| ukte hi viṣaye yathoktavidhānena nirdoṣā eva pippalya iti ṛṣivacanādunnīyate| anye tu, annasaṃskaraṇe 27 pippalyādīnāmatiprayogo niṣidhyate, na tu svātantrayeṇeti bruvate| satatamupayujyamānā iti atimātratvena tathā satataprayogeṇa ceti jñeyam||16||
kṣāraḥ punarauṣṇyataikṣṇayalāghavopapannaḥ kledayatyādau paścādviśoṣayati 28, sa pacanadahanabhedanārthamupayujyate; so'tiprayujyamānaḥ keśākṣihṛdayapuṃstvopaghātakaraḥ sampadyate| ye hyenaṃ grāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate ta āndhyaṣāṇḍhyakhālityapālityabhājo hṛdayāpakartinaśca bhavanti, tadyathā- prācyāścīnāśca; tasmāt kṣāraṃ nātyupayuñjīta||17||
hṛdayāpakartina iti hṛdayaparikartanarūpavedanāyuktāḥ||17||
lavaṇaṃ punarauṣṇyataikṣṇyopapannam, anatiguru, anatisnigdham, upakledi, visraṃsanasamartham, annadravyarucikaram, āpātabhadraṃ prayogasamasādguṇyāt, doṣasañcayānubandhaṃ, tadrocanapācanopakledanavisraṃsanārthamupayujyate| tadatyarthamupayujyamānaṃ glāniśaithilyadaurbalyābhinirvṛttikaraṃ śarīrasya bhavati| ye hyenadgrāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate, te bhūyiṣṭhaṃ glāsnavaḥ śithilamāṃsaśoṇitā aparikleśasahāśca bhavanti| tadyathā- bāhlīkasaurāṣṭrikasaindhavasauvīrakāḥ; te hi payasā'pi saha lavaṇamaśnanti| ye'pīha bhūmeratyūṣarā deśāsteṣvoṣadhivīrudvanaspativānaspatyā na jāyante'lpatejaso vā bhavanti, lavaṇopahatatvāt| tasmāllavaṇaṃ nātyupayuñjīta| ye hyatilavaṇasātmyāḥ puruṣāsteṣāmapi khālityapālityāni valayaścākāle bhavanti||18||
glāniḥ māṃsāpacayo harṣakṣayo vā| na kevalaṃ lavaṇātiyogaśarīropaghātakaraḥ; kintu bhūmerapyupaghātakara ityāha- ye'pīhetyādi| ūṣarā iti lavaṇapradhānāḥ| lavaṇaṃ nātyupayuñjīteti nātimātraṃ lavaṇaṃ satatamupayuñjīta, annadravyasaṃskārakaṃ tu stokamātramabhyāsenāpyupayojanīyameva| bāhlīkādivyatirikte'pi deśe ye'tilavaṇamaśnanti teṣāmapi doṣānāha- ye hītyādi| etena cānyatrāpi deśe'timātralavaṇasātmyānāṃ lavaṇātyupayogakṛta eva śaithilyādidoṣa unnīyate, na deśasvabhāvakṛtaḥ||18||
tasmātteṣāṃ tatsātmyataḥ krameṇāpagamanaṃ śreyaḥ| sātmyamapi hi krameṇopanivartyamānamadoṣamalpadoṣaṃ vā bhavati||19||
teṣāmiti atikṣāralavaṇasātmyānām| tatsātmyata iti atimātrakṣārādatimātralavaṇācca sātmyāt| krameṇeti navegāndhāraṇīyoktasātmyaparityāgakrameṇa| iha ca sātmyaśabdenaukasātmyamabhipretam| alpadoṣamadoṣaṃ veti pakṣadvaye'tyarthasātmyamalpadoṣaṃ bhavati, anyattvadoṣamiti vyavasthā||19||
sātmyaṃ nāma tad yadātmanyupaśete; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ| tattrividhaṃ pravarāvaramadhyavibhāgena; saptavidhaṃ tu rasaikaikatvena sarvarasopayogācca| tatra sarvarasaṃ pravaram, avaramekarasaṃ, madhyaṃ tu pravarāvaramadhyastham| tatrāvaramadhyābhyāṃ sātmyābhyāṃ krameṇaiva pravaramupapādayet sātmyam| sarvarasamapi ca sātmyamupapannaḥ 29 prakṛtyādyupayoktraṣṭamāni sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya hitamevānurudhyeta||20||
sātmyaṃ nāmeti okasātmyaṃ nāmetyarthaḥ| (okāditi abhyāsāt 30|) upaśayārtha iti upaśayaśabdābhidheya ityarthaḥ| taditi okasātmyam| trividhamiti pravarāvaramadhyabhedena| saptavidhantu ekaikarasena ṣaṭ, saṃsṛṣṭarasopayogāccaikam, evaṃ saptavidham| saṃsṛṣṭaśabdena dvirasādayaḥ ṣaḍrasaparyantā gṛhyante| pravarāvaramadhyasthamiti dvirasādipañcarasaparyantam| avaramadhyamābhyāṃ lakṣitaḥ puruṣaḥ| pravaramiti sarvarasam| sātmyamupapādayet abhyasedityarthaḥ| krameṇeti yathoktābhyāsakrameṇa| upapāditasarvarasasātmyenāpi cāhāraḥ praśastaprakṛtyādisampanna eva kartavya ityāha- sarvarasamityādi| abhisamīkṣyeti hitāhitatvena vicārya| hitameveti padena yadeva prakṛtyādinā hitaṃ tadevānurudhyeta sevetetyarthaḥ||20||
tatra khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti; tadyathā- prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni (bhavanti)||21||
āhārasya vidhiḥ prakāro vidhānaṃ vā ityāhāravidhiḥ, tasya viśeṣo hitatvamahitatvaṃ ca, tasyāyatanāni hetūnītyāhāravidhiviśeṣāyatanāni| āhāraprakārasya hitatvamahitatvaṃ ca prakṛtyādihetukamityarthaḥ| upayoktā aṣṭamo yeṣāṃ tānyupayoktraṣṭamāni||21||
tatra prakṛtirucyate svabhāvo yaḥ, sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ; tadyathā māṣamudgayoḥ, śūkaraiṇayośca (1)|22|
uktāni prakṛtyādīnā vibhajate- tatretyādinā| svābhāvika iti saṃskārādyakṛtaḥ| māṣamudgayoriti prakṛtyā māṣe gurutvaṃ, mudge ca laghutvaṃ; śūkare gurutvaṃ, eṇe ca laghutvam||22(1)||
karaṇaṃ punaḥ svābhāvikānāṃ dravyāṇāmabhisaṃskāraḥ| saṃskāro hi guṇāntarādhānamucyate| te guṇāstoyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālavāsanabhāvanādibhiḥ 31 kālaprakarṣabhājanādibhiścādhīyante (2)|22|
dravyāṇāmiti vaktavye svābhāvikānāmiti yat karoti, tenotpattikāle janakabhūtaiḥ svaguṇāropaṇaṃ, saṃskārastūtpannasyaiva toyādinā guṇāntarādhānamiti darśayati| tacca prākṛtaguṇopamardenaiva kriyate, yathā- toyāgnisannikarṣaśaucaistaṇḍulasthaṃ gauravamupahatya lāghavamanne kriyate| yaduktaṃ- “sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudano laghuḥ” (sū.a.27)| tathā raktaśālyāderlaghorapyagnisaṃyogādinā lāghavaṃ vardhate| manthanādguṇādhānaṃ yathā “śothakṛddadhi śothaghnaṃ sasnehamapi manthanāt” iti| deśena yathā “bhasmarāśeradhaḥ sthāpayet” (ci.a.1pā.1) ityādau| vāsanena guṇādhānaṃ yathā- apāmutpalādivāsanena sugandhānukaraṇam| bhāvanayā ca svarasādikṛtayā sthitasyaivāmalakāderguṇasyotkarṣo bhavati| kālaprakarṣadyathā- “pakṣājjātarasaṃ pibet” (ci.a.15) ityādi| bhājanena yathā- “traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayet” (ci.a.1,pā.3) ityādau| ādigrahaṇāt peṣaṇābhimantraṇādi gṛhyate| nanu, saṃskārādheyena guṇena kathaṃ svābhāvikaguṇanāśaḥ kriyate, yataḥ “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” ityuktaṃ; yadi hi saṃskāreṇa svābhāvikagurutvaṃ pratikriyate, tadā “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” iti kathaṃ? brūmaḥ- “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” iti svabhāvo bhāvānāmutpattau nānyathā kriyate| tena, jātipratibaddhaṃ māṣādīnāṃ gurutvaṃ na tajjātau sphoṭayituṃ pāryate, saṃskāreṇa tu tadanyathākaraṇamanumatameva dṛṣṭatvāt| kaścittu guṇo dravyāṇāṃ saṃskārādinā'pi nānyathā kriyate, yathā- vahnerauṣṇyaṃ, vāyoścalatvaṃ, tailasya sneha ityādi| ete hi yāvaddravyabhāvina eva guṇāḥ| gauravādayastu purāṇadhānyādiṣvapyapagamadarśanānna yāvaddravyabhāvinaḥ| uktaṃ hi- “guṇo dravyavināśādvā vināśamupagacchati| guṇāntaropadhānādvā” iti| yatra tu saṃskāreṇa vrīherlājalakṣaṇaṃ dravyāntarameva janyate, tatra guṇāntarotpādaḥ suṣṭhveva 32||22(2)||
saṃyogaḥ punardvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ, sa viśeṣamārabhate, yaṃ punarnaikaikaśo dravyāṇyārabhante; tadyathā- madhusarpiṣoḥ, madhumatsyapayasāṃ ca saṃyogaḥ (3)|22|
saṃyogamāha- saṃyogastvityādi| sa viśeṣamārabhata iti saṃyujyamānadravyaikadeśe'dṛṣṭaṃ kāryamārabhata ityarthaḥ| yaṃ naikaikaśa iti yaṃ viśeṣaṃ pratyekamasaṃyujyamānāni dravyāṇi nārabhanta ityarthaḥ| madhusarpiṣī hi pratyekamamārake milite tu mārake bhavataḥ, kṣīramatsyādisaṃyogaśca kuṣṭhādikaro bhavati| saṃyogastviha pradhānyenaivopalabhyamānadravyamelako vivakṣitaḥ 33, tena bhāvanādiṣvapi yadyapi saṃyogo'sti, tathā'pi tatra bhāvanādravyāṇāṃ prādhānyenānupalabdherna saṃyogena grahaṇam||22(3)||
rāśistu sarvagrahaparigrahau mātrāmātraphalaviniścayārthaḥ| tatra sarvasyāhārasya pramāṇagrahaṇamekapiṇḍena sarvagrahaḥ, parigrahaḥ punaḥ pramāṇagrahaṇamekaikaśyenāhāradravyāṇām| sarvasya hi grahaḥ sarvagrahaḥ, sarvataśca grahaḥ parigraha ucyate (4)|22|
rāśiḥ pramāṇam| mātrāmātraphalaviniścayārthaṃ iti mātrāvadāhārasyauṣadhasya ca yat phalaṃ śubham, amātrasya hīnasyātiriktasya vā yat phalamaśubham| yaduktaṃ- “tasya jñānārthamucitapramāṇamanucitapramāṇaṃ ca rāśisañjñaṃ bhavati”| sarvagrahaṃ vivṛṇoti- tatretyādi| sarvasyeti miśrīkṛtasyānnamāṃsasūpāderekapiṇḍena mānam| parigrahaṃ vivṛṇoti- parigrahaḥ punarityādi| ekaikaśyeneti annasya kuḍavaḥ, sūpasya palaṃ, māṃsasya dvipalamityādyavayavamānapūrvakaṃ samudāyamānam| sarvagrahe pratyavayavamānaniyamo nāsti; tena yena kenacidāhāreṇa pratyekamaniyatamānena sampūrṇāhāramātrāniyamanaṃ sarvagrahaḥ| etadeva śabdavyutpattyā darśayati- sarvasya hītyādi| sarvata iti pratyekāvayavata ityarthaḥ||22(4)||
deśaḥ punaḥ sthānaṃ; sa dravyāṇāmutpattipracārau deśasātmyaṃ cācaṣṭe (5)|22|
deśaṃ vibhajate- deśa ityādi| sthānagrahaṇenāhāradravyasya tathā bhoktuśca sthānaṃ darśayati| ācaṣṭa iti dravyasyotpattipracārādikṛtaguṇajñānaheturbhavati| tatrotpattyā- himavati jātaṃ guṇavadbhavati 34, marau jātaṃ laghu bhavati, ityādi| pracāreṇa laghubhakṣyāṇāṃ prāṇināṃ tathā dhanvapracāriṇāṃ bahukriyāṇāṃ ca lāghavaṃ, viparyaye ca gauravaṃ gṛhyate| deśasātmyena ca deśaviparītaguṇaṃ sātmyaṃ gṛhyate; yathā- ānūpe uṣṇarūkṣādi, dhanvani ca śītasnigdhādi, okasātmyaṃ tu upayoktṛgrahaṇena gṛhītam||22(5)||
kālo hi nityagaścāvasthikaśca; tatrāvasthiko vikāramapekṣate, nityagastu ṛtusātmyāpekṣaḥ (6)|22|
nityaga iti ahorātrādirūpaḥ| āvasthika iti rogitvabālyādyavasthāviśeṣita ityarthaḥ| vikāramapekṣata iti bālyādikṛtaṃ tu śleṣmavikāraṃ jvarādikaṃ cāhāraniyamārthamapekṣata ityarthaḥ| ṛtusātmyaṃ hi ṛtumapekṣata iti ṛtusātmyāpekṣaḥ||22(6)||
upayogasaṃsthā tūpayoganiyamaḥ; sa jīrṇalakṣaṇāpekṣaḥ (7)|22|
evamāhāropayogaḥ kartavya evaṃ na kartavya ityupayoganiyamaḥ, sa jīrṇalakṣaṇāpekṣa iti prādhānyenoktaḥ| teneha ‘ajalpannahasannātidrutaṃ nātivilambitam’ ityādyupayoganiyamamapyapekṣata eva; ajīrṇabhojane tu mahāṃstridoṣakopalakṣaṇo doṣo bhavatītyayamevodāhṛtaḥ||22(7)||
upayoktā punaryastamāhāramupayuṅkte, yadāyattamokasātmyam| ityaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni vyākhyātāni bhavanti||22||
yadāyattamokasātmyamiti bhoktṛpuruṣāpekṣaṃ hyabhyāsasātmyaṃ bhavati; kasyaciddhi kiñcidevābhyāsāt pathyamapathyaṃ vā sātmyaṃ bhavati||22||
eṣāṃ viśeṣāḥ śubhāśubhaphalāḥ parasparopakārakā bhavanti; tān bubhutseta, buddhvā ca hitepsureva syāt; naca mohāt pramādādvā priyamahitamasukhodarkamupasevyamāhārajātamanyadvā kiñcit||23||
eṣāmityādau śubhaphalā viśeṣā aśubhaphalāśca parasparopakārakā bhavantīti jñeyam| tatra prakṛtyā lāghavādiḥ śubhaphalaḥ, gurvādiścāśubhaphalaḥ| karaṇādyādheyo'pi viśeṣaḥ śāstroktaḥ śubhaḥ, niṣiddhastvaśubhaḥ| deśāsātmyaṃ ninditadeśabhavatvādi ca dravyasyāśubhaphalam| evaṃ kālāsātmyamaśubhaphalaṃ cājīrṇabhojanādi, tathā okāsātmyaṃ cāśubhamaśubhaphalamiti jñeyaṃ; viparītaṃ tu śubhaphalam| mohāditi ajñānāt, pramādāditi jñātvā'pi rāgādityarthaḥ| priyamiti tadātvamātrapriyam| ahitamityasya vivaraṇam- asukhodarkamiti|- asukhaṃ duḥkharūpam, udarka uttarakālīnaṃ phalaṃ, yasya sa tathā| anyadveti bheṣajavihārādi||23||
tatredamāhāravidhividhānamarogāṇāmāturāṇāṃ cāpi keṣāñcit kāle prakṛtyaiva hitatamaṃ bhuñjānānāṃ bhavati- uṣṇaṃ, snigdhaṃ, mātrāvat, jīrṇe vīryāviruddham, iṣṭe deśe, iṣṭasarvopakaraṇaṃ, nātidrutaṃ, nātivilambitam, ajalpan, ahasan, tanmanā bhuñjīta, ātmānamabhisamīkṣya samyak||24||
tatretyādau idamiti vakṣyamāṇam| āhāravidhirvidhīyate yenoṣṇasnigdhādinā vakṣyamāṇena tadāhāravidhividhānam| āturāṇāṃ ca keṣāñciditi padena raktapittināṃ śītameva, kapharogiṇāṃ rūkṣameva 35 hitamityādiviparyayaṃ darśayati| keṣāñcidbhuñjānānāmidamāhāravidhividhānaṃ hitatamaṃ bhavatīti yojanā| prakṛtyaiveti svabhāvenaiva hitatamaṃ hitatamamityuktaṃ; tena yat prakṛtyā hitaṃ tat kadācideva kañcideva puruṣamāsādyāhitaṃ bhavati, tacca kādācitkatvādanādṛtaṃ; tena prāyikatvādenaṃ hitatamaṃ vakṣyāma iti bhāvaḥ| uṣṇamityādau samyagiti chedaḥ|| 24||
tasya sādguṇyamupadekṣyāmaḥ- uṣṇamaśnīyāt; uṣṇaṃ hi bhujyamānaṃ svadate, bhuktaṃ cāgnimaudaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, vātamanulomayati, śleṣmāṇaṃ ca parihrāsasayati 36; tasmāduṣṇamaśnīyāt (1)|25| snigdhamaśnīyāt; snigdhaṃ hi bhujyamānaṃ svadate, bhuktaṃ cānudīrṇamagnimudīrayati 37, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, vātamanulomayati, śarīramupacinoti, dṛḍhīkarotīndriyāṇi, balābhivṛddhimupajanayati, varṇaprasādaṃ cābhinirvartayati; tasmāt snigdhamaśnīyāt (2)|25|
tasyeti uṣṇādiguṇayuktasyānnasya| sādguṇyamiti praśastaguṇayogitām| parihrāsayatīti bhinnasaṅghātaṃ karoti||25(1-2)||
mātrāvadaśnīyāt; mātrāvaddhi bhuktaṃ vātapittakaphānapīḍayadāyureva vivardhayati kevalaṃ, sukhaṃ gudamanuparyeti, na coṣmāṇamupahanti, avyathaṃ ca paripākameti; tasmānmātrāvadaśnīyāt (3)|25|
mātrāvaditi praśaṃsāyāṃ matup; tena praśastamātramityarthaḥ| apīḍayaditi anatimātratvena svasthānasthitaṃ sadvātādīn sthānāpīḍanādaprakopayat| gudamanuparyetīti pariṇataṃ sadanurūpatayā niḥsaratītyarthaḥ| ūṣmāṇaṃ vahnim||25(3)||
jīrṇe'śnīyāt; ajīrṇe hi bhuñjānasyābhyavahṛtamāhārajātaṃ pūrvasyāhārasya rasamapariṇatamuttareṇāhārarasenopasṛjat sarvān doṣān prakopayatyāśu, jīrṇe tu bhuñjānasya svasthānastheṣu doṣeṣvagnau codīrṇe jātāyāṃ ca bubhukṣāyāṃ vivṛteṣu ca srotasāṃ mukheṣu viśuddhe codgāre hṛdaye viśuddhe vātānulomye visṛṣṭeṣu ca vātamūtrapurīṣavegeṣvabhyavahṛtamāhārajātaṃ sarvaśarīradhātūnapradūṣayadāyurevābhivardhayati kevalaṃ; tasmājjīrṇe'śnīyāt (4)|25|
pūrvasyeti dināntarakṛtasya| apariṇatamiti asamyagjātam| āhāraraseneti āhārapariṇāmagatena madhurādinā; kiṃvā āhārajena rasena| svasthānastheṣu doṣeṣvityādi jīrṇāhārasya lakṣaṇam||25(4)||
vīryāviruddhamaśnīyāt; aviruddhavīryamaśnan hi viruddhavīryāhārajairvikārairnopasṛjyate; tasmādvīryāviruddhamaśnīyāt (5)|25|
viruddhavīryāhārajairiti kuṣṭhāndhyavisarpādyairātreyabhadrakāpyīyoktaiḥ||25(5)||
iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt; iṣṭe hi deśe bhuñjāno nāniṣṭadeśajairmanovighātakarairbhāvairmanovighātaṃ prāpnoti, tathaiveṣṭaiḥ sarvopakaraṇaiḥ; tasmādiṣṭe deśe tatheṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt (6)|25|
manovighātakarairbhāvairiti trividhakukṣīye (vi.a.2) vakṣyamāṇaiḥ kāmādibhiścittopatāpakaraiścittavikārairityarthaḥ| tatheṣṭaiśca sarvopakaraṇairbhuñjāno manovighātaṃ na prāpnotīti yojanā; aniṣṭabhojanādermanovighāto bhavati||25(6)||
nātidrutamaśnīyāt; atidrutaṃ hi bhuñjānasyotsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ ca, bhojyadoṣasādgaṇyopalabdhiśca na niyatā; tasmānnātidrutamaśnīyāt (7)|25|
utsnehanam unmārgagamanam| avasadanam avasādaḥ| apratiṣṭhānaṃ hṛdayasthatvena koṣṭhāpraveśaḥ| bhojyagatānāṃ doṣāṇāṃ keśādīnāṃ, sādguṇyasya ca svādutvādeḥ, upalabdhirna niyatā bhavati kadācidupalabhyate kadācinneti| tatra doṣānupalabdhyā sadoṣasyaiva bhakṣaṇaṃ, sādguṇyānupalabdhyā ca prītyabhāvaḥ||25(7)||
nātivilambitamaśnīyāt; ativilambitaṃ hi bhuñjāno na tṛptimadhigacchati, bahu bhuṅkte, śītībhavatyāhārajātaṃ, viṣamaṃ 38 ca pacyate; tasmānnātivilambitamaśnīyāt (8)|25|
viṣamaṃ ca pacyata iti cirakālabhojanenāgnisambandhasya vaiṣamyāditi bhāvaḥ||25(8)||
ajalpannahasan tanmanā bhuñjīta; jalpato hasato'nyamanaso vā bhuñjānasya ta eva hi doṣā bhavanti, ya evātidrutamaśnataḥ; tasmādajalpannahasaṃstanmanā bhuñjīta (9)|25|
ya evātidrutamaśnato doṣā iti utsnehanādayaḥ||25(9)||
ātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyak; idaṃ mamopaśete idaṃ nopaśeta ityevaṃ viditaṃ hyasyātmana ātmasātmyaṃ bhavati; tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyagiti||25||
nopaśeta itītyatra itiśabdena sātmyāsātmyavidhānopadarśakena vicāraphalamokasātmyasevanaṃ darśayati| ātmana iti padenātmanaivātmasātmyaṃ pratipuruṣaṃ jñāyate, na śāstropadeśeneti darśayati||25||
bhavati cātra- rasān dravyāṇi doṣāṃśca vikārāṃśca prabhāvataḥ| veda yo deśakālau ca śarīraṃ ca sa 39 no bhiṣak||26||
adhyāyoktarasaprabhāvādijñānaṃ stauti- rasānityādi| sa no bhiṣagiti no'smākaṃ 40 sammata ityarthaḥ||26||
tatra ślokau- vimānārtho rasadravyadoṣarogāḥ prabhāvataḥ| dravyāṇi nātisevyāni trividhaṃ sātmyameva ca||27|| āhārāyatanānyaṣṭau bhojyasādguṇyameva ca| vimāne rasasaṅkhyāte sarvametat prakāśitam||28||
doṣavikārau ca yadyapi trividhakukṣīye (vi.a.2) prabhāvavistāreṇa vaktavyau, tathā'pīha saṅkṣepeṇoktāveva; tena doṣavikāraprabhāvāvapyuktāviti yaducyate saṅgrahe tat sādhu| tailādidravyatrayakathanaṃ ca dravyaprabhāvagṛhītamiti kṛtvā na pṛthak saṅgrahe paṭhitam||27-28||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘abhinivaśya’ iti pā.
  2. 2 ‘rasadravyadoṣavikārabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ
  3. 3 ‘rasādimānajñānāyattatvāt’ iti pā.
  4. 4 ‘rasādīnāṃ’ iti pā.
  5. 5 ‘rasādimānajñānārthaṃ’ iti pā.
  6. 6 ‘kalpitā’ iti pā.
  7. 7 ‘budhdyā’ iti pā.
  8. 8 ‘śarīrayogakṣemakarāḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘yatra ca’ iti pā.
  10. 10 ‘yathopacārādguṇā bhavanti, ye ca bhavanti’ iti pā.
  11. 11 ‘rasadoṣaprapañcasaṅkṣepaḥ’ iti pā.
  12. 12 ‘tatra tvanekaraseṣu’ iti pā.
  13. 13 ‘dravyavikāraprabhāvāśrayitvāt’ iti pā.
  14. 14 ‘copahataprakṛtikānāṃ’ iti pā.
  15. 15 ‘upapādakaṃ’ iti pā.
  16. 16 ‘nānārthakānāmiti nānāheturūpajanitānāṃ’ iti pā.
  17. 17 ‘sthānāntarāṇyeva’ iti pā.
  18. 18 ‘yataśca dvayī gatiḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘kṛta’ iti hastalikhita pustake na paṭhyate
  20. 20 ‘vātapittaśleṣmapraśamanāni’ iti pā.
  21. 21 ‘śamayati’ iti pā.
  22. 22 ‘mandavīryatvācca’ iti pā.
  23. 23 ‘madhuraśceti viparītaguṇaḥ’ iti pā.
  24. 24 ‘ucyate’ iti pā.
  25. 25 ‘tāḥ sadyaḥ śubhāśubhakāriṇyo bhavanti’ iti yogīndranāthasena.
  26. 26 ‘apavādaviśeṣavidhānaṃ’ iti pā.
  27. 27 ‘annasaṃskāreṇa’ iti pā.
  28. 28 ‘paścādviśoṣayati, dahati, pacati, bhinatti saṅghātam’ iti pā.
  29. 29 ‘sātmyamupapannaṃ sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya’ iti pā.
  30. 30 hastalikhitapustake evāyaṃ pāṭha upalabhyate
  31. 31 ‘deśakālavaśena bhāvanādibhiḥ’ iti pā.
  32. 32 ‘svastha eva’ iti pā.
  33. 33 ‘abhipretaḥ’ iti pā.
  34. 34 ‘guru bhavati’ iti pā.
  35. 35 ‘uṣṇameva’ iti pā.
  36. 36 ‘pariśoṣayati’ iti pā.
  37. 37 ‘bhuktamaudaryamagnimudīrayati’ iti pā.
  38. 38 ‘viṣamapākaṃ ca gacchati’ iti pā.
  39. 39 ‘sa nā bhiṣak’ iti pā.
  40. 40 ‘so'smatsammataḥ’ iti pā.