athātastrividhakukṣīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
rasavimāne rāśiruktaḥ, tasya rāśermātrāmātrāvataḥ 1 phalaprapañcaṃ doṣavikāraprapañcaṃ darśayituṃ trividhakukṣīyo'bhidhīyate||1-2||
trividhaṃ kukṣau sthāpayedavakāśāṃśamāhārasyāhāramupayuñjānaḥ; tadyathā- ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānāmāhāravikārāṇām, ekaṃ dravāṇām, ekaṃ punarvātapittaśleṣmaṇām; etāvatīṃ hyāhāramātrāmupayuñjāno nāmātrāhārajaṃ kiñcidaśubhaṃ prāpnoti||3||
trividhamiti triprakāram| avakāśāṃśamiti koṣṭhāvakāśabhāgam| āhārasyeti āhāranimittamityarthaḥ| tena dvāvavakāśāvāhārasya vaktavyau, ekastu doṣāṇāmiti trividhaṃ vakṣyamāṇamuktam| doṣāvakāśasthāpanaṃ hyāhāropakārakatvādāhārasyetyucyate, doṣāvakāśānavasthāne hyāhāro doṣairdūṣyata iti vaktavyam| kiṃvā, āhārasyāvakāśāṃśamāmāśayarūpaṃ kukṣau vakṣyamāṇavibhāgena trividhaṃ sthāpayedityarthaḥ| kukṣyaṃśabhāgaṃ yathākartavyamāha- tadyathetyādi| mūrtānāmiti āśyakhādyānāṃ, dravāṇāmiti lehyapeyānām| iha cāṃśaśabdo na samapravibhāge vartate, kintu yathocitavibhāge; tena mūrtānāṃ bahubhāgo 2 bhavatīti jñeyam| vātapittaśleṣmaṇāṃ yadyapi bhinnāni sthānāni, tathā'pi mūrtāhārādibhāgāpekṣayā militānāṃ kiñcitsthānaṃ 3 bhavatītyekatvenādhyāropyātra ekamiti kṛtam| nanu kukṣyaṃśavibhāgena kṛte'pyāhāre prakṛtigurvādiduṣṭadravyajadoṣo 4 dṛśyata ityāha- nāmātrāhārajamiti; prakṛtyādidoṣakṛtaṃ tu prāpnotyevetyarthaḥ||3||
na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakyaṃ, prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ pravibhaktaphalatvāt||4||
tadeva sphorayati- na cetyādi| sauṣṭhavaṃ suṣṭhutvaṃ bhādrakyamityarthaḥ| pravibhaktaphalatvāditi pravibhinnaphalatvāt||4||
tatrāyaṃ tāvadāhārarāśimadhikṛtya mātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ prakṛtaḥ| etāvāneva hyāhārarāśividhivikalpo yāvanmātrāvattvamamātrāvattvaṃ ca||5|| tatra mātrāvattvaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ kukṣyaṃśavibhāgena, tadbhūyo vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- kukṣerapraṇīḍanamāhāreṇa, hṛdayasyānavarodhaḥ, pārśvayoravipāṭanam, anatigauravamudarasya, prīṇanamindriyāṇāṃ, kṣutpipāsoparamaḥ, sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsahāsyasaṅkathāsu sukhānuvṛttiḥ, sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ 5, balavarṇopacayakaratvaṃ ca; iti mātrāvato lakṣaṇamāhārasya bhavati||6||
kukṣyaṃśavibhāgeneti ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānāmityādinā| uddiṣṭamiti saṅkṣepeṇa kathitam| sāyaṃ prātaścetivacanāt sāyaṃ bhojane kṛte yadi prātaḥ, prātaśca kṛte yadi sāyaṃ, sukhena pariṇamanaṃ tathā sthānāsanādiṣu sukhānuvṛttirbhavati, tadā mātrāvadbhojanamanena kṛtamiti jñeyam||5-6||
amātrāvattvaṃ punardvividhamācakṣate- hīnam, adhikaṃ ca| tatra hīnamātramāhārarāśiṃ balavarṇopacayakṣayakaramatṛptikaramudāvartakaramanāyuṣyavṛṣyamanaujasyaṃ śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṃ sāravidhamanamalakṣmyāvahamaśīteśca vātavikārāṇāmāyatanamācakṣate, atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopaṇamicchanti kuśalāḥ| yo hi mūrtānāmāhārajātānāṃ sauhityaṃ gatvā dravaistṛptimāpadyate bhūyastasyāmāśayagatā vātapittaśleṣmāṇo'bhyavahāreṇātimātreṇātiprapīḍyamānāḥ sarve yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstamevāhārarāśimapariṇatamāviśya kukṣyekadeśamannāśritā 6 viṣṭambhayantaḥ sahasā vā'pyuttarādharābhyāṃ mārgābhyāṃ pracyāvayantaḥ pṛthak pṛthagimān vikārānabhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ| tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrcchābhramāgnivaiṣamya- pārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti, pittaṃ punarjvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni, śleṣmā tu chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi||7||
sāravidhamanamiti rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) vakṣyamāṇatvaksārādividhamanam| āhāravikārāṇāmiti karaṇe sauhityayogāt ṣaṣṭhī| dravaistṛptimiti bhūyaḥpadaviśeṣaṇādatitṛptimityarthaḥ| āmāśayagatā iti vacanenāgnisahāya(samāna)syaiva vāyoḥ kopo bhavati, na pakvāśayagatasyeti darśayati| kukṣyekadeśamannāśritāḥ saha dūṣitenāhāreṇetyarthaḥ||7||
na ca khalu kevalamatimātramevāhārarāśimāmapradoṣakaramicchanti 7, api tu khalu gururūkṣaśītaśuṣkadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhānāmakāle cānnapānānāmupasevanaṃ, kāmakrodhalobhamoherṣyāhrīśokamānodvegabhayopataptamanasā vā yadannapānamupayujyate, tadapyāmameva pradūṣayati||8|| bhavati cātra- mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati| cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ||9||
atimātrāśanajanyatvenāmapradoṣe vaktavye'nyataśca yata āmapradoṣo bhavati tamāha- na ca khalvityādi| kāmādibhirmānasa upaghātaḥ prabhāvādevānnaṃ dūṣayati| evamaśucyapyannamaśucitvena jñātaṃ manasa upaghātakatvādāmadūṣakaṃ bhavati| āmasyāpakvasyāhārasya pradoṣa āmapradoṣaḥ| āmameva pradūṣayatīti atra karmakartṛtve ‘ac’, duṣṭaṃ bhavatītyarthaḥ; kiṃvā, āmamapakvaṃ sadduṣṭadoṣasamparkāccharīraṃ dūṣayatīti jñeyam||8-9||
taṃ dvividhamāmapradoṣamācakṣate bhiṣajaḥ- visūcikām, alasakaṃ ca||10|| tatra visūcikāmūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ vidyāt||11||
dvividhamityādau alasaka eva daṇḍālasakāmaviṣayoravarodho jñeyaḥ; tayorapi hi doṣo'pravartamānatvādalasībhūta eva bhavati||10-11||
alasakamupadekṣyāmaḥ- durbalasyālpāgnerbahuśleṣmaṇo vātamūtrapurīṣavegavidhāriṇaḥ sthiragurubahurūkṣaśītaśuṣkānnasevinastadannapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgamatimātrapralīnamalasatvānna bahirmukhībhavati, tataśchardyatīsāravarjyānyāmapradoṣaliṅgānyabhidarśayatyatimātrāṇi| atimātrapraduṣṭāśca doṣāḥ praduṣṭāmabaddhamārgāstiryaggacchantaḥ kadācideva kevalamasya śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti, tatastaṃ 8 daṇḍālasakamasādhyaṃ bruvate| viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamityācakṣate 9 bhiṣajaḥ, viṣasadṛśaliṅgatvāt; tat paramasādhyam, āśukāritvādviruddhopakramatvācceti||12||
alasakamupadekṣyāma ityādinā punarviśeṣahetuḥ prāyo'bhinirvartaka ucyate, sāmānyena tvatimātrāhārarūpa ukta eveti jñeyam| anilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgamiti doṣadvayavyāpāravacanādvātaśleṣmaṇoralasake prādhānyamucyate, pittaṃ tu sāmānyavacanasiddhamapradhānamastyeva tṛṣṇāmadabhramādiliṅgamiti jñeyam| praduṣṭāmabaddhamārgā iti atrāpakva āhāro'nnaraso vā apakva āma ucyate| kevalaṃ kṛtsnam| viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlina iti viruddhāśanam, adhyaśanam, ajīrṇāśanaṃ ca; ajīrṇasyāpakvasyāśanamajīrṇāśanam, ajīrṇe bhojanasyādhyaśanaśabdena labdhatvāt| āmadoṣamāmaviṣamācakṣata ityatra viṣasadṛśaliṅga evāmapradoṣo'bhipretaḥ, ata eva viṣasadṛśaliṅgatvādityuktam| viruddhopakramatvāditi āmāpekṣayā yaduṣṇaṃ kriyate tadviṣaviruddhaṃ, yacca viṣāpekṣayā śītaṃ kriyate tadāmaviruddham| viṣasadṛśatā cāmasyāmajanakahetuviśeṣaprabhāvādbhavati madhughṛtasamasaṃyoga iva viṣatvam||12||
tatra sādhyamāmaṃ praduṣṭamalasībhūtamullekhayedādau pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri, tataḥ svedanavartipraṇidhānābhyāmupācaredupavāsayeccainam| visūcikāyāṃ tu laṅghanamevāgre viriktavaccānupūrvī| āmapradoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ punardoṣāvaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhamagnisandhukṣaṇārthaṃ ca, natvevājīrṇāśanam; āmapradoṣadurbalo hyagnirna yugapaddoṣamauṣadhamāhārajātaṃ ca śaktaḥ paktum| api cāmapradoṣāhārauṣadhavibhramo'tibalatvāduparatakāyāgniṃ 10 sahasaivāturamabalamatipātayet| āmapradoṣajānāṃ punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivoparamo bhavati, sati tvanubandhe kṛtāpatarpaṇānāṃ vyādhīnāṃ nigrahe nimittaviparītamapāsyauṣadhamātaṅkaviparītamevāvacārayedyathāsvam| sarvavikārāṇāmapi ca nigrahe hetuvyādhiviparītamauṣadhamicchanti kuśalāḥ, tadarthakāri vā| vimuktāmapradoṣasya 11 punaḥ paripakvadoṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vidhivat snehapānaṃ ca yuktyā prayojyaṃ prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṃśca samyagiti||13||
vartiriti phalavartiḥ| ānupūrvīti peyādikrama ityarthaḥ| jīrṇāhāramiti visūcikālasakayorevāhārasya jīrṇatāṃ darśayati| doṣāvaliptāmāśayastimitagurukoṣṭhatvādi puruṣaviśeṣaṇamapi lakṣaṇaṃ jñeyam| na tvajīrṇāśanamiti punarniṣedhakaraṇenājīrṇāśane pramādādajīrṇapraśamanābhiprāyeṇa kriyamāṇabheṣajasya mahātyayatāṃ ‘doṣadurbalo hyagniḥ’ ityādinā vakṣyamāṇāṃ darśayati| kṛtāpatarpaṇānāmityanena doṣāṇāmāmatākṣayaṃ sūcayati; samyakkṛte hyapatarpaṇe nāmānubandho'sti 12| tataśca nirāmadoṣārabdhe visūcikālasakavyavasthite śūlajvarādau ātaṅkaviparītaṃ nirāmaśūlajvarādiharameva yujyate| yathāsvamiti yadyasya śūlāderātaṅkasya viparītaṃ tattatra kāryamityarthaḥ| ātaṅkaviparītaśabdena ca tadarthakāri 13 gṛhītaṃ mantavyam| ata evottaratra ‘tadarthakāri vā’ iti sarvavikārabheṣajakathane upapannaṃ bhavati; anyathā kathamihānabhihitaṃ tadarthakāri tatrāprastutamucyate| vimuktāmapradoṣasyetyādinā'bhyaṅgādividhānaṃ vyādhijanitātidaurbalyādidoṣapraśamanārtham||13||
bhavati cātra- āhāravidhyāyatanāni cāṣṭau samyak parīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt| anyaśca yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopayogeṣu bhajeta taṃ ca||14||
anuktavidhyupagrahārthamāha- anyaścetyādi| anyaśceti grahaṇyatisārādivakṣyamāṇāmadoṣakṣayakaro bheṣajarūpo mārga ihāmapradoṣe hita iti sambandhaḥ||14||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ ca kva vipacyate| etattvāṃ dhīra! pṛcchāmastanna ācakṣva buddhiman||15|| ityagniveśapramukhaiḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ| ācacakṣe tatastebhyo yatrāhāro vipacyate||16|| nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ| aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ cātra vipacyate||17|| āmāśayagataḥ pākamāhāraḥ prāpya kevalam| pakvaḥ sarvāśayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyate||18|| tatra ślokaḥ- tasya mātrāvato liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ yathāyatham| amātrasya tathā liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ vibhāgaśaḥ||19||
āmāśayapramāṇopadarśanārthaṃ ca gurupṛcchottaragranthamāha- aśitamityādi| sarvāśrayamiti sarvaśarīram||15-19||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividhakukṣīyavimānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne trividhakukṣīyavimānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mātrāvattvāmātrāvattvarūpasya’ iti pā. ↩
- 2 ‘caturbhāgo bhavati’ iti pā. ↩
- 3 ‘kiñcinmānasāmyaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘…duṣṭadravyayogāddoṣo’ iti pā. ↩
- 5 ‘pariṇāmagamanaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kukṣyekadeśamāśritāḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘āmapradoṣakāraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘atastamalasakamasādhyaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘punarevaṃ doṣamāmaviṣamityācakṣate’ iti, ‘āmapradoṣaviṣamācakṣate’ iti ca pā. ↩
- 10 ‘atibalatvādupahatya kāyāgniṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘anudriktāmapradoṣasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘na āmasadbhāvo'sti’ iti pā. ↩
- 13 ‘viparītārthakāri’ iti pā. ↩