athātaḥ srotasāṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvasminnadhyāye parīkṣāmabhidhāya tatparīkṣaṇīyaṃ śarīraṃ duṣṭāduṣṭasrotovibhāgena 1 vaktuṃ srotasāṃ vimānamucyate||1-2||
yāvantaḥ puruṣe mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvanta evāsmin srotasāṃ prakāraviśeṣāḥ| sarve hi bhāvā puruṣe nāntareṇa srotāṃsyabhinirvartante, kṣayaṃ vā'pyabhigacchanti| srotāṃsi khalu pariṇāmamāpadyamānānāṃ dhātūnāmabhivāhīni bhavantyayanārthena||3||
mūrtimanta iti asarvagatadravyaparimāṇavantaḥ, asarvagatadravyaparimāṇaṃ hi mūrtirucyate| bhāvaviśeṣā iti utpattimanto viśeṣāḥ| atra hetumāha- sarva ityādi| abhinirvartanta iti santānanyāyena| srotāṃsītyādi| khaluśabdo hetau| pariṇāmamāpadyamānānāmiti pūrvapūrvarasādirūpatāparityāgenottarottararaktādirūpatāmāpadyamānānām| ayanārthenetivacanānna sthirāṇāṃ dhātūnāmabhivāhīni bhavanti srotāṃsi, kintu deśāntaraprāpaṇenābhivāhīni bhavanti| evaṃ manyate- raktasya vṛddhiḥ śoṇitarūpatayā pariṇamatā rasena militena kartavyā, sa ca sthānāntarasthasya rasasya rudhireṇa samaṃ melako na gamanamārgaṃ srotaḥsañjñakamantarā bhavati| ayaṃ tāvadabhisandhiḥ- srotaḥkāraṇiko hi dhātūnāṃ prāyo raktādīnāmuttaradhātupoṣakabhāgapariṇāmo bhavati, taccāpyuttaradhātupoṣaṇaṃ nāntareṇa sroto bhavati; yaśca rakte nyāyaḥ, sa sarvatra śārīre bhāve; na cānyasrotasā'nyadhātupuṣṭiḥ sambhavati, sarvapoṣyāṇāṃ bhinnadeśatvāt; na hyabhinnena srotasā bhinnadeśavṛkṣayoḥ secanamasti| manastu yadyapi nityatvena na poṣyaṃ, tathā'pi tasyendriyapradeśagamanārthaṃ sroto'styeva| tacca manaḥprabhṛtīnāmatīndriyāṇāṃ kṛtsnameva śarīraṃ srotorūpaṃ vakṣyati| doṣāṇāṃ tu sarvaśarīracaratvena yathāsthūlasroto'nabhidhāne'pi sarvasrotāṃsyeva gamanārthaṃ vakṣyante, sūkṣmajijñāsāyāṃ tu vātādīnāmapi pradhānabhūtā dhamanyaḥ santyeva; yaduktaṃ suśrute- “tāsāṃ vātavāhinyo daśa” (su.śā.a.7) ityādi| naca carake suśrute iva dhamanīsirāsrotasāṃ bhedo vivakṣitaḥ||3||
api caike srotasāmeva samudayaṃ puruṣamicchanti, sarvagatatvāt sarvasaratvācca doṣaprakopaṇapraśamanānām| na tvetadevaṃ, yasya hi srotāṃsi, yacca 2 vahanti, yaccāvahanti, yatra cāvasthitāni, sarvaṃ tadanyattebhyaḥ||4|| atibahutvāt khalu kecidaparisaṅkhyeyānyācakṣate srotāṃsi, parisaṅkhyeyāni punaranye||5||
sarvagatatvāditi srotasāṃ sarvaśarīrāvayavagatatvādityarthaḥ| sarvasaratvādityuttareṇa sambadhyate| doṣaprakopaṇamapathyaṃ doṣapraśamanaṃ vā pathyaṃ sarvasmiñ śarīrapradeśe doṣarūpaṃ sat tathā bheṣajarūpaṃ sadgacchati; tena sarvatra sroto vidyate; tena srotomayaḥ puruṣa iti pūrvapakṣaḥ| taṃ niṣedhati- na tvityādi| yasya hi srotāṃsi yadghaṭitānītyarthaḥ, yacca vahantīti yadrasādi vahantītyarthaḥ, yaccāvahantīti yacca puṣyantītyarthaḥ, yatra cāvasthitānīti yatra māṃsādau sambaddhānītyarthaḥ, tat sarvaṃ dhamanībhyo'nyat; tasmānna srotorūpa eva puruṣa ityarthaḥ||4-5||
teṣāṃ tu khalu srotasāṃ yathāsthūlaṃ katicitprakārānmūlataśca prakopavijñānataścānuvyākhyāsyāmaḥ; ye bhaviṣyantyalamanuktārthajñānāya jñānavatāṃ, vijñānāya cājñānavatām||6|| tadyathā- prāṇodakānnarasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukramūtrapurīṣasvedavahānīti; vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni, tadvadatīndriyāṇāṃ punaḥ sattvādīnāṃ kevalaṃ cetanāvaccharīramayanabhūtamadhiṣṭhānabhūtaṃ ca| tadetat srotasāṃ prakṛtibhūtatvānna vikārairupasṛjyate śarīram||7||
prakopavijñānataśceti yathā srotasāṃ prakopo vijñāyate tathā vyākhyāsyāma iti yojanā| anuktārthajñānāyeti anuktasrotojñānāya| jñānavatāmiti anuktārthajñānasamarthānām| jñānavanto hyanena liṅgenānuktamapi sroto'numimate| vijñānāya cājñānavatāmiti yathoktamātrajñānāya ca mandabuddhīnāmityarthaḥ| tadvaditi sarvaśarīracarāṇām| cetanāvaccharīramityanenācetanakeśanakhādipradeśaṃ sattvādigamane niṣedhati, doṣāstu tatrāpi yāntīti| ayanabhūtamiti mārgabhūtam| adhiṣṭhānabhūtamiti sthānarūpam||6-7||
tatra prāṇavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- atisṛṣṭamatibaddhaṃ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasantaṃ dṛṣṭvā prāṇavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomaśoṣaṃ pipāsāṃ cātipravṛddhāṃ dṛṣṭvodakavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| annavahānāṃ srotasāmāmāśayo mūlaṃ vāmaṃ ca pārśvaṃ, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- anannābhilaṣaṇamarocakavipākau chardiṃ ca dṛṣṭvā'nnavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| rasavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa ca dhamanyaḥ| śoṇitavahānāṃ srotasāṃ yakṛnmūlaṃ plīhā ca| māṃsavahānāṃ ca srotasāṃ snāyurmūlaṃ tvak ca| medovahānāṃ srotasāṃ vṛkkau 3 mūlaṃ vapāvahanaṃ ca| asthivahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ jaghanaṃ ca| majjavahānāṃ srotasāmasthīni mūlaṃ sandhayaśca| śukravahānāṃ srotasāṃ vṛṣaṇau mūlaṃ śephaśca| praduṣṭānāṃ tu khalveṣāṃ rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktāni vividhāśitapītīye; yānyeva hi dhātūnāṃ pradoṣavijñānāni tānyeva yathāsvaṃ praduṣṭānāṃ dhātusrotasām| mūtravahānāṃ srotasāṃ bastirmūlaṃ vaṅkṣaṇau 4 ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- atisṛṣṭamatibaddhaṃ prakupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā bahalaṃ saśūlaṃ mūtrayantaṃ dṛṣṭvā mūtravahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| purīṣavahānāṃ srotasāṃ pakvāśayo mūlaṃ sthūlagudaṃ 5 ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- kṛcchreṇālpālpaṃ saśabdaśūlamatidravamatigrathitamatibahu copaviśantaṃ dṛṣṭvā purīṣavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| svedavahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ lomakūpāśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatāmaṅgasya paridāhaṃ lomaharṣaṃ ca dṛṣṭvā svedavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt||8||
prāṇavahānāmiti prāṇasañjñakavātavahānām| etacca prāṇākhyaviśiṣṭasya vāyorviśiṣṭasrotaḥ, sāmānyena tu vāyoḥ sarvā eva dhamanya iti na virodhaḥ| mūlamiti prabhavasthānam| atisṛṣṭaṃ vā atibaddhaṃ veti vikalpena boddhavyam, atisṛṣṭātibaddhayorekatrāsambhavāt| alpālpaṃ vā tathā'bhīkṣṇaṃ veti ca vikalpaḥ| kloma hṛdayasthapipāsāsthānam| vapāvahanaṃ vapā udarasthā snigdhavartikā yāmāhurjanāstailavartiketi| suśrute tu “medovahānāṃ mūlaṃ vṛkkau kaṭī ca” (su.śā.a.) ityuktaṃ; tadatrātīndriyārthadarśigamye nāsmadvidhānāṃ buddhayaḥ prabhavanti 6| asthyapi dravarūpamastyeva srotovāhyamiti kṛtvā asthivahānāmityuktam| yadyapi vividhāśitapītīye rasādīnāṃ duṣṭilakṣaṇamuktaṃ na rasādisrotasāṃ, tathā'pi rasādiduṣṭyā rasādivahadhamanīnāmapi duṣṭeḥ sādhāraṇatvenoktaṃ- rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktānīti| ye tu bruvate- rasādiduṣṭerabhinnaiva tadvahadhamanīduṣṭiriti, teṣāṃ mate pṛthagdhamanīduṣṭyabhidhānamanupapannaṃ, tathā dhamanīduṣṭyā yaddhātuduṣṭiṃ vakṣyati “teṣāṃ prakopāt sthānasthāścaiva” ityādinā tadanupapannam| dhamanīduṣṭyā tu tadvāhyaduṣṭiravaśyaṃ bhavatīti kṛtvā dhātuduṣṭilakṣaṇaireveha dhamanīduṣṭiruktā, raktādidhātuduṣṭyatiriktaṃ tu dhamanīduṣṭilakṣaṇam “atipravṛttiḥ” ityādinā'traiva vakṣyati| asvedanādikaṃ svedavahaduṣṭilakṣaṇaṃ kuṣṭhapūrvarūpe'pyasti; tena yatrānyatkuṣṭhapūrvarūpadarśanaṃ bhavati tatra kuṣṭhapūrvarūpatā niścetavyā, etāvanmātralakṣaṇodaye tu svedavahadhamanīduṣṭiriti| dhamanīnāmiha mūlajñāne yadyapi sākṣāt prayojanaṃ noktaṃ, tathā'pi mūlopaghātādvṛkṣāṇāmiva dhamanīnāṃ mahānupaghāto bhavatīti jñeyam, ata eva suśrute srotomūlaviddhalakṣaṇānyuktāni||8||
srotāṃsi, sirāḥ, dhamanyaḥ, rasāyanyaḥ, rasavāhinyaḥ, nāḍyaḥ, panthānaḥ, mārgāḥ, śarīracchidrāṇi, saṃvṛtāsaṃvṛtāni, sthānāni, āśayāḥ, niketāśceti śarīradhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmāni bhavanti| teṣāṃ prakopāt sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante, itareṣāṃ prakopāditarāṇi ca| srotāṃsi srotāṃsyeva, dhātavaśca dhātūneva pradūṣayanti praduṣṭāḥ| teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇaḥ praduṣṭā dūṣayitāro bhavanti, doṣasvabhāvāditi||9||
srotasāṃ vyavahārārthaṃ paryāyānāha- srotāṃsītyādi| saṃvṛtāsaṃvṛtānītyekā sañjñā, tatrāgre saṃvṛtāni mūle'saṃvṛtāni| sthānādiparyāyān keciddhamanīmūlasya paryāyānācakṣate; anye tvetānapi dhamanīparyāyānāhuḥ, dhamanyo'pi hi rasādisthānaṃ bhavantyeveti kṛtvā| sthānasthā iti āśayasthāḥ| mārgagāścaiveti dhamanībhirgacchantaḥ| itareṣāṃ cetyādinoktamarthaṃ srotāṃsi cetyādinā vivṛṇoti| srotāṃsi dhātavaśca duṣṭāḥ pratyāsannāni srotāṃsi dhātvantarāṇi ca svadoṣasaṅkrāntyā dūṣayantītyarthaḥ| doṣasvabhāvāditi doṣāṇāmevāyaṃ svabhāvo yaddūṣakatvaṃ 7, na dhātvantarāṇāṃ; tena dhātunā duṣṭirdhātuduṣṭiḥ dhātugatadoṣakṛtaiva jñeyā||9||
bhavanti cātra- kṣayāt sandhāraṇādraukṣyādvyāyāmāt kṣudhitasya ca| prāṇavāhīni duṣyanti srotāṃsyanyaiśca dāruṇaiḥ||10|| auṣṇyādāmādbhayāt pānādatiśuṣkānnasevanāt| ambuvāhīni duṣyanti tṛṣṇāyāścātipīḍanāt||11|| atimātrasya cākāle cāhitasya ca bhojanāt| annavāhīni duṣyanti vaiguṇyāt pāvakasya ca||12|| guruśītamatisnigdhamatimātraṃ samaśnatām| rasavāhīni duṣyanti cintyānāṃ cāticintanāt||13|| vidāhīnyannapānāni snigdhoṣṇāni dravāṇi ca| raktavāhīni duṣyanti bhajatāṃ cātapānalau||14|| abhiṣyandīni bhojyāni sthūlāni ca gurūṇi ca| māṃsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṃ divā||15|| avyāyāmāddivāsvapnānmedyānāṃ cātibhakṣaṇāt| medovāhīni duṣyanti vāruṇyāścātisevanāt||16|| vyāyāmādatisaṅkṣobhādasthnāmativighaṭṭanāt| asthivāhīni duṣyanti vātalānāṃ ca sevanāt||17|| utpeṣādatyabhiṣyandādabhighātāt prapīḍanāt| majjavāhīni duṣyanti viruddhānāṃ ca sevanāt||18|| akālayonigamanānnigrahādatimaithunāt| śukravāhīni duṣyanti śastrakṣārāgnibhistathā||19|| mūtritodakabhakṣyastrīsevanānmūtranigrahāt| mūtravāhīni duṣyanti kṣīṇasyābhikṣatasya 8 ca||20|| sandhāraṇādatyaśanādajīrṇādhyaśanāttathā| varcovāhīni duṣyanti durbalāgneḥ kṛśasya ca||21|| vyāyāmādatisantāpācchītoṣṇākramasevanāt 9| svedavāhīni duṣyanti krodhaśokabhayaistathā||22||
yathākramaṃ srotasāṃ duṣṭikāraṇamāha- kṣayādityādi| dāruṇairityatra ‘karmabhiḥ’ iti śeṣaḥ| gurūṇi ca bhajatāmiti pūrvoktena sambandhaḥ| medyānāṃ medurāṇām| akālayonigamanāditi aharṣakālagamanāt, tathā'nucitayonau gamanāt| nigrahāditi śukraveganigrahāt| mūtritetyādau mūtravegayuktasya udakādisevanāditi jñeyam||10-22||
āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇaścāpi srotasāṃ sa pradūṣakaḥ||23||
āhāraścetyādinā sāmānyena sarvasrotoduṣṭimāha| doṣaguṇaiḥ sama ityanena doṣātivardhakatvaṃ darśayati| kṣīṇāśca doṣā nānyaduṣṭiṃ kurvanti, kiṃ tu svayameva kṣīṇasvaliṅgā bhavantītyādi veditavyam| dhātubhirviguṇa iti dhātuvirodhakasvabhāva ityarthaḥ, natu dhātuviparītaguṇe viguṇaḥ; divāsvapnamedyādayo hi medasā samānaguṇā eva medodūṣakā uktāḥ||23||
atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgagamanaṃ cāpi srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||24||
atipravṛttirityādinā sāmānyena srotoduṣṭilakṣaṇamāha| atipravṛttiriha srotovāhyasya rasāderboddhavyā; evaṃ saṅgo'pi rasādereva| vimārgagamanaṃ ca yathā- malasya mūtramārgagamanamityādi||24||
svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca||25||
svadhātusamavarṇānīti vāhyadhātutulyavarṇāni| pratānaḥ latāprapañcaḥ||25||
prāṇodakānnavāhānāṃ duṣṭānāṃ śvāsikī kriyā| kāryā tṛṣṇopaśamanī tathaivāmapradoṣikī||26|| vividhāśitapītīye rasādīnāṃ yadauṣadham| rasādisrotasāṃ kuryāttadyathāsvamupakramam||27|| mūtraviṭsvedavāhānāṃ cikitsā mautrakṛcchrikī| tathā'tisārikī kāryā tathā jvaracikitsikī||28||
prāṇodaketyādinā cikitsāmāha| prāṇavahānāṃ śvāsikī, udakavahānāṃ tṛṣṇopaśamanī, annavahānāmāmapradoṣikīti boddhavyam| mūtrādivahānāmapi trayāṇāṃ mautrakṛcchrikyādayo yathāsaṅkhyaṃ tisraścikitsā jñeyāḥ||26-28||
tatra ślokāḥ- trayodaśānāṃ mūlāni srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam| sāmānyaṃ nāmaparyāyāḥ kopanāni parasparam||29|| doṣahetuḥ pṛthaktvena bheṣajoddeśa eva ca| srotovimāne nirdiṣṭastathā cādau viniścayaḥ||30|| kevalaṃ viditaṃ yasya śarīraṃ sarvabhāvataḥ| śārīrāḥ sarvarogāśca sa karmasu na muhyati||31||
saṅgrahe duṣṭilakṣaṇaṃ sāmānyaṃ vātādyaviśeṣitaṃ duṣṭilakṣaṇamityarthaḥ, srotoduṣṭilakṣaṇānīha vātādidoṣabhedena noktānītyarthaḥ 10; vātādiviśeṣeṇa ceha vistarabhayādduṣṭirnoktā; tena vātādiviśeṣaliṅgādhikyādduṣṭirnirṇetavyā| ādau viniścaya iti adhyāyādau puruṣasya dhamanīmayatvādivādaniścaya ityarthaḥ| kevalamityādinā atroktadhamanyādibhedena śarīrajñānasyopādeyatāmāha||29-31||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne srotovimānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne srotovimānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘dṛṣṭādṛṣṭasrotovibhāgena’ iti pā. ↩
- 2 ‘yacca vahanti yathā vahanti’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘bukkau’ iti pā. ↩
- 4 ‘vṛkkau ca’ iti pāṭhaścet sādhu ↩
- 5 ‘sthūlāntraṃ gudaṃ ca’ iti pā. ↩
- 6 ‘prasaranti’ iti pā. ↩
- 7 ‘yaddūṣakatvaṃ dhātvantarāṇām’ iti pā. ↩
- 8 ‘kṣīṇasyātikṛśasya ca’ iti pā. ↩
- 9 ‘vyāyāmādatisaṅkṣobhāt’ iti pā. ↩
- 10 ‘nopayuktānītyarthaḥ’ iti pā. ↩