athāto janapadoddhvaṃsanīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
dvividho heturvyādhijanakaḥ prāṇināṃ bhavati- sādhāraṇaḥ, asādhāraṇaśca; tatrāsādhāraṇaṃ pratipuruṣaniyataṃ vātādijanakamāhārādyabhidhāya bahujanasādhāraṇaṃ vātajaladeśakālarūpaṃ sādhāraṇarogakāraṇamabhidhātuṃ janapadoddhvaṃsanīyo'bhidhīyate||1-2||
janapadamaṇḍale pañcālakṣetre dvijātivarādhyuṣite kāmpilyarājadhānyāṃ bhagavān punarvasurātreyo'ntevāsigaṇaparivṛtaḥ paścime gharmamāse gaṅgātīre vanavicāramanuvicarañchiṣyamagniveśamabravīt||3||
janapadavasatyupalakṣitaṃ maṇḍalaṃ janapadamaṇḍalaṃ, ‘pañcālakṣetre’ iti tasya viśeṣaṇam| dvijātivarādhyuṣita iti vacanena mahājanasevite'pi deśe'dharmavaśājjanapadoddhvaṃso vakṣyamāṇo bhavatīti darśayati| paścime gharmamāsa iti jyeṣṭhe| vanavicāramanuvicaranniti vanaṃ vicarya vicaryānuvicarannityarthaḥ||3||
dṛśyante hi khalu saumya! nakṣatragrahagaṇacandrasūryānilānalānāṃ diśāṃ cāprakṛtibhūtānāmṛtuvaikārikā 1 bhāvāḥ, acirādito bhūrapi ca na yathāvadrasavīryavipākaprabhāvamoṣadhīnāṃ pratividhāsyati, tadviyogāccātaṅkaprāyatā niyatā| tasmāt prāguddhvaṃsāt prāk ca bhūmervirasībhāvāduddharadhvaṃ saumya! bhaiṣajyāni yāvannopahatarasavīryavipākaprabhāvāṇi bhavanti| vayaṃ caiṣāṃ rasavīryavipākaprabhāvānupayokṣyāmahe ye cāsmānanukāṅkṣanti, yāṃśca vayamanukāṅkṣāmaḥ| na hi samyaguddhṛteṣu saumya! bhaiṣajyeṣu samyagvihiteṣu samyak cāvacāriteṣu janapadoddhvaṃsakarāṇāṃ vikārāṇāṃ kiñcit pratīkāragauravaṃ bhavati||4||
ṛtuvikārāya bhūtā ṛtuvaikārikāḥ; ṛtuvikāraścopalakṣaṇaṃ, tena jaladeśavātavikārāya bhūtā iti mantavyaṃ; yato bhūmyādīnāmapi vikṛtiṃ vakṣyati| kiṃvā ṛtvananurūpā ṛtuvaikārikāḥ; tena, ṛtvananurūpalakṣaṇameva nakṣatrādīnāṃ 2 vikṛtirityuktaṃ bhavati; grīṣme hi nakṣatrāṇi nirmalāni bhavanti, tāni yadi tuṣāracchannāni grīṣme bhavanti, tadā vikṛtāni bhavantīti boddhavyam| bhūrapi cetyapivacanājjalānilau ca grāhayati; tena, bhūstāvadoṣadhīnāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ, sā rasādīnna pratividhāsyati; jalavātāvapi cauṣadhīnāṃ rasādīnna pratividhāsyata ityuktaṃ bhavati| pratividhāsyatīti janayiṣyati| uddharadhvamiti bahuvacanaṃ bahvantevāsiyuktāgniveśābhiprāyeṇa; agniveśastu pradhānatvenaika eveti ‘agniveśa’ itipadena tathā ‘saumya’ itipadena sambodhyate; bheṣajoddharaṇaṃ tu bahubhireva kartavyamityabhiprāyeṇa bahuvacanam| bhavati hi pradhānaṃ sambodhya gaṇasampādyakriyāyāṃ bahuvacanaṃ; yathā- senāpate yudhyadhvamiti| anye tu saumyapadaṃ bheṣajaviśeṣaṇaṃ kurvanti| ye cāsmānanukāṅkṣanti ye cāsmān bhiṣajo'nukāṅkṣantītyarthaḥ, yāṃśca vayamanukāṅkṣāmaścikitsyatvena| etena, ye vaidyamanukāṅkṣanti te vaidyapriyatvena sādhyāḥ, asādhyā hi vaidyadviṣa uktāḥ; vaidyāśca yānicchanti te sādhyarogā eva, asādhyān hi vaidyā necchanti| etenānyeṣāmapi yeṣāṃ bheṣajasādhyā rogāste āsāmoṣadhīnāṃ rasādīnupayokṣyantītyarthaḥ| yadi ca ye asmadgatāḥ, yāṃśca vayaṃ prayojanavaśādanugatāḥ, te upayokṣyantīti vyākhyāyate, tadā ātreyasya pakṣarāgitvenāptatvaṃ na sambhavati, “sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ” (ci.a.5) iti vacanāccāsya nīrāgatvamuktam||4||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- uddhṛtāni khalu bhagavan! bhaiṣajyāni, samyagvihitāni, samyagavacāritāni 3 ca; api tu khalu janapadoddhvaṃsanamekenaiva vyādhinā yugapadasamānaprakṛtyāhāradehabalasātmyasattvavayasāṃ manuṣyāṇāṃ kasmādbhavatīti||5||
udddhṛtānīti vacanamabhūte bhūtavacceti prayogādboddhavyaṃ, yathā- acirakartavye kṛtamiti vadanti; na hi vacanakāla eva oṣadhīnāmuddharaṇaṃ sambhavatīti| ekeneti ekajātīyena| asamānaprakṛtyādīnāṃ samānakāraṇābhāvānna tulyarūpo vyādhirbhavitumarhatīti praśnārthaḥ||5||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- evamasāmānyāvatāmapyebhiragniveśa! prakṛtyādibhirbhāvairmanuṣyāṇāṃ ye'nye bhāvāḥ sāmānyāstadvaiguṇyāt samānakālāḥ samānaliṅgāśca vyādhayo'bhinirvartamānā janapadamuddhvaṃsayanti| te tu khalvime bhāvāḥ sāmānyā janapadeṣu bhavanti; tadyathā- vāyuḥ, udakaṃ, deśaḥ, kāla iti||6||
samānaliṅgā iti tulyaliṅgāḥ||6||
tatra vātamevaṃvidhamanārogyakaraṃ vidyāt; tadyathā-yathartuviṣamamatistimitamaticalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatyabhiṣyandinamatibhairavārāvamatipratihata- parasparagatimatikuṇḍalinamasātmyagandhabāṣpasikatāpāṃśudhūmopahatamiti (1); udakaṃ tu khalvatyarthavikṛtagandhavarṇarasasparśaṃ kledabahulamapakrāntajalacaravihaṅgamupakṣīṇajaleśayamaprītikaramapagataguṇaṃ 4 vidyāt (2); deśaṃ punaḥ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśaṃ kledabahulamupasṛṣṭaṃ sarīsṛpavyālamaśakaśalabhamakṣikāmūṣakolūkaśmāśānikaśakunijambūkādibhistṛṇolūpopavanavantaṃ pratānādibahulamapūrvavadavapatitaśuṣkanaṣṭaśasyaṃ dhūmrapavanaṃ pradhmātapatatrigaṇamutkruṣṭaśvagaṇamudbhrāntavyathitavividhamṛgapakṣisaṅghamutsṛṣṭanaṣṭadharmasatyalajjācāraśīlaguṇajanapadaṃ śaśvatkṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ 5 pratatolkāpātanirghātabhūmikampamatibhayārāvarūpaṃ 6 rūkṣatāmrāruṇasitābhrajālasaṃvṛtārkacandratārakamabhīkṣṇaṃ sasambhramodvegamiva satrāsaruditamiva satamaskamiva guhyakācaritamivākranditaśabdabahulaṃ cāhitaṃ vidyāt (3); kālaṃ tu khalu yathartuliṅgādviparītaliṅgamatiliṅgaṃ hīnaliṅgaṃ cāhitaṃ vyavasyet (4); imānevandoṣayuktāṃścaturo bhāvāñjanapadoddhvaṃsakarān vadanti kuśalāḥ; ato'nyathābhūtāṃstu hitānācakṣate||7|| viguṇeṣvapi khalveteṣu janapadoddhvaṃsakareṣu bhāveṣu bheṣajenopapādyamānānāmabhayaṃ bhavati rogebhya iti||8||
yathartuviṣamamiti ṛtvananurūpam| apagataguṇamiti jīvanapipāsāharatvādyuktajalaguṇarahitam| prakṛtivarṇādervikṛtā varṇādayo yasya deśasya taṃ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśam| śmāśānikaśakuniḥ gṛdhraḥ| apūrvavaditi paricitamapyupahatatvenāpūrvamiva dṛśyate| utsṛṣṭāśca naṣṭāśca dharmasatyalajjāguṇā janairyatra sa tathā; tatra ye dharmādiyuktāste utsṛjanti dharmādīni, ye tu dharmādīni sarvathā ajñānānnācaranti tān prati naṣṭānyeva dharmādīni| guhyakākrānto hi deśo yathā ākrandanaśabdabahulo bhavati tādṛśam||7-8||
bhavanti cātra- vaiguṇyamupapannānāṃ deśakālānilāmbhasām| garīyastvaṃ viśeṣeṇa hetumat sampravakṣyate||9|| vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvādgarīyastaramarthavit 7||10|| vāyvādiṣu yathoktānāṃ doṣāṇāṃ tu viśeṣavit| pratīkārasya saukarye vidyāllāghavalakṣaṇam||11||
vaiguṇyamityādinā duṣṭānāṃ vātādīnāṃ yasya ya utkarṣo yena ca hetunā tadāha| svabhāvato duṣparihāryatvāditi svabhāvādeva vātāpekṣayā jalaṃ duṣpariharaṃ bhavati, jalācca deśaḥ, deśācca kālaḥ| vāto hi nivātadeśasevayā duṣṭaḥ parihriyate, na tathā jalaṃ, taddhi dehavṛttyarthamavaśyaṃ sevyaṃ; jalamapi ca yadi mahatā prayatnena tyajyate, deśastu jalāpekṣayā duṣpariharo bhavati, tadvyatirekeṇāvasthātumaśakyatvāt; deśo'pi yadi deśāntaragamanena tyajyate, kālastu sarvathā tyaktumaśakya iti sarveṣveva garīyān| ‘garīyaḥ param’ iti pāṭhe yadyataḥ paraṃ, tattato garīyo vidyāditi yojanā| etadviparyayeṇa lāghavamāha- vāyvādiṣvityādi| pratīkārasya saukarya iti yathoktavidhayā vātādiparityāgasya sukaratvenetyarthaḥ||9-11||
caturṣvapi tu duṣṭeṣu kālānteṣu yadā narāḥ| bheṣajenopapādyante na bhavantyāturāstadā||12|| yeṣāṃ na mṛtyusāmānyaṃ sāmānyaṃ na ca karmaṇām| karma pañcavidhaṃ teṣāṃ bheṣajaṃ paramucyate||13|| rasāyanānāṃ vidhivaccopayogaḥ praśasyate| śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ||14|| satyaṃ bhūte dayā dānaṃ balayo devatārcanam| saddhṛttasyānuvṛttiśca praśamo guptirātmanaḥ||15|| hitaṃ janapadānāṃ ca śivānāmupasevanam| sevanaṃ brahmacaryasya tathaiva brahmacāriṇām||16|| saṅkathā dharmaśāstrāṇāṃ maharṣīṇāṃ jitātmanām| dhārmikaiḥ sāttvikairnityaṃ sahāsyā vṛddhasammataiḥ||17|| ityetadbheṣajaṃ proktamāyuṣaḥ paripālanam| yeṣāmaniyato mṛtyustasmin kāle sudāruṇe||18||
yeṣāṃ na mṛtyusāmānyamiti na 8 mṛtyujanakadaivasāmyaṃ yeṣāmastītyarthaḥ| sāmānyaṃ na ca karmaṇāmiti naca mārakakarmasāmānyaṃ yeṣāmastītyarthaḥ| keciddhi sambhūyaiva janmāntare grāmadāhādikarma kurvate sma, tatkarmabalāt saṃhatamṛtyava eva bhavanti; kiṃvā pṛthagapi mārakaṃ karma kṛtaṃ keṣāñcidekakālaṃ vipacyamānaṃ bhavati, te'pi samakālabhṛtyavo bhavanti| tatra, na mṛtyusāmānyamityanenotpannariṣṭatvādeva kecidasādhyā iti darśayati, na karmasāmānyamityanena keciccājātariṣṭā api niyatamārakakarmavaśādasādhyā bhavantīti darśayati; kiṃvā na mṛtyusāmānyamityanena ca mārako vyādhiḥ sādhāraṇa ucyate, na karmasāmānyamityanena ca mārakavyādhijanakaṃ karmocyate| pūrvamuddhṛtairiti vyāpatteḥ pūrvaṃ gṛhītaiḥ| guptiḥ mantrādinā rakṣā| aniyata iti vacanena durbalakarmārabdho hi mṛtyuḥ pāryata evaivaṃ pratikartumiti darśayati||12-18||
iti śrutvā janapadoddhvaṃsane kāraṇāni punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- atha khalu bhagavan! kutomūlameṣāṃ vāyvādīnāṃ vaiguṇyamutpadyate? yenopapannā janapadamuddhvaṃsayantīti||19|| tamuvāca bhagavānātreyaḥ- sarveṣāmapyagniveśa! vāyvādīnāṃ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma 9 pūrvakṛtaṃ; tayoryoniḥ prajñāparādha eva| tadyathā- yadā vai deśanagaranigamajanapadapradhānā 10 dharmamutkramyādharmeṇa prajāṃ vartayanti, tadāśritopāśritāḥ paurajanapadā vyavahāropajīvinaśca tamadharmamabhivardhayanti, tataḥ so'dharmaḥ prasabhaṃ dharmamantardhatte, tataste'ntarhitadharmāṇo devatābhirapi tyajyante; teṣāṃ tathā'ntarhitadharmaṇāmadharmapradhānānāmapakrāntadevatānāmṛtavo vyāpadyante; tena nāpo yathākālaṃ devo varṣati na vā varṣati vikṛtaṃ vā varṣati, vātā na samyagabhivānti, kṣitirvyāpadyate, salilānyupaśuṣyanti, oṣadhayaḥ svabhāvaṃ parihāyāpadyante vikṛtiṃ; tata uddhvaṃsante janapadāḥ spṛśyābhyavahāryadoṣāt 11||20||
kutomūlaṃ kimmūlamityarthaḥ| tasya mūlamadharma iti aihikamadharmaṃ darśayati| tanmūlaṃ veti tasya vātādivaiguṇyasya mūlaṃ pūrvakṛtaṃ vā karma| tenaihiko vā'dharmo janmāntarakṛto vā'dharmo vātādivaiguṇyasya kāraṇamiti brūte| tadyadā deśetyādinā tvaihikamevādharmaṃ yadvakṣyati hetutayā tat pratyakṣatvena sphuṭasiddhāntārthaṃ, natu janmāntarakṛtādharmasyākāraṇatveneti jñeyam| tayoriti aihikajanmāntarīyayoradharmayoḥ| yoniriti kāraṇam| spṛśyābhyavahāryadoṣāditi spṛśyasya vā jalāderabhyavahāryasya ca kṛtsnasya duṣṭatvāt| etacca prādhānyena jñeyaṃ; tena duṣṭapavanagandhadoṣo'pi jñeyaḥ, asātmyagandho'pi duṣṭavāte uktaḥ||19-20||
tathā śastraprabhavasyāpi janapadoddhvaṃsasyādharma eva heturbhavati| ye'tipravṛddhalobhakrodhamohamānāste durbalānavamatyātmasvajanaparopaghātāya śastreṇa parasparamabhikrāmanti, parān vā'bhikrāmanti, parairvā'bhikrāmyante||21||
śastraprabhavasyāpīti bahujanamārakasya śastraprabhavasyetyarthaḥ| ātmasvajanaparopaghātāyeti atra ātmanaḥ svajanasya parasya copaghāto bhavati prāya ityarthaḥ||21||
rakṣogaṇādibhirvā vividhairbhūtasaṅghaistamadharmamanyadvā'pyapacārāntaramupalabhyābhihanyante||22||
rākṣasādyutsādo'pi janānāmadharmakṛta eva bhavatītyāha- rakṣogaṇetyādi| anyadvā apacārāntaramiti yathoktādharmakāraṇādanyadadharmakāraṇamaśaucādītyarthaḥ||22||
tathā'bhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva heturbhavati| ye luptadharmāṇo dharmādapetāste guruvṛddhasiddharṣipūjyānavamatyāhitānyācaranti; tatastāḥ prajā gurvādibhirabhiśaptā bhasmatāmupayānti prāgevānekapuruṣakulavināśāya, niyatapratyayopalambhādaniyatāścāpare 12||23||
prāgeveti jhaṭiti, anekapuruṣakulavināśāyābhiśaptā bhasmatāṃ yāntītyarthaḥ| niyatapratyayopalambhādaniyatāścāpare bhasmatāṃ yāntīti yojanā| aniyatā amilitā ityarthaḥ| pratiniyatapuruṣābhiśāpāt pratiniyatā eva bhasmatāṃ yānti, na sarve janā ityarthaḥ||23||
prāgapi cādharmādṛte nāśubhotpattiranyato'bhūt| ādikāle hyaditisutasamaujaso'tivimalavipulaprabhāvāḥ pratyakṣadevadevarṣidharmayajñavidhividhānāḥ śailasārasaṃhatasthiraśarīrāḥ prasannavarṇendriyāḥ pavanasamabalajavaparākramāścārusphico'bhirūpapramāṇākṛtiprasādopacayavantaḥ satyārjavānṛśaṃsyadānadamaniyamatapopavāsabrahmacaryavrataparā vyapagatabhayarāgadveṣamohalobhakrodhaśokamānaroganidrātandrāśramaklamālasyaparigrahāśca puruṣā babhūvuramitāyuṣaḥ| teṣāmudārasattvaguṇakarmaṇāmacintyarasavīryavipākaprabhāvaguṇasamuditāni 13 prādurbabhūvuḥ śasyāni sarvaguṇasamuditatvāt pṛthivyādīnāṃ kṛtayugasyādau| bhraśyati tu kṛtayuge keṣāñcidatyādānāt sāmpannikānāṃ sattvānāṃ śarīragauravamāsīt, śarīragauravācchramaḥ, śramādālasyam, ālasyāt sañcayaḥ, sañcayāt parigrahaḥ, parigrahāllobhaḥ prādurāsīt kṛte| tatastretāyāṃ lobhādabhidrohaḥ, abhidrohānṛtavacanam, anṛtavacanāt kāmakrodhamānadveṣapāruṣyābhighātabhayatāpaśokacintodvegādayaḥ pravṛttāḥ| tatastretāyāṃ dharmapādo'ntardhānamagamat| tasyāntardhānāt yugavarṣapramāṇasya pādahrāsaḥ, pṛthivyādeśca guṇapādapraṇāśo'bhūt| tatpraṇāśakṛtaśca śasyānāṃ snehavaimalyarasavīryavipākaprabhāvaguṇapādabhrāṃśaḥ| tatastāni prajāśarīrāṇi hīyamānaguṇapādairāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānānyagnimārutaparītāni 14 prāgvyādhibhirjvarādibhirākrāntāni| ataḥ prāṇino hrāsamavāpurāyuṣaḥ kramaśa iti||24||
ādyāvirbhāve ca rogāṇāmadharma eva kāraṇamityāha- prāgapi cetyādi| yajñaḥ yajñadevatā, vidhiḥ yajñavidhāyako vedaḥ, vidhānaṃ yajñakarma| javaḥ vegaḥ| parigrahaḥ mamatā| amitamivātibahutvenāyuryeṣāṃ te amitāyuṣaḥ| satye hi caturvarṣaśatamāyuḥ; yaduktaṃ bhagavatā vyāsena- “puruṣāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte” iti| sāmpannikānām īśvarāṇām| kṛte iti kṛtayugasya śeṣe| hīyamānaguṇapādairiti yathā yathā tretāyāḥ kṣayo bhavati, tathā tathā āhāravihāraguṇapādahrāso bhavannāsta iti darśayati| vihāro'pi cādharmavatāṃ hīnaguṇo bhavati, tena na yathāvaccharīropaṣṭambhanaṃ karoti| upaṣṭabhyamānānīti dhātusāmyena pālyamānāni||24||
bhavataścātra- yuge yuge dharmapādaḥ krameṇānena hīyate| guṇapādaśca bhūtānāmevaṃ lokaḥ pralīyate||25|| saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate||26|| iti vikārāṇāṃ prāgutpattiheturukto bhavati||27||
saṃvatsaraśate pūrṇa iti saṃvatsareṇa śatatameṃ'śe pūrṇe| yatra yanmānamiṣyata iti yatra yuge yanmānamiṣyate, tasya śatatameṃ'śe pūrṇe varṣa ekaḥ kṣayaṃ yāti| tena, kalau śatavarṣāyuṣi yadā śatatamoṃ'śo yāti kṣayaṃ tadā navanavatiḥ paramāyurbhavatītyādyanusaraṇīyam||25-27||
evaṃvādinaṃ bhagavantamagniveśa uvāca- kinnu khalu bhagavan! niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ na veti||28|| taṃ bhagavānuvāca- ihāgniveśa! bhūtānāmāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam||29|| daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam| smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam||30|| balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ| dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam||31|| tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā||32|| madhyamā madhyamasyeṣṭā kāraṇaṃ śṛṇu cāparam|33|
yuktimapekṣata iti daivapuruṣakārayoryogamapekṣate niyatatve'niyatatve cetyarthaḥ| balaṃ cābalaṃ ca balābalaṃ; tatrāyuṣo niyatatvena balam, aniyatatvenābalaṃ jñeyam| yadyapi paurvadaihikaṃ karmāsthiratvena gataṃ, tathā'pi tajjanitādṛṣṭasya vidyamānatvāt taddvārā tatkarma kāraṇaṃ bhavatyeveha janmanyapi| puruṣakārastviha janmani kṛtaṃ karma sāmānyenocyate| tatra balimaṅgalādi adṛṣṭajananatvād vyāpriyate, tathā bheṣajādi rasarudhirādidvārā 15||28-32||-
daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate||33|| daivena cetarat karma viśiṣṭenopahanyate| dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ||34|| karma kiñcit kvacit kāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate||35||
udārayoriti praśastatvenottamayoḥ| dīrghasyeti rasāyanādinā śatādapi dīrghasya; sukhasyeti nīrogatvena; niyatasyeti yuganiyatasya, kalau varṣaśatapramāṇasyetyarthaḥ; śatādarvāṅaniniyatamapīha niyataśabdenocyate; tena na tatra tasya daivapuruṣakārajanyatvaṃ ghaṭate, tathā'pi tasyāpraśastadaivapuruṣakārajanyatvāt daivapuruṣakārajanyatvaṃ bhavatīti yuktaṃ; kiñcāniyatāyuṣa eva puruṣā rasāyanādhikāriṇo bhavanti, niyatāyuṣaṃ prati rasāyanasyākiñcitkaratvāt; rasāyanādikṛtaṃ cāyuraniyataṃ praśastatvena praśastadaivapuruṣakārajanyaṃ bhavatīti yuktam| kiṃvā, dīrghatve sati niyatasyāyuṣo heturiti yojanā; tena yuganiyataṃ ca śatavarṣaṃ, tathā tadadhikaṃ cāniyataṃ mahatā karmaṇaiva kriyate; puruṣakāreṇa tu mahatā'sya sukhitvaṃ rogānupaghātāt kriyate; rasāyanena ca jarādivyādhipratighātaḥ kriyate; rasāyanalabhyamapyāyurbalavatkarmaniyatameveti bhāvaḥ| viparītasya dīrghatvenāniyatasya tathā rogayuktatvenāsukhasya| itareti hīnayorddaivapuruṣakārayoryuktirityarthaḥ| madhyamāmadhyamasya dīrghatvenādīrghatvenāniyatasya, tathā sukhāsukhatvenāniyatasyāyuṣo madhyamayoḥ karmaṇoryuktirityarthaḥ| kāraṇamiti daivapuruṣakārayoḥ parasparabādhane upapattimityarthaḥ| daivamityādi| durbalamāyurjananaṃ daivaṃ balavatā mārakeṇa dṛṣṭāpathyabhojanādinā viparītamaraṇakāryajananādupahanyate; viśiṣṭena balavatā, itarat karma dṛṣṭaṃ puruṣakārākhyam, upahanyate parābhūyate| etaddaivakartṛkadṛṣṭaparābhavadarśanāddaivaniyatameva sarvamāyuriti kecinmanyanta ityāha 16 - dṛṣṭvetyādi| yadi dṛṣṭamāyuḥ kāraṇaṃ syāt, na tadā bheṣajaiḥ samyagupapāditānāṃ mṛtyuḥ syāt; yataśca satyapi cikitsite karmavaśāttu mṛtyurbhavati; tena, yatrāpi cikitsā jīvayatīti manyante, tatrāpi karmaivāsti jīvanakāraṇamiti dṛṣṭaśaktitvādavadhārayāma iti bhāvaḥ| daivapuruṣakārayorubhayorapi bādhyatvaṃ darśayannekāntena niyatāyuḥpakṣaṃ vyudasyati- karmetyādi| na kvacit karma na bhavati; yaducyate- “nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi| avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham” iti| kiñcittvakālaniyatamiti, yathā- idaṃ mārakaṃ karma na tu kvacitkāle pañcaviṃśavarṣādau niyataṃ, tena yasmin kāle puruṣakārākhyaṃ dṛṣṭakarmānuguṇaṃ prāpnoti tasmin kāle sahakārisānnidhyopabṛṃhitabalaṃ mārayati, yadā tu dṛṣṭamapathyasevādi na prāpnoti na tadā mārayati, pratyayaiḥ pratibodhyata iti dṛṣṭakāraṇairudriktaṃ kriyate| ye tu bruvate- kiñcit karma kālaniyataṃ yadā pacyate, tasmin kāle pacyata eveti kālaniyamaḥ; vipākaniyataṃ tu- idaṃ karma vipacyata eva, na tu vipacyata iti na; kālavipākaniyataṃ tu yathā- idaṃ karma asminneva kāle vipacyata eveti; etacca kālavipākaniyatatvādbalavaducyate; etadeva dṛṣṭābādhanīyamiti; teṣāṃ mate, abhuktamapi kṣīyate durbalakarma prāyaścittādineti boddhavyaṃ, paraṃ viparyaye'pi tadā kiñcittvavipākakālaniyatamiti vaktavyaṃ syāt; kiñcittvakālaniyatamiti 17 vacanāttu kālaniyatamapi||33-35||
tasmādubhayadṛṣṭatvādekāntagrahaṇamasādhu| nidarśanamapi cātrodāhariṣyamaḥ- yadi hi niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ syāt, tadā''yuṣkāmāṇāṃ na mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādyāḥ kriyā iṣṭayaśca prayojyeran; nodbhrāntacaṇḍacapalagojoṣṭrakharaturagamahiṣādayaḥ pavanādayaśca duṣṭāḥ parihāryāḥ syuḥ, na prapātagiriviṣamadurgāmbuvegāḥ, tathā na pramattonmattodbhāntacaṇḍacapalamohalobhākulamatayaḥ, nārayaḥ, na pravṛddho'gniḥ, ca vividhaviṣāśrayāḥ sarīsṛporagādayaḥ, na sāhasaṃ, nādeśakālacaryā, na narendraprakopa iti; evamādayo hi bhāvā nābhāvakarāḥ syuḥ, āyuṣaḥ sarvasya niyatakālapramāṇatvāt| na cānabhyastākālamaraṇabhayanivārakāṇāmakālamaraṇabhayamāgacchet praṇināṃ, vyarthāścārambhakathāprayogabuddhayaḥ syurmaharṣīṇāṃ rasāyanādhikāre, nāpīndro niyatāyuṣaṃ śatruṃ vajreṇābhihanyāt, nāśvināvārtaṃ bheṣajenopapādayetāṃ 18, na maharṣayo yatheṣṭamāyustapasā prāpnuyuḥ, na ca viditaveditavyā maharṣayaḥ sasureśāḥ samyak paśyeyurupadiśeyurācareyurvā| api ca sarvacakṣuṣāmetat paraṃ yadaindraṃ cakṣuḥ 19, idaṃ cāpyasmākaṃ tena pratyakṣaṃ; yathā- puruṣasahasrāṇāmutthāyotthāyāhavaṃ 20 kurvatāmakurvatāṃ cātulyāyuṣṭvaṃ, tathā jātamātrāṇāmapratīkārāt pratīkārācca, aviṣaviṣaprāśināṃ cāpyatulyāyuṣṭvameva, na ca tulyo yogakṣema udapānaghaṭānāṃ citraghaṭānāṃ cotsīdatāṃ; tasmāddhitopacāramūlaṃ jīvitam, ato viparyayānmṛtyuḥ| api ca deśakālātmaguṇaviparītānāṃ karmaṇāmāhāravikārāṇāṃ ca kramopayogaḥ 21 samyak, tyāgaḥ sarvasya 22 cātiyogāyogamithyāyogānāṃ, sarvātiyogasandhāraṇam 23, asandhāraṇamudīrṇānāṃ ca gatimatāṃ, sāhasānāṃ ca varjanam, ārogyānuvṛttau hetumupalabhāmahe samyagupadiśāmaḥ samyak paśyāmaśceti||36||
ataḥ paramuttaramupasaṃharati 24 - tasmādityādi| ubhayadṛṣṭatvāditi daivasya puruṣakāreṇa, tathā puruṣakārasya daivena bādhadarśanāt| ekāntagrahaṇamiti niyatamevāyuriti tathā aniyatamevāyuḥ sarvamiti cetyarthaḥ| nidṛśyate'bhimataḥ pakṣaḥ sādhyate'neneti nidarśanaṃ yuktarityarthaḥ| atreti anaikāntikapakṣe| yadītyādinā prakaraṇenāyurjanakasya dṛṣṭasya hetoḥ sevā tathā āyurvighātakasya hetorasevā sarvaprāmāṇikajanāvivādasiddhā darśyate| sā ca sarvā yadi niyatamāyuḥ syāttadā akiñcitkarī syāt, aniyate cāyuṣi kiñcitkarī syāt; tasmādaniyatamapyāyurbhavatīti bhāvaḥ| na ca sarvatraivādṛṣṭameva kāraṇaṃ dṛṣṭamakiñcitkarameveti vadato dṛṣṭasyāpi trivṛtādervirekādikartṛtvaṃ vyaktameva; adṛṣṭasyaiva tu kāraṇatvaṃ dṛṣṭekāryānupapatteḥ kalpanīyaṃ; tenādṛṣṭasya kāraṇatvaṃ dṛṣṭakāraṇamūlamityarthaḥ; na ca dṛṣṭakāraṇocchedaḥ kalpayitumapi pāryate| iṣṭayaḥ yajñāḥ| atyarthasarpaṇaśīlā uragāḥ sarīsṛporagāḥ| ācareyurvā ‘bheṣajam 25 ’ iti śeṣaḥ| cakṣuṣāṃ paramiti atyarthābhrāntatvena| atulyāyuṣṭvamiti ye āhavaṃ kurvate te śastreṇa mriyante, ye tu na kurvate te śastreṇa na prāyo mriyante| pratīkārādapratīkārāccātulyāyuṣṭvamiti yojanā| na ca tulya ityādau citraghaṭo yaścitrita iva sthāpyate, sa hi pānīyavahanādipratyavāyahetvabhāvācciraṃ tiṣṭhati; udapānaghaṭastu jalasambandhāt tathā vahanasamaye patanādinā ca śīghramutsīdati| hitopacāramūlamiti hitopacāramūlamapi| kramopayogaḥ samyagiti yojanā| sarvātiyogasandhāraṇaṃ sarvātiyogānāṃ varjanam||36||
ataḥ paramagniveśa uvāca- evaṃ satyaniyatakālapramāṇāyuṣāṃ bhagavan! kathaṃ kālamṛtyurakālamṛtyurvābhavatīti||37||
evaṃ satītyādi| yattāvat kālaniyataṃ tasyākāle maraṇābhāvādeva nākālamṛtyurasti, yattvakālaniyataṃ tasyāpyaniyatatvāt kathaṃ kālamṛtyurakālamṛtyurvā bhavati? aniyate hyāyuṣi kālaniyamo nāsti, niyatakālāccārvāgakālamṛtyurucyata iti pṛcchārthaḥ||37||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śrūyatāmagniveśa! yathā yānasamāyukto'kṣaḥ prakṛtyaivākṣaguṇairupetaḥ sa ca sarvaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchet, tathā''yuḥ śarīropagataṃ balavatprakṛtyā yathāvadupacaryamāṇaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati; sa mṛtyuḥ kāle| yathā ca sa evākṣo'tibhārādhiṣṭhitatvādviṣamapathādapathādakṣacakrabhaṅgādvāhyavāhakadoṣādaṇimokṣādanupāṅgāt paryasanāccāntarā'vasānamāpadyate, tathā''yurapyayathābalamārambhādayathāgnyabhyavaharaṇādviṣamābhyāvaharaṇādviṣamaśarīranyāsādatimaithunādasatsaṃśrayādudīrṇa- vegavinigrahādvidhāryavegāvidhāraṇādbhūtaviṣavāyvagnyupatāpādabhighātādāhārapratīkāravivarjanāccāntarā'vasānamāpadyate, sa mṛtyurakāle; tathā jvarādīnapyātaṅkānmithyopacaritānakālamṛtyūn paśyāma iti||38||
yathākālamiti yāvatā kālena pratyavāyaśūnyasyākṣasya kṣayo bhavati tasminnevetyarthaḥ| svapramāṇakṣayādeveti yugānurūpavarṣaśatādipramāṇakṣayādityarthaḥ| apathāditi sarvathā amārgagamanāt| aṇimokṣāditi kīlamokṣāt| anupāṅgāditi snehādānāt| paryasanāt parikṣepāt| mithyopacaritāniti asamyakcikitsatān| akālamṛtyūniti akālamṛtyukarān||38||
athāgniveśaḥ papraccha- kinnu khalu bhagavan! jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭhaṃ na tathā śītam, asti ca śītasādhyo'pi dhāturjvarakara iti||39||
samprati mithyopacāraśrutyā uṣṇatoyaṃ jvare'pyāgneye mithyopacāraḥ syādityāśaṅkyāha- kinnvityādi| śītasādhyo'pidhātuḥ pittamuṣṇarūpamityarthaḥ| pānīyaṃ yasmāt sarvajvaritebhyo dīyate, tasmāt pānīyamevātra pṛcchati||39||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- jvaritasya kāyasamutthānadeśakālānabhisamīkṣya pācanārthaṃ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajaḥ| jvaro hyāmāśayasamutthaḥ, prāyo bheṣajāni cāmāśayasamutthānāṃ vikārāṇāṃ pācanavamanāpatarpaṇasamarthāni 26 bhavanti; pācanārthaṃ ca pānīyamuṣṇaṃ, tasmādetajjvaritebhyaḥ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭham| taddhi teṣāṃ pītaṃ vātamanulomayati, agniṃ codaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, śleṣmāṇaṃ pariśoṣayati, svalpamapi ca pītaṃ tṛṣṇāpraśamanāyopakalpate; tathāyuktamapi caitannātyarthotsannapitte jvare sadāhabhramapralāpātisāre vā pradeyam, uṣṇena hi dāhabhramapralāpātisārā bhūyo'bhivardhante, śītena copaśāmyantīti||40||
utsannapitte pravṛddhapitte||40||
bhavati cātra- śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| ye tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam||41||
na kevalaṃ jvare eva śītoṣṇasamutthatvabhedena uṣṇaśītopacāraḥ, kintu sarvatraiva vyādhāvevamityāha- śītenetyādi| bhiṣajaśca te jñānavantaśceti bhiṣagvidaḥ||41||
evamitareṣāmapi vyādhīnāṃ nidānaviparītaṃ bheṣajaṃ bhavati; yathā- apatarpaṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇa pūraṇamasti śāntiḥ, tathā pūraṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇāpatarpaṇam||42|| apatarpaṇamapi ca trividhaṃ- laṅghanaṃ, laṅghanapācanaṃ, doṣāvasecanaṃ ceti||43|| tatra laṅghanamalpabaladoṣāṇāṃ 27, laṅghanena hyagnimārutavṛddhyā vātātapaparītamivālpamudakamalpo doṣaḥ praśoṣamāpadyate; laṅghanapācane 28 tu madhyabaladoṣāṇāṃ, laṅghanapācanābhyāṃ hi sūryasantāpamārutābhyāṃ pāṃśubhasmāvakiraṇairiva cānatibahūdakaṃ madhyabalo doṣaḥ praśoṣamāpadyate; bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryaṃ, na hyabhinne kedārasetau palvalāpraseko'sti, tadvaddoṣāvasecanam||44||
na kevalaṃ śītoṣṇasamutthayoreva paraṃ hetuviparyayeṇa cikitsā, kintvapatarpaṇādije'pi hetuviparītenetyāha- evamityādi| apatarpaṇasantarpaṇābhyāṃ ca sarvaṃ cikitsitaṃ gṛhītaṃ, na hyapatarpaṇasantarpaṇābhyāṃ vinā'nyadvidhānāntaramasti cikitsāyāḥ; yena sarva evopakramāḥ santarpaṇāpatarpaṇabhedā eva| ata 29 eva viśeṣajñānārthamapatarpaṇabhedānāha- apatarpaṇamityādi| laṅghanapācanamitivacanena yatra pācanaṃ kriyate tatrāvaśyaṃ stokamātrayā laṅghanamapikriyata iti darśayati, pācanakāle hi yadi bṛṃhaṇaṃ kriyate tadā bṛṃhaṇenāgneḥ pratikūlena pācanaṃ na syādityarthaḥ| avakiraṇairivetyatra ivaśabdo'natibahūdakamivetyevaṃrūpo jñeyaḥ| anyadveti laṅghanādi bṛṃhaṇādi ca||42-44||
doṣāvasecanamanyadvā bheṣajaṃ prāptakālamapyāturasya naivaṃvidhasya kuryāt| tadyathā- anapavādapratīkārasyādhanasyāparicārakasya 30 vaidyamāninaścaṇḍasyāsūyakasya tīvrādharmāruceratikṣīṇabalamāṃsaśoṇitasyāsādhyarogopahatasya mumūrṣuliṅgānvitasya ceti| evaṃvidhaṃ hyāturamupacaran bhiṣak pāpīyasā'yaśasā yogamṛcchatīti||45||
anapavādapratīkāro vācyapratīkāraḥ| adhanasyānupakaraṇatvena na cikitsā pāryate kartumityarthaḥ| vaidyamānī durabhimānādvaidyopadeśaṃ na karoti| tīvrādharmaruceḥ pratikriyāyāmadharmo bhavati, na ca cikitsā sidhyatyadharmapratibandhāt| mumūrṣuliṅgānvitasyeti riṣṭayuktasya| pāpīyaseti pāpahetunā pāpajanakenāyaśasā||45||
bhavati cātra- tadātve cānubandhe vā yasya syādaśubhaṃ phalam| karmaṇastanna kartavyametadbuddhimatāṃ matam||46|| (alpodakadrumo yastu pravātaḥ pracurātapaḥ| jñeyaḥ sa jāṅgalo deśaḥ svalparogatamo'pi ca||47|| pracurodakavṛkṣo yo nivāto durlabhātapaḥ| anūpo bahudoṣaśca, samaḥ sādhāraṇo mataḥ)||48||
anubandhe veti uttarakālam| kecidalpodakadrumo yastvityādigranthaṃ jāṅgalādideśalakṣaṇamatra paṭhanti||46-48||
tatra ślokāḥ- pūrvarūpāṇi sāmānyā hetavaḥ sasvalakṣaṇāḥ| deśoddhvaṃsasya bhaiṣajyaṃ hetūnāṃ mūlameva ca||49|| prāgvikārasamutpattirāyuṣaśca kṣayakramaḥ| maraṇaṃ prati bhūtānāṃ kālākālaviniścayaḥ||50|| yathā cākālamaraṇaṃ yathāyuktaṃ ca bheṣajam| siddhiṃ yātyauṣadhaṃ yeṣāṃ na kuryādyena hetunā||51|| tadātreyo'gniveśāya nikhilaṃ sarvamuktavān| deśoddhvaṃsanimittīye vimāne munisattamaḥ||52||
saṅgrahe pūrvarūpāṇīti nakṣatrādivikārāḥ| sasvalakṣaṇāḥ sasvavikṛtilakṣaṇāḥ, tacca lakṣaṇaṃ tatra vātamevaṃvidhamityādinā proktam| yathāyuktaṃ ca bheṣajaṃ siddhiṃ yātīti anenoṣṇapānīyadānopapattyā sarvaṃ saṅgṛhītam||49-52||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne janapadoddhvaṃsanīyavimānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne janapadoddhvaṃsanīyavimānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ca prakṛtibhūtānāṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘lakṣaṇatvādīnāṃ iti pā. ↩
- 3 ‘samyagvicāracāritāni’ ca iti pā. ↩
- 4 ‘upakṣīṇajalāśayaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘sasvanakṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘... pratibhayāvārarūpaṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘vidyādaparihāryatvādgarīyaḥ paramarthavit’ iti pā. ↩
- 8 ‘yeṣāṃ na mṛtyujanakāriṣṭarūpaṃ sāmānyamastītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘cāsatkarma’ iti pā. ↩
- 10 nagaranigamajanapadapradhānā nagarādīnāmadhyakṣāḥ ↩
- 11 ‘sparśābhyavahāryadoṣāt’ iti pā. ↩
- 12 prāgevetyādi pāṭho yogīndranāthasenena na paṭhyate ↩
- 13 ‘udārasattvaguṇaiḥ karmaṇāṃ dharmāṇāṃ cācintyatvādrasa ...’ iti pā. ↩
- 14 ‘hīyamānāni hīyamānaguṇapādairhīyamānaguṇaiścāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānāgnimārutaparītāni’ iti pā. ↩
- 15 “āhārācāraprāyaścittādipuruṣakārastvaihikaphalaṃ dṛṣṭam, adṛṣṭaṃ ca prāyo janmāntarakṛtaṃ śubhāśubhaṃ śarīrādinirvartakaṃ, tadetaddvitayamapi kāraṇaṃ dṛṣṭasāmarthyāt| tatra yadā dṛṣṭamāhārādi śubhamupacitam, adṛṣṭaṃ ca dharmarūpaṃ śubhamupacitaṃ bhavati, tadā yuganiyatavarṣaśatarūpasyāyuṣaḥ sukhayuktasya ca niṣpattiḥ| yadā tu daivapuruṣakārayoḥ śubhamadhyamayoranyonyasyānuguṇayoryogaḥ, tadā madhyaṃ madhyamasukhaṃ yuganiyatādalpaṃ bhavati| yadā tu hīnayoryogaḥ, tadā hi hīnamasukhāyurbhavati| evaṃ yadā daivamaśubhaṃ, puruṣakāraścāśubhaḥ, tadā'tyalpaṃ duḥkhabahulaṃ cāyurbhavati| evamaśubhadaivapuruṣakārayormadhyamatāyāṃ hīnatāyāṃ vā udāharaṇamūhyam| evaṃ yadā daivaṃ śubhamuttamaṃ, puruṣakārastu madhyo hīno vā, tadā'pi phalaviśeṣa ūhyaḥ| atrārthe carakaḥ-“ihāgniveśa ! bhūtānāmāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam| daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam| smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam| balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ| dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam| tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā| madhyamā madhyamasyoktā viśeṣaṃ śṛṇu cāparam” (ca.vi.a.3) iti| atra paurvadaihikamiti prāyeṇa janmāntarakṛtasyaiveha janmani pākāduktametat, janmāntarakṛtaṃ tu yāgabrahmavadhādi prāyo janmāntara eva phalati| niyatasyeti yuganiyatasya” iti su.ṭī.bhā. (sū.a.17) cakraḥ ↩
- 16 “yadā tu daivapuruṣakārayorvirodhaḥ, tadā durbalaṃ daivaṃ puruṣakāreṇa balavatā hanyate, balavatā daivena durbalaḥ puruṣakāro hanyate| ata eva ca daivena puruṣakāraṃ parābhūtaṃ dṛṣṭvā kecit karmavādino daivaniyatamevāyurādikaṃ vadanti, vyarthaṃ ca puruṣakāraṃ daivayuktivyapāśrayāhārācārarūpaṃ vadanti|” iti su.ṭī.bhā.(sū.a.1) cakraḥ ↩
- 17 “balavatostu daivapuruṣakārayorvirodhinoryugapadupasthāpanaṃ nāstyeva, virodhināṃ sukhaduḥkhādīnāṃ yaugapadyenānupalambhādeva| balavattā tu daivākhyakarmaṇo dharmādharmarūpasya kālavipākaniyamād bhavati| viparyaye tu abalavattvaṃ puruṣakārabādhanīyatvaṃ ca bhavati| yadāha carakaḥ- “karma kiñcit kvacit kāle vipākaniyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (ca.vi.a.3) iti| atra trividho niyamaḥ ekavidhaścāniyamaḥ, evaṃ pakṣacatuṣṭayamapi bhavati| yathā-“idaṃ karma yadi pacyeta tadā asminneva kāle pacyeta, nānyatreti kālaniyamaḥ| tathā-idaṃ karma yatra kvacit kāle pacyetaiva, na pacyeteti na, iti vipākaniyamaḥ| etau pakṣau puruṣakārabādhyatayā śāstraviṣayau, pākṣikasya niyamasyāsattvāt| tathā-idaṃ karmāsminneva kāle pacyetaiveti kālavipākaniyamaḥ| ayamaviṣayaḥ śāstrasya, puruṣakārānapekṣatvāt| tathā-idaṃ karma kutracit kāle pratyayaṃ dṛṣṭamāsādya pacyeta, yadi vā na pacyeta, tadapi ca prāyaścittādiparābhūtatvādeveti kālavipākāniyamaḥ sarvathā śāstraviṣayaḥ| atra pakṣacatuṣṭaye kecid vadanti-“kiñcinna kālaniyataṃ” (ca.vi.a.3) iti vadatā carakeṇa kālāniyamo darśitaḥ, vipākāniyamastu na darśitaḥ| karmaṇāṃ vipākāniyamo nāsti| yaducyate-“nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi| avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham” iti| kintu prāyaścittānāmapi adattaphalakarmakṣayopadeśāt, tathā “jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute'rjuna” (bha.gī.a.4) iti jñānāgninā ca karmakṣayopadeśād vipākāniyamapakṣo'pi sambhavatyeva| tathā ca-“na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate (śā.a.1)” iti vadatā carakeṇāpi mahataḥ karmaṇaḥ prāyaścittābādhanīyasya vipākaniyamo'pi darśito bhavati| alamatisūkṣmagatikarmavicāreṇa| śāstrasyārogyasādhanāhārācārarūpapuruṣakāropadeśakatvena prayojanavattvamastyeva” iti su.ṭī.bhā. (sū.a.1) cakraḥ ↩
- 18 ‘bheṣajenopacaretām’ iti pā. ↩
- 19 sarvacakṣuṣāṃ sarvapramāṇānāmityarthaḥ, etatparamabhrāntatvena śreṣṭhaṃ, yadaindraṃ cakṣuḥ pratyakṣapramāṇamityarthaḥ| ‘yaddivyaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘āhāraṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘kriyopayogaḥ’ iti pā. ↩
- 22 sarvasyeti kālasya karmaṇa indriyārthasya ca ↩
- 23 ‘sandhāraṇamanudīrṇānāṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘ataḥ paramuktamupasaṃharati’ iti pā. ↩
- 25 ‘bheṣajaṃ tāvadāhārācārarūpaṃ yasya doṣasya vikārasya vā viparītaṃ, tadasati virodhake taṃ śamayatīti dṛṣṭaṃ, yathā-kaṭukena śleṣmakṣayaḥ, agninā śītapraśamanam, āhāreṇa kṣudupaśamaḥ, pānīyapānena pipāsāpagamaḥ| evamādi sāmānyena vṛddhiḥ, viparītena ca hrāsa iti dṛśyate| na cātrāpi dṛṣṭenaivopapadyamāne'dṛṣṭameva kāraṇamiti kalpanā yuktā| yato dṛṣṭenānupapadyamāne kārye kāraṇamadṛṣṭaṃ kalpyate, dṛṣṭaparābhavena tu sarvatrādṛṣṭakalpanaṃ prāmāṇikameva| yato yadevādṛṣṭaṃ kāraṇatvenābhimataṃ taddṛṣṭayāgādijanyaṃ, tadvadeva bheṣajaṃ dṛṣṭarūpaṃ tāvatkvacidastyevaṃ svīkartavyam’ iti suśrutaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ(su.a.1) cakraḥ ↩
- 26 ‘virecanavamanāpatarpaṇasaṃśamanānyeva’ iti pā. ↩
- 27 ‘alpadoṣāṇām’ iti pā. ↩
- 28 ‘laṅghanapācanaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘ata eva’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 30 ‘alpavādapratīkārasya’ iti pā. ↩