athāto rogānīkaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye srotorūpādhiṣṭhānabhedena rogānabhidhāya prabhāvādibhedena rogānabhidhātuṃ rogānīkaṃ vimānamucyate| rogānīkamiti rogasamūhaḥ||1-2||
dve rogānīke bhavataḥ prabhāvabhedena- sādhyam, asādhyaṃ ca; dve rogānīke balabhedena- mṛdu, dāruṇaṃ ca; dve rogānīke adhiṣṭhānabhedena- mano'dhiṣṭhānaṃ, śarīrādhiṣṭhānaṃ ca; dve rogānīke nimittabhedena- svadhātuvaiṣamyanimittam, āgantunimittaṃ ca; dve rogānīke āśayabhedena- āmāśayasamutthaṃ, pakvāśayasamutthaṃ ceti| evametat prabhāvabalādhiṣṭhānanimittāśayabhedāddvaidhaṃ sadbhedaprakṛtyantareṇa bhidyamānamathavā'pi sandhīyamānaṃ syādekatvaṃ bahutvaṃ vā| ekatvaṃ tāvadekameva rogānīkaṃ, duḥkhasāmānyāt 1; bahutvaṃ tu daśa rogānīkāni prabhāvabhedādinā bhavanti; bahutvamapi saṅkhyeyaṃ syādasaṅkhyeyaṃ vā| tatra saṅkhyeyaṃ tāvadyathoktamaṣṭodarīye, aparisaṅkhyeyaṃ punaryathā- mahārogādhyāye rugvarṇasamutthānādīnāmasaṅkhyeyatvāt||3||
balabhedenetyatra mṛdu alpabalaṃ, dāruṇaṃ tu mahābalaṃ jñeyam| dāruṇaṃ kiñcitkālātipātādeva balavattvānmārayati| yaduktaṃ- “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyārambheṇa vā punaḥ” (sū.a.18) iti| āmāśayasamutthatvena āmāśayāśrayāḥ kaphapittajāḥ sarve gadā gṛhyante, pakvāśayasamutthagrahaṇena sarve vātajāḥ; evaṃ sarvavikārāvarodhaḥ| dvaidhaṃ saditi dvaividhyaṃ sat| bhedaprakṛtyantareṇeti bhedakāraṇāntareṇa| athavā'pi sandhīyamānamiti ekīkriyamāṇam, ekabuddhikārakānugatadharmāntareṇeti boddhavyam| duḥkhasāmānyāditi duḥkhakartṛtvena sarvarogānugatena sādhāraṇena rūpeṇa sarva eva rogā ekarūpā bhavanti| bahutvamapīti uktaprabhāvabhedādikṛtatvādapi bahutvamityarthaḥ| saṅkhyeyatvamaṣṭodarīye “aṣṭacatvāriṃśadrogādhikaraṇānyasmin saṅgrahe” (sū.a.19) ityādinoktam| asaṅkhyeyatvaṃ mahārogādhyāye tathā triśophīye ca “ta evāparisaṅkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṃsthānanāmabhiḥ” (sū.a.18) ityanenoktam||3||
na ca saṅkhyeyāgreṣu bhedaprakṛtyantarīyeṣu vigītirityato doṣavatī syādatra kācit pratijñā, na cāvigītirityataḥ syādadoṣavatī| bhettā hi bhedyamanyathābhinatti, anyathā purastādbhinnaṃ bhedaprakṛtyantareṇa bhindan bhedasaṅkhyāviśeṣamāpādayatyanekadhā, na ca pūrvaṃ bhedāgramupahanti| samānāyāmapi khalu bhedaprakṛtau prakṛtānuprayogāntaramapekṣyam 2| santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni, santi cānarthāntarāṇi paryāyaśabdābhihitāni| samāno hi rogaśabdo doṣeṣu ca vyādhiṣu ca; doṣā hyapi rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante, vyādhayaśca rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante| tatra doṣeṣu caiva vyādhiṣu ca rogaśabdaḥ samānaḥ, śeṣeṣu tu viśeṣavān||4||
nanu saṅkhyeyatvamasaṅkhyeyatvaṃ ca viruddhāvetau dharmau, tathaikatvamanekatvaṃ ceti viruddhau, tat kathaṃ viruddhatvena khyātau dharmāvekasmin roge ghaṭetāmityāha- na cetyādi| saṅkhyeyāgreṣviti saṅkhyeyarogaparimāṇeṣu, agraśabdaḥ parimāṇe vartate; yathā- ekaikasya bhedāgramaparisaṅkhyeyaṃ bhavati, bhedasaṅkhyārūpaṃ parimāṇamityarthaḥ| bhedaprakṛtyantarīyeṣviti bhedakāraṇāntarabhaveṣu| viruddhā gītiḥ vigītiḥ kathanaṃ 3; yathā- ‘ekaṃ cānekaṃ ca tat’ ityādikā 4 viruddhā gītiḥ| ata iti yathoktavigītiyogāt, na doṣavatī kācit pratijñā; yathā- ekānekarūpāntaragamanarūpā atroktā syāditi yojanā| vigītau doṣābhāvaṃ darśayitvā bhedakāraṇāntarakṛtāyāmavigītāvapi doṣo bhavatīti darśayannāha- na cāvigītirityādi| yadi hi ‘ekaṃ rogānīkaṃ rujāsāmānyāt’ ityabhidhāya punaḥ ‘ekaṃ rogānīkaṃ prabhāvabhedāt’ ityaviruddhā ekatākhyāyikā'vigītiḥ kriyate, sā viruddhaiva syāt; yato na prabhāvabhedena rogāṇāmekatvamupapannaṃ, kintu dvaidhameveti bhāvaḥ| vigītau doṣābhāve hetumāha- bhettā hītyādi|- bhettā puruṣaḥ, bhedyaṃ rogam, anyathā dvitvādinā bhinatti, anyathā ekatvena purastādbheditaṃ cānyathā bhinattīti| asyārthaṃ vyākaroti- bhedaprakṛtyantareṇetyādinā| anekadheti dve rogānīke, tathā daśa rogānīkānītyādi| na ca pūrvaṃ bhedāgraṃ bhedapramāṇamupahanti| evaṃ manyate- yaddharmayogavivakṣayaikatvamuktaṃ, taddharmayogavivakṣayaiva yadi bahutvamapyucyate rogāṇāṃ tato virodho bhavati, na hi tadevaikaṃ cānekaṃ cetyupapannaṃ; yadā tu dharmāntarayogavivakṣayā bahutvamucyate, na tadā virodhaḥ; bahutvābhidhānakāle bahūnāmeva rogadharmāṇāṃ vivakṣitatvāt; tena rogāṇāmekatvamekadharmaviṣayaṃ, bahutvaṃ ca bahudharmaviṣayamiti nāsti virodhaḥ| nanu yatrāsamānaṃ bhedakāraṇaṃ tatra kāraṇāntarakṛtatvāduktanyāyena vigītiḥ sādhvī bhavatu, yatra tu daśa rogānīkāni prabhāvādidvaividhyāducyante, tatra kathaṃ dve rogānīke iti dvitvakṛtaṃ dvaividhyamabhidhāya punardvitvādibhedenaiva daśatvamucyate? samāno 5 hyayaṃ dviśabdo dvitve daśatve ca rogāṇāṃ heturityāha- samānāyāmapīti; samānaśabdābhidheyatvenāpātataḥ samānatvena pratibhāsamānāyāmityarthaḥ| prakṛtānuprayogāntaramapekṣyamiti prakṛtasya samānaśabdenābhihitasya yadbhedakhyāpakaṃ paścātprayogāntaraṃ, tadapekṣaṇīyaṃ vigītisamādhānārthamityarthaḥ| etenaitaddarśayati- yadyapi dviśabdo rogaprabhāve tathā rogabalādau ca samānaḥ, tathā'pyekatra 6 ‘prabhāvabhedāt’ ityanuprayogāntaramapekṣya prabhāvadvaividhye vartate, tathā ‘balabhedāt’ ityanuprayogāntaramapekṣya ca dviśabdo baladvaividhye vartata ityādi| tenārthāntarābhidhāyibhirdviśabdairbhidyamānasya daśatvamapyupapannaṃ tathā dvitvaṃ ceti bhāvaḥ| dṛṣṭāntārthamekena 7 śabdenānekārthābhidhānamāha- santi hītyādi| arthāntarāṇi paryāyaśabdānabhihitā arthāḥ| tatrodāharaṇamāha- samāno hītyādi|- doṣeṣu 8 vyādhiṣu ca samāna ubhayavācakatvena tulyo rogaśabdaḥ; tena rogadoṣasamānatvenābhidheyasamānānāṃ 9 rogātaṅkayakṣmādiśabdānāṃ sarveṣāmeva vakṣyamāṇānāṃ grahaṇam| śeṣeṣviti hetvādiṣu| viśeṣavāniti abhidhānarūpaviśeṣavānityarthaḥ||4||
tatra vyādhayo'parisaṅkhyeyā bhavanti, atibahutvāt| doṣāstu khalu parisaṅkhyeyā bhavanti, anatibahutvāt| tasmādyathācitraṃ vikārānudāharaṇārtham, anavaśeṣeṇa ca doṣān vyākhyāsyāmaḥ| rajastamaśca mānasau doṣau| tayorvikārāḥ kāmakrodhalobhamoherṣyāmānamadaśokacitto(nto)dvegabhayaharṣādayaḥ| vātapittaśleṣmāṇastu khalu śārīrā doṣāḥ| teṣāmapi ca vikārā jvarātīsāraśophaśoṣaśvāsamehakuṣṭhādayaḥ| iti doṣāḥ kevalā vyākhyātā vikāraikadeśaśca||5|| tatra khalveṣāṃ dvayānāmapi doṣāṇāṃ trividhaṃ prakopaṇaṃ; tadyathā- asātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||6||
tatrāpi rogaśabdābhidheyatayā samāne'pi doṣe tathā vikāre ca parisaṅkhyeyāparisaṅkhyeya(tva)rūpā vigītirastyatha cādoṣa ityabhiprāyeṇāha- tatretyādi| ekaikasmin doṣe bahavo vikārā bhavantītyabhiprāyeṇa vikārāpekṣayā doṣāṇāmanatibahutvaṃ jñeyam| yathācitramiti yathāvinyāsaṃ, tena yāneva pūrvācāryā vikārānadhikatamatvenoktavantastāneva 10 vyākhyāsyāmaḥ; natu sarvān, aśakyatvāt| kiṃvā, ‘yathocitam 11 ’ iti pāṭhaḥ| anavaśeṣeṇa ca doṣānityanena doṣā anatibahutvenānavaśeṣeṇāpyabhidhātuṃ śakyanta iti prakāśayati| tatra mānasadoṣavikārayoranalpavaktavyatvenāgre'bhidhānam||5-6||
prakupitāstu khalu te prakopaṇaviśeṣāddūṣyaviśeṣācca vikāraviśeṣānabhinirvartayantyaparisaṅkhyeyān||7||
nanu parimitāddoṣarūpāt kāraṇāt kathamaparimitā vikārā bhavantītyāha- prakupitāstvityādi| hetuviśeṣaduṣṭo hi sa eva doṣo dūṣyāntaragataśca vibhinnaśaktiyogādbahūn vikārān karotīti yuktameva| uktaṃ ca- “sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva vikārān kurute bahūn” (sū.a.18) iti||7||
te ca vikārāḥ parasparamanuvartamānāḥ kadācidanubadhnanti kāmādayo jvarādayaśca||8||
vikārāṇāṃ śārīramānasānāṃ parasparaṃ saṃsargamāha- te ca vikārā ityādi| anuvartamānā ityanena yadaiva jvarādayaḥ kāmādayo vā balavattvena 12 cirakālamanuvartante, tadaivānubadhnanti prāyaḥ; yadā tu stokakālāvasthāyino bhavanti, na tadā prāyo'nubadhnantītyarthaḥ| kiṃvā, anuvartamānāḥ parasparabalamabhivardhayantaḥ| atra ca parasparaśabdena śārīrāṇāṃ śārīreṇa, mānasānāṃ mānasena, śārīrāṇāṃ mānasena, mānasānāṃ śārīreṇa cānubandho jñeyaḥ||8||
niyatastvanubandho rajastamasoḥ parasparaṃ, na hyarajaskaṃ tamaḥ pravartate 13||9||
vikārānubandhaṃ darśayitvā doṣānubandhamāha- niyatastvityādi||9||
(prāyaḥ) śārīradoṣāṇāmekādhiṣṭhānīyānāṃ sannipātaḥ saṃsargo vā samānaguṇatvāt; doṣā hi dūṣaṇaiḥ samānāḥ||10||
śārīradoṣānubandhamāha- śārīretyādi| ekādhiṣṭhānīyānāmityanenaikaśarīrādhiṣṭhānapratyāsattyā ca saṃsargā doṣāṇāṃ bhavantīti darśayati| samānaguṇatvāditi hetuṃ vivṛṇoti- doṣā hītyādi| dūṣaṇairiti hetubhiḥ; prāyo hi śārīrāṇāṃ vātādīnāṃ samāna eva heturbhavati; yathā- hyamlaṃ lavaṇaṃ kaṭu ca pittakaraṃ 14; tatrāmlaṃ sakaphaṃ pittaṃ karoti, lavaṇaṃ ca sapittaṃ kaphaṃ karoti, kaṭu tu savātaṃ pittaṃ karoti| tathā vasantaḥ śleṣmakārako'pyādānatvena vātapitte ca karoti, tathā varṣāsvapi pittaṃ cīyamānaṃ śaradi prakupya kaphānugatameva kupyati, tathā grīṣmo vātacayaṃ rūkṣatvena kurvan uṣṇatvena manāk pittacayamapi karotītyanusaraṇīyam||10||
tatrānubandhyānubandhakṛto viśeṣaḥ- svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ| anubandhyalakṣaṇasamanvitāstatra 15 yadi doṣā bhavanti tattrikaṃ sannipātamācakṣate, dvayaṃ vā saṃsargam| anubandhyānubandhaviśeṣakṛtastu bahuvidho doṣabhedaḥ| evameṣa sañjñāprakṛto bhiṣajāṃ doṣeṣu vyādhiṣu ca nānāprakṛtiviśeṣavyūhaḥ 16||11||
enameva doṣānubandhamanubandhyānubandhabhedena darśayitumanubandhyānubandhalakṣaṇamevāha- tatretyādi| anubandhyasya anubandhasya ca viśeṣo'nubandhyānubandhaviśeṣaḥ ‘svatantra’ ityādigranthalakṣaṇīyaḥ| svatantra ityasyaiva vivaraṇaṃ- vyaktaliṅga ityādi| yathoktasamutthānapraśama iti svahetusamutthitaḥ svacikitsayaiva praśamanīyaḥ| kiṃvā, svatantra ityenāpi svavikārakaraṇe prādhānyamucyate 17; svatantro hi doṣaḥ prakopakāle vikārān karoti, asvatantrastu svatantraprakopakāla eva vikāraṃ pradhānadoṣeritaḥ 18 san karoti| tadviparītalakṣaṇa iti anenāvyaktaliṅgo'svahetuprakupitaḥ paracikitsāpraśamanīyaścānubandha iti labhyate; anubandho hyabalavattvena na liṅgaṃ vyaktaṃ karoti, tathā parahetunā kiñcidanuguṇena kṛtaḥ 19 paracikitsayaiva kiñcidanuguṇayā śāmyati| yathā- śaradi śleṣmā pittahetunā jalādyamlavipākena janyate, sa ca pittacikitsayaiva tiktasarpirādikayā kaphe'pyanuguṇayā śāmyati| dvayaṃ vā'nubandhyalakṣaṇaṃ prāptaṃ saṃsargamācakṣata iti yojanā| anubandhyaśabdaścāyaṃ vyaktaliṅgatādidharmayukte doṣe vartate| tenāpradhānānugamanīye sannipāte anubandhābhāve'pyanubandha iti vyapadeśo bhavatyeva anubandhyānubandharūpasaṃsargaviśeṣeṇa kṛtaḥ| sañjñāprakṛta iti anubandhyānubandhasannipātasaṃsargajvarātisārādisañjñākṛta ityarthaḥ| nānāprakṛtiviśeṣavyūha iti yathoktanānākāraṇaviśeṣakṛto jvarātisārādirūpo vyadhīnāṃ doṣāṇāṃ ca samūha ityarthaḥ| bhiṣajāmitipadena ca vaidyānāmeveyaṃ samayasiddhā'nubandhyādisañjñeti darśayati||11||
agniṣu tu śārīreṣu caturvidho viśeṣo balabhedena bhavati| tadyathā- tīkṣṇo, mandaḥ, samo, viṣamaśceti| tatra tīkṣṇo'gniḥ sarvāpacārasahaḥ, tadviparītalakṣaṇastu mandaḥ, samastu khalvapacārato vikṛtimāpadyate'napacāratastu prakṛtāvavatiṣṭhate, samalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu viṣama iti| ete caturvidhā bhavantyagnayaścaturvidhānāmeva puruṣāṇām| tatra samavātapittaśleṣmaṇāṃ prakṛtisthānāṃ samā bhavantyagnayaḥ, vātalānāṃ tu vātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne viṣamā bhavantyagnayaḥ, pittalānāṃ tu pittābhibhūte hyagnyadhiṣṭhāne tīkṣṇā bhavantyagnayaḥ, śleṣmalānāṃ tu śleṣmābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne mandā bhavantyagnayaḥ||12||
doṣabhedavikārabhedamabhidhāya śarīrasthiteḥ pradhānakāraṇasyāgnerbhedamāha- agniṣvityādi| śārīreṣviti sāmānyavacanena sarvaśarīragatānagnīn grāhayati, vivaraṇe tu jaṭharāgnereva ‘tīkṣṇo'gniḥ sarvāpacārasahaḥ’ ityādinā yaccāturvidhyamuktaṃ, tajjaṭharāgnitīkṣṇatādimūlakameva tvagagnyāditīkṣṇatvādikamiti jñāpayati| vacanaṃ hi- “tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ” (ci.a.15) iti| yadyapi samo'gniḥ śastatvenāgre'bhidhātuṃ yujyate, tathā'pi samataśca tīkṣṇasyaiva prādhānyopadarśanārthamihāgre'bhidhānaṃ; samasya hi prādhānyaṃ nirvikāratvenaiva susthitaṃ, tīkṣṇasya tu sarvāpacārasahatvena prādhānyam| tadviparītalakṣaṇa iti svalpāpacāramapi yo na sahate, sa manda ityarthaḥ| samalakṣaṇaviparītalakṣaṇa iti kadācidviṣamo'pacārādapi na vikriyate, kadācidvikriyate| samavātapittaśleṣmaṇāmityukte'pi prakṛtisthānāmiti padaṃ vṛddhānāṃ samavātapittaśleṣmaṇāṃ pratiṣedhārtham| prakṛtiśabdasya kāraṇādyanekārthatāvyudāsārthaṃ samavātapittaśleṣmaṇāmiti kṛtam| vātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne iti vacanena vātalānāmapi yadaivāgnyadhiṣṭhānopaghāto vātena kriyate, tadaiva vaiṣamyaṃ bhavati| evaṃ pittābhibhūta ityādāvapi vyākhyeyam||12||
tatra kecidāhuḥ- na samavātapittaśleṣmāṇo jantavaḥ santi, viṣamāhāropayogitvānmanuṣyāṇāṃ; tasmācca vātaprakṛtayaḥ kecit, kecit pittaprakṛtayaḥ, kecit punaḥ śleṣmaprakṛtayo bhavantīti| taccānupapannaṃ, kasmāt kāraṇāt? samavātapittaśleṣmāṇaṃ hyarogamicchanti bhiṣajaḥ, yataḥ 20 prakṛtiścārogyam, ārogyārthā ca bheṣajapravṛttiḥ, sā ceṣṭarūpā, tasmāt santi samavātapittaśleṣmāṇaḥ; na khalu santi vātaprakṛtayaḥ pittaprakṛtayaḥ śleṣmaprakṛtayo vā| tasya tasya kila 21 doṣasyādhikyāt sā sā doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ, na ca vikṛteṣu doṣeṣu prakṛtisthatvamupapadyate, tasmānnaitāḥ prakṛtayaḥ santi; santi tu khalu vātalāḥ pittalāḥ śleṣmalāśca, aprakṛtisthāstu te jñeyāḥ||13||
viṣamāhāropayogitvāditi nāyaṃ puruṣastulādhāradhṛtamivāhāramupayuṅkte, tenāvaśyamatra vātādiṣvanyatamo'pi doṣo vikṛto bhavatīti bhāvaḥ| samavātapittaśleṣmāṇamityādinā asti tāvadārogyaṃ puruṣeṣu vaidyavyavahārasiddhamiti darśayati| tena, yādṛgidaṃ doṣāṇāṃ kalākāṣṭhādivaiṣamyaṃ parityajyāvirbhūtavikārākāritvenādūrāntaraṃ sāmyamiṣyate, tādṛgeva prakṛtāvapi sāmyamastyeveti bhāvaḥ| anye tu vaiṣamyaṃ nādriyanta eva, vyapadeśyarogājanakatvāt| doṣaprakṛtiriti duṣṭadoṣabhāvitā prakṛtirityarthaḥ||13||
teṣāṃ tu khalu caturvidhānāṃ puruṣāṇāṃ catvāryanupraṇidhānāni 22 śreyaskarāṇi bhavanti| tatra samasarvadhātūnāṃ sarvākārasamam, adhikadoṣāṇāṃ tu trayāṇāṃ yathāsvaṃ doṣādhikyamabhisamīkṣya doṣapratikūlayogīni trīṇyanu(nna)praṇidhānāni śreyaskarāṇi bhavanti yāvadagneḥ samībhāvāt, same tu samameva kāryam; evaṃ ceṣṭā bheṣajaprayogāścāpare| tān 23 vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ||14||
doṣe pravṛddhe pratikūlatayā yogīni doṣapratikūlayogīni| trīṇi vātapittaśleṣmapratikūlāni| same tviti samatāṃ gate vahnau, yathocitavidhānena (vātaprakṛtyādīnāṃ 24 ) samamevānupraṇidhānaṃ kartavyam| evamityanena prakāreṇa ceṣṭābheṣajayorapi prayogā vātādīnāṃ bhavanti; ye tu, evamityanena caturvidhenoktena prakāreṇeti vadanti, te samaprakṛtīnāṃ ca samavyāyāmādiceṣṭā bheṣajaṃ ca ṛtucaryāvidheyaṃ vamanādikārakaṃ sūcyate'neneti vyākhyānayanti||14||
trayastu puruṣā bhavantyāturāḥ, te tvanāturāstantrāntarīyāṇāṃ bhiṣajām| tadyathā- vātalaḥ, pittalaḥ, śleṣmalaśceti| teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ- vātalasya vātanimittāḥ, pittalasya pittanimittāḥ, śleṣmalasya śleṣmanimittā vyādhayaḥ prāyeṇa balavantaśca bhavanti||15|| tatra vātalasya vātaprakopaṇānyāsevamānasya 25 kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- snehasvedau vidhiyuktau, mṛdūni ca saṃśodhanāni snehoṣṇamadhurāmlalavaṇayuktāni, tadvadabhyavahāryāṇi, abhyaṅgopanāhanodveṣṭanonmardanapariṣekāvagāhanasaṃvāhanāvapīḍanavitrāsanavismāpanavismāraṇāni, surāsavavidhānaṃ, snehāścānekayonayo dīpanīyapācanīyavātaharavirecanīyopahitāstathā śatapākāḥ sahasrapākāḥ sarvaśaśca prayogārthāḥ, bastayaḥ, bastiniyamaḥ sukhaśīlatā ceti||16||
na tathetarau doṣāviti satyā'pi hetusevayetyarthaḥ; anyathā vātaprakopaṇasevayā pittaśleṣmaṇorvṛddhireva nāsti| vitrāsanādayo yadyapi vātakārakāstathā'pi vātajanitonmādavināśakatvena coktā iti jñeyam| unmāde hi vitrāsanādi bheṣajamabhidhāyoktaṃ- “tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ” (ci.a.9) iti| sarvaśaḥ prayogārthā iti pānābhyaṅgabastyādibhiḥ prayojanīyā ityarthaḥ| bastiniyama iti bastau yathoktaniyamasevetyarthaḥ; kiṃvā bastiniyamaśabdena siddhau vakṣyamāṇakarma-kāla-yogarūpaṃ bastisaṅkhyāniyamaṃ kartavyatayā darśayati| vakṣyati hi- “triṃśanmatāḥ karmasu bastiyogāḥ kālastato'rdhena tataśca yogaḥ” (si.a.1) iti| sukhaśīlatā satatasukhasevitvam||15-16||
pittalasyāpi pittaprakopaṇānyāsevamānasya 26 kṣipraṃ pittaṃ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; tadasya prakopamāpannaṃ yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- sarpiṣpānaṃ, sarpiṣā ca snehanam, adhaśca doṣaharaṇaṃ, madhuratiktakaṣāyaśītānāṃ cauṣadhābhyavahāryāṇāmupayogaḥ, mṛdumadhurasurabhiśītahṛdyānāṃ gandhānāṃ copasevā, muktāmaṇihārāvalīnāṃ ca paramaśiśiravārisaṃsthitānāṃ dhāraṇamurasā, kṣaṇe kṣaṇe'gryacandanapriyaṅgukālīyamṛṇālaśītavātavāribhirutpalakumudakokanadasaugandhikapadmānugataiśca vāribhirabhiprokṣaṇaṃ, śrutisukhamṛdumadhuramano'nugānāṃ ca gītavāditrāṇāṃ śravaṇaṃ, śravaṇaṃ cābhyudayānāṃ, suhṛdbhiḥ saṃyogaḥ, saṃyogaśceṣṭābhiḥ strībhiḥ śītopahitāṃśukasragdhāriṇībhiḥ, niśākarāṃśuśītalapravātaharmyavāsaḥ, śailāntarapulinaśiśirasadanavasanavyajanapavanasevanaṃ, ramyāṇāṃ copavanānāṃ sukhaśiśirasurabhimārutopahitānāmupasevanaṃ, sevanaṃ ca padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatrahastānāṃ 27, saumyānāṃ ca sarvabhāvānāmiti||17||
yathoktairiti mahārogādhyāyoktaiḥ| adhaśca doṣaharaṇamiti virecanādityarthaḥ| agryacandanaṃ dhavalacandam| hastānāmiti kalāpānām||17||
śleṣmalasyāpi śleṣmaprakopaṇānyāsevamānasya 28 kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṃ- vidhiyuktāni tīkṣṇoṣṇāni saṃśodhanāni, rūkṣaprāyāṇi cābhyavahāryāṇi kaṭukatiktakaṣāyopahitāni, tathaiva dhāvanalaṅghanaplavanaparisaraṇajāgaraṇaniyuddhavyavāyavyāyāmonmardanasnānotsādanāni, viśeṣatastīkṣṇānāṃ dīrghakālasthitānāṃ ca madyānāmupayogaḥ, sadhūmapānaḥ sarvaśaścopavāsaḥ, tathoṣṇaṃ vāsaḥ, sukhapratiṣedhaśca sukhārthameveti||18||
śleṣmavijayārthaṃ rūkṣasyaiva hitatvena rūkṣāṇīti vaktavye yadrūkṣaprāyāṇīti karoti, tenātyartharūkṣānnasya vātānuguṇatvena tathā dhātvapoṣakatvena cāsevyatvaṃ darśayati; uktaṃ hi rasavimāne- “snigdhamaśnīyāt; snigdhaṃ hi bhuktaṃ svadate, bhuktamaudaryamagnimudīrayati” (vi.a.1) ityādi| laṅghanam utplutya gamanaṃ, parisaraṇaṃ kuṇḍalarūpabhramaṇam| sarvaśaścopavāsa iti sarvalaṅghanāni| yaduktaṃ- “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam” (sū.a.22) iti| upavāsaśabdo hyatra laṅghane vartate| sukhārthamiti āyatisukhārthaṃ; sukhapratiṣedhāddhi śleṣmakṣaye bhūte śleṣmavikārābhāvalakṣaṇaṃ sukhaṃ bhavati||18||
bhavati cātra- sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvakāryaviśeṣavit| sarvabheṣajatattvajño rājñaḥ prāṇapatirbhavediti||19||
yathoktādhyāyajñānādeva sarvarogābhijñaṃ stauti- sarvetyādinā| prāṇān pāti rakṣatīti prāṇapatiḥ||19||
tatra ślokāḥ- prakṛtyantarabhedena rogānīkavikalpanam| parasparāvirodhaśca sāmānyaṃ rogadoṣayoḥ||20|| doṣasaṅkhyā vikārāṇāmekadeśaḥ prakopaṇam| jaraṇaṃ prati cintā ca kāyāgnerdhukṣaṇāni 29 ca||21|| narāṇāṃ vātalādīnāṃ prakṛtisthāpanāni ca| rogānīke vimāne'smin vyāhṛtāni maharṣiṇā||22||
saṅgrahe jarayatīti jaraṇo vahniḥ, taṃ prati cintā ‘agniṣu’ ityādinā kṛtā| prakṛtisthāpanānīti bheṣajāni||20-22||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rogānīkavimānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne rogānīkavimānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ruksāmānyāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘prakṛtyanuprayogāntaraṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 vigītiḥ viruddhabhāṣaṇamityarthaḥ ↩
- 4 ‘ekaṃ tadanekaṃ ca tadityādikā’ iti pā. ↩
- 5 ‘sāmānyo hyayaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘tathā'pyekā’ iti pā. ↩
- 7 ‘tadevopapādayati- santītyādi’ iti pā. ↩
- 8 ‘rogasya śabdo rogaśabdaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘rogadoṣasamānatvenābhidheyānāṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘vikārānāviṣkṛtavantastāneva’ iti pā. ↩
- 11 ‘yathopacitaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘vā'balavattvena’ iti pā. ↩
- 13 ‘prāyaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘pittaṃ kaphaṃ vātaṃ ca karoti’ iti pā. ↩
- 15 ‘anubandhyānubandhalakṣaṇasamanvitāḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘nānāprakṛtiviśeṣād vyūhaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 17 ‘apāratantryamucyate’ iti pā. ↩
- 18 ‘vikāraṃ jvarātisārādirūpaṃ tathā'nubandhyānubandharūpaṃ pradhānadoṣeritaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘prakupitaḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘yataḥ’ iti ha. pu. na paṭhyate ↩
- 21 ‘hi’ iti pā. ↩
- 22 ‘catvāryannapraṇidhānāni’ iti pā. ↩
- 23 ‘tāni’ iti pā. ↩
- 24 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 25 ‘vātaprakopaṇoktāni’ iti pā. ↩
- 26 ‘pittaprakopaṇoktāni’ iti pā. ↩
- 27 ‘śatapatrahṛdānāṃ’ iti pā. ↩
- 28 ‘śleṣmaprakopaṇoktānyāsevamānasya’ iti pā. ↩
- 29 ‘dehāgne rakṣaṇāni ca’ iti pā. ↩