athātastrividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
janapadoddhvaṃsanīye'viśeṣeṇa sarve'pi rogā uktāḥ, teṣāṃ viśeṣo yathā jñātavyastadupadeṣṭuṃ trividharogaviśeṣavijñānīyo'bhidhīyate||1-2||
trividhaṃ khalu rogaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānaṃ ceti||3||
rogāṇāṃ viśeṣo yathā vakṣyamāṇo vijñāyate yena tadrogaviśeṣavijñānam, upadeśapratyakṣānumānarūpaṃ pramāṇatrayam| atra tu yukteranumānāntargatatvādeva na pṛthakkaraṇam| etacca pramāṇatrayaṃ kvacidroge militaṃ, kvaciddvayaṃ, kvacidekaṃ parīkṣāyāṃ vartate; yena, nāntare vahnimāndyādau pratyakṣamavaśyaṃ vyāpriyate||3||
tatrāptopadeśo nāmāptavacanam| āptā hyavitarkasmṛtivibhāgavido niṣprītyupatāpadarśinaśca| teṣāmevaṅguṇayogādyadvacanaṃ tat pramāṇam| apramāṇaṃ punarmattonmattamūrkharaktaduṣṭāduṣṭavacanamiti 1; pratyakṣaṃ tu khalu tadyat svayamindriyairmanasā 2 copalabhyate| anumānaṃ khalu tarko yuktyapekṣaḥ||4||
tisraiṣaṇīye prathamamanumānādilakṣaṇānyuktāni, punariha ‘tatropadeśo nāma’ ityādinā''ptopadeśādilakṣaṇābhidhānaṃ prakaraṇāgatatvāt kriyate, prākaraṇiko hyartho'nucyamāno nyūno bhavati| avitarketyādi|- vitarkaḥ kathantā aniścitajñānamiti yāvat, smṛtiḥ smaraṇajñānaṃ, vibhāga ekadeśaḥ; etadviparyayānniścayenānubhavena ca kārtsnyena ca ye bhāvān jānate, te'vitarkasmṛtivibhāgavidaḥ| vitarkādivedī tu nāptaḥ, pratipādyavastvaśeṣaviśeṣāvijñānāt| smṛtijñānaṃ ca yadyapi pramāṇamūlameva, tathā'pi vartamānakṣaṇe smṛtijñānaviṣayārthasya nāvaśyavidyamānateti na tat pramāṇamiti bhāvaḥ; kiṃvā, smṛtijñānaṃ smṛtiśāstrajaṃ jñānaṃ gaṇitajñānaṃ ca; etacca jñānadvayaṃ sākṣādarthādarśakaṃ duravabodhena mithyājñānatvasambhavādapramāṇamapīti nopādeyam| atha samyagjñānavanto'pi rāgādivaśādanyathā vyāharantītyāha- niṣprītyupatāpadarśina iti|- niṣprītyā nirupatāpena 3 ca draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te tathā| etena yathārthadarśī nirdoṣaścāpto bhavatītyuktaṃ bhavati| evambhūtaṃ cāptatvaṃ kasyacidbrahmādeḥ sarvatraiva bhavati, laukikasya tu yasminneva viṣaye vitarkādi na bhavati tatraivopadeśaḥ pramāṇamiti jñeyam| apramāṇamiti nāvaśyaṃ pramāṇatayā'vadhāryate, rāgādiduṣṭatvādityarthaḥ| duṣṭaścāsāvaduṣṭaśceti duṣṭāduṣṭaḥ, tena pitā hi putrasya duṣṭo'pyaduṣṭatvādāpta eva bhavati; kiṃvā duṣṭo vañcakaḥ| svayamindriyairmanasā cetyanena yadātmanendriyaiścakṣurādibhiravyavadhānena gṛhyate rūpādi tat pratyakṣamiti bāhyaṃ pratyakṣaṃ gṛhṇāti; manasā cetyanena ca manasā'vyavadhānena yadupalabhyate sukhādi, tacca mānasaṃ pratyakṣaṃ gṛhṇāti| tarko'trāpratyakṣaṃ jñānam| yuktiḥ sambandho'vinābhāva ityarthaḥ; tenāvinābhāvajaṃ parokṣajñānamanumānamityarthaḥ||4||
trividhena khalvanena jñānasamudāyena pūrvaṃ parīkṣya rogaṃ sarvathā sarvamathottarakālamadhyavasānamadoṣaṃ 4 bhavati, na hi jñānāvayavena kṛtsne jñeye jñānamutpadyate| trividhe tvasmin jñānasamudaye pūrvamāptopadeśājjñānaṃ, tataḥ pratyakṣānumānābhyāṃ parīkṣopapadyate| kiṃ hyanupadiṣṭaṃ pūrvaṃ yattat pratyakṣānumānābhyāṃ parīkṣamāṇo vidyāt| tasmāddvividhā parīkṣā jñānavatāṃ pratyakṣam, anumānaṃ ca; trividhā vā sahopadeśena||5||
jñānasamudāyeneti jñānasamudāyaḥ pramāṇasaṅghātaḥ; tena samudāyena ‘ayamevaṃ rogaḥ’ ityevambhūtaniścayo'dhyavasānam| trividhe tvityādi| jñāyate'neneti jñānaṃ pramāṇam| prathamāptopadeśo vyādhiṃ bodhayati, tataścāptopadiṣṭaṃ vyādhiṃ pratyakṣānumānābhyāṃ yathoktaliṅgādiparīkṣayā niścinoti; āgamānupadiṣṭe ca vyādhau avaidya iva na pratyakṣeṇānumānena ca vyādhimupalabhata ityāha- kiṃ hyanupadiṣṭamityādi| evaṃ manyate- vyādhiviśeṣāstāvadduradhigamanīyāḥ, nopadeśamantareṇa śakyā vijñātuṃ, ye'dhigatavaidyakaśāstrāste pratipādayantyeva vyādhiviśeṣān; tasmādāgamena ye vyādhīnāṃ hetvādiviśeṣāḥ pratipāditāstān pratyakṣānumānābhyāmupalabhamāno vyādhiṃ niścinoti; anupadeśavāṃstānupalabhamāno'pi hetvādiviśeṣānaśikṣitaratnaparīkṣo yathā ratnānāṃ viśeṣaṃ paśyannapi nāvadhārayati ratnaviśeṣaṃ, tathā nāvadhārayati vyādhiviśeṣamiti bhāvaḥ| jñānavatāmiti āptopadeśavatām| trividhā vetyanena vyādhiparīkṣāsamaye hyāptopadeśo'pi vyāpriyate grahaṇīmārdavasvapnadarśanādipratipattau, tathā duradhigamasthānasaṃśrayādipratipattau, tathā koṣṭhamṛdudāruṇatvādiparīkṣāyāṃ cāturavacanarūpāptopadeśo'pi vyāpriyata iti darśayati||5||
tatredamupadiśanti buddhimantaḥ- rogamekaikamevamprakopaṇamevaṃyonimevamutthānamevamātmānamevamadhiṣṭhānamevaṃvedanamevaṃ saṃsthānamevaṃśabdasparśarūparasagandhamevamupadravamevaṃvṛddhisthānakṣayasamanvitamevamudarka mevannāmānamevaṃyogaṃ vidyāt; tasminniyaṃ pratīkārārthā pravṛttirathavā nivṛttirityupadeśājjñāyate||6||
tatretyādinā''ptopadeśagamyamāha| prakopaṇaṃ vāyo rūkṣatvādihetuḥ| yoniḥ vātādayaḥ| ātmā svabhāvaḥ; yathā- rohiṇyā dāruṇatvaṃ, sannyāsasya śīghropakramaṇīyatvādi| adhiṣṭhānaṃ śarīramavayavā manaśca| iyaṃ pratīkārārthā pravṛttiḥ, yathā- jvare laṅghanapācanādyarthā 5 pravṛttiḥ| nivṛttiśca pratīkārārthā yathā- navajvare divāsvapnasnānādau nivṛttirityādi mantavyam||6||
pratyakṣatastu khalu rogatattvaṃ bubhutsuḥ sarvairindriyaiḥ sarvānindriyārthānāturaśarīragatān parīkṣeta, anyatra rasajñānāt; tadyathā- antrakūjanaṃ, sandhisphuṭanamaṅgulīparvaṇāṃ ca, svaraviśeṣāṃśca, ye cānye'pi keciccharīropagatāḥ śabdāḥ syustāñchrotreṇa parīkṣeta; varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāḥ 6, śarīraprakṛtivikārau, cakṣurvaiṣayikāṇi yāni cānyānyanuktāni tāni cakṣuṣā parīkṣeta; rasaṃ tu khalvāturaśarīragatamindriyavaiṣayikamapyanumānādavagacchet, na hyasya pratyakṣeṇa grahaṇamupapadyate, tasmādāturaparipraśnenaivāturamukharasaṃ vidyāt, yūkāpasarpaṇena tvasya śarīravairasyaṃ, makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryaṃ, lohitapittasandehe tu kiṃ dhārilohitaṃ lohitapittaṃ veti śvakākabhakṣaṇāddhārilohitamabhakṣaṇāllohitapittamityanumātavyam, evamanyānapyāturaśarīragatān rasānanumimīta; gandhāṃstu khalu sarvaśarīragatānāturasya prakṛtivaikārikān ghrāṇena parīkṣeta; sparśaṃ ca pāṇinā prakṛtivikṛtiyuktam| iti pratyakṣato'numānādupadeśataśca 7 parīkṣaṇamuktam||7||
aṅgulīparvaṇāṃ ca sphuṭanamiti sambandhaḥ| anye'pi ceti kāsahikkāśabdādayaḥ| yāni cānyānītyanena lakṣaṇaprabhādīni gṛhyante| yūkāpasarpaṇena śarīravairasyamiti virasāddhi śarīrādyūkā apasarpanti; evaṃ yūkādyanapasarpaṇena prākṛtarasayuktaṃ śarīramanumātavyam| dhārilohitamiti jīvaśoṇitamityarthaḥ; śvakākabhakṣaṇādijñeyaṃ yaddhāri raktaṃ tat pittāduṣṭatvenāvirasaṃ śvādayo bhakṣayanti, natu pittaduṣṭaṃ raktapittamiti bhāvaḥ| atra evaṃśabdasparśarūparasagandhamityupadeśaṃ kṛtvā śabdānantaraṃ cakṣurgrāhyaṃ rūpaṃ darśayañ śabdādiparīkṣāyāśca kramaniyamābhāvaṃ sūcayati||7||
ime tu khalvanye'pyevameva 8 bhūyo'numānajñeyā bhavanti bhāvāḥ| tadyathā- agniṃ jaraṇaśaktyā parīkṣeta, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādyarthagrahaṇena, mano'rthāvyabhicaraṇena, vijñānaṃ vyavasāyena, rajaḥsaṅgena, mohamavijñānena, krodhamabhidroheṇa, śokaṃ dainyena, harṣamāmodena, prītiṃ toṣeṇa, bhayaṃ viṣādena, dhairyamaviṣādena, vīryamutthānena 9, avasthānamavibhrameṇa, śraddhāmabhiprāyeṇa, medhāṃ grahaṇena, sañjñāṃ nāmagrahaṇena, smṛtiṃ smaraṇena, hriyamapatrapaṇena, śīlamanuśīlanena, dveṣaṃ pratiṣedhena, upadhimanubandhena 10, dhṛtimalaulyena, vaśyatāṃ vidheyatayā, vayobhaktisātmyavyādhisamutthānāni kāladeśopaśayavedanāviśeṣeṇa, gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ, doṣapramāṇaviśeṣamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣaḥ kṣayamariṣṭaiḥ, upasthitaśreyastvaṃ kalyāṇābhiniveśena, amalaṃ sattvamavikāreṇa, grahaṇyāstu mṛdudāruṇatvaṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni 11 cāturaparipraśnenaiva vidyāditi||8||
bhūyo'numānajñeyā ityanenānumānagamyatayā vakṣyamāṇā kecidagnibalādaya āturopadeśagamyā api bhavantīti sūcayati| mano'rthāvyabhicaraṇeneti satīndriyāṇāmarthasambandhe yadidaṃ kadācicchabdaṃ pratyeti, kadācidrasamityādyayaugapadyena sarvārthān pratyeti, tenāsti kāraṇānantaramindriyārthagrāhakaṃ 12 mana ityanumīyate| jñānaṃ vyavasāyeneti vyavasāyaḥ pravṛttiḥ, yathā- peyajale pānārthā pravṛttiḥ; tenānumīyate jalajñānamasya jātaṃ, kathamanyathā jñānakāryārthakriyāyāṃ pravartata iti| rajaḥ saṅgeneti nāryādisaṅgena tatkāraṇaṃ rajo'numīyate| abhidrohaḥ parapīḍārthā pravṛttiḥ| dainyaṃ rodanādi| āmodaḥ nṛtyagītavāditrādyutsavakaraṇam| toṣaḥ mukhanayanaprasādādiḥ; etena prītistoṣamātraṃ, harṣastu prītiviśeṣo mana-udrekakāraka ityuktaṃ bhavati| dhairyaṃ vipadyapi manaso'dainyam| vīryam ārabdhaduṣkarakāryeṣvavyāvṛttirmanasaḥ| utthāneneti kriyārambheṇa| avasthānaṃ sthiramatitvam| avibhrameṇeti abhrāntyā| śraddhām icchām| abhiprāyeṇeti abhyarthanena| grahaṇeneti granthādidhāraṇena| smṛtimiti smṛtijanakaṃ saṃskāraṃ; smaraṇena hi tatkāraṇaṃ saṃskāro'numīyate| hriyamiti lajjām| apatrapeṇeti lajjitākāreṇa| śīlamiti sahajaṃ vastuṣu rāgam| anuśīlaneneti anuśīlanaṃ santataśīlanaṃ tena; satataṃ yamarthaṃ sevate tacchīlo'yamityanumīyate| pratiṣedheneti vyāvṛttyā| upetya dhīyate iti upadhiḥ chadma ityarthaḥ, tamanubandhenetyuttarakālīnaphalena; uttarakālaṃ hi bhrātrādivadhena phalena jñāyate- yadayamunmattacchadmapracārī candragupta iti| vidheyatayeti vidheyapracāreṇa| vayaḥprabhṛtīni vyādhisamutthānāntāni catvāri yathāsaṅkhyaṃ kālādiviśeṣeṇa jñāyante| tatra kālaviśeṣeṇa ṣoḍaśavarṣādinā vayo bālyādi jñāyate; deśena tu bhaktiricchā jñāyate, yathā hi- ayaṃ madhyadeśīyastenāsya godhūmamāṣādiṣvicchā'numīyate; yasmāccedamasyopaśete tenedamasya sātmyamiti jñāyate; vedanāviśeṣeṇa vyādhisamutthānaṃ jñāyate, yathā- yasmādayaṃ santāpavedanāvān tasmādasya jvaravyādhisamutthānaṃ bhūtamityādi jñeyam| gūḍhaliṅgamitiviśeṣaṇenāgūḍhaliṅge vyādhau liṅgairevāvadhārite nopaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣā karaṇīyeti darśayati| apacāraviśeṣeṇeti mahatā'pacāreṇa bhūridoṣo bhavati, svalpeṇa svalpa iti| kalyāṇābhiniveśeneti śreyaskaramārgānuṣṭhānena; etaddhi acirabhāviśreyasāmeva bhavati| sattvamiti sattvaguṇodrekam| avikāreṇeti rāgadveṣavikārābhāvena| paripraśnenaivetivacanena yadyapi grahaṇīmārdavādyanumānādapi pāryate jñātuṃ, tathā'pyanumānasya buddhiprayāsabahutvenāturapṛcchayaiva sukhopacārarūpayā vidyād grahaṇīmārdavādīnīti darśayati| abhiprāyaḥ bhojanādīcchā| dviṣṭeṣṭaśabdena tu dviṣṭepsitapreṣyādigrahaṇam||8||
bhavanti cātra- āptataścopadeśena pratyakṣakaraṇena ca| anumānena ca vyādhīn samyagvidyādvicakṣaṇaḥ||9|| sarvathā sarvamālocya yathāsambhavamarthavit| athādhyavasyettattve ca kārye ca tadanantaram||10|| kāryatattvaviśeṣajñaḥ pratipattau na muhyati| amūḍhaḥ phalamāpnoti yadamohanimittajam||11|| jñānabuddhipradīpena yo nāviśati tattvavit 13| āturasyāntarātmānaṃ na sa rogāṃścikitsati||12|| tatra ślokau- sarvarogaviśeṣāṇāṃ trividhaṃ jñānasaṅgraham| yathā copadiśantyāptāḥ pratyakṣaṃ gṛhyate yathā||13|| ye yathā cānumānena jñeyāstāṃścāpyudāradhīḥ| bhāvāṃstrirogavijñāne vimāne muniruktavān||14||
yathāsambhavamityanena sarvatra parīkṣaṇīye sarvapramāṇāsambhava iti darśayati| athetyādi atha pratyekaśabdādiviṣayaparīkṣānantaram| tattve vyādhitattve, tathā kārye ca tatra sādhye vyādhau kartavyalakṣaṇe, tadanantaramadhyavasyet; yadyuktaṃ tattvaṃ bhavati, yacca kāryamuktaṃ, tatrādhyavasāyaṃ niścayaṃ kuryādityarthaḥ| anantaramiti avidyamānāntarayogyamityarthaḥ| kāryatattvaviśeṣādhyavasāyaphalamāha- kāryetyādi| pratipattiḥ karmaṇāṃ yathārhatayā'nuṣṭhānam| amūḍha iti pratipattāvamūḍha ityarthaḥ| jñānaṃ śāstraṃ, tatkṛtā buddhiḥ jñānabuddhiḥ| āviśati buddhyā'vagāhata ityarthaḥ| antarātmānamiti vaidyapakṣe antaḥśarīram||9-14||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne trividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mattonmattamūrkhavaktṛdṛṣṭādṛṣṭavacanam’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘ātmanā’ iti pā. ↩
- 3 ‘nirupatāpena bhāvān draṣṭuṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘sarvamevottarakālaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘laṅghanasvedanādyarthā’ iti pā. ↩
- 6 ‘varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāśarīraprakṛtivikārau’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘anumānaikadeśataśca’ iti pā. ↩
- 8 ‘khalvanyatamā ye bhūyaścānumānajñeyāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘vīryamutsāhena’ iti pā. ↩
- 10 ‘upādhimanubandhena’ iti pā. ↩
- 11 ‘dviṣṭeṣṭeṣu sukhāsukhāni’ iti pā. ↩
- 12 ‘indriyādigrāhakaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘yogavit’ iti pā. ↩