athāto vyādhitarūpīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye vyādhiṃ pratipādya vyādhitasya puruṣasya bhedaṃ cikitsopayogitayā pratipādayituṃ tathā tatprasaṅgācca krimīn pratipādayituṃ vyādhitarūpīyo'bhidhīyate||1-2||
iha khalu dvau puruṣau vyādhitarūpau bhavataḥ- guruvyādhitaḥ, laghuvyādhitaśca| tatra- guruvyādhita ekaḥ sattvabalaśarīrasampadupetatvāllaghuvyādhita iva dṛśyate, laghuvyādhito'paraḥ sattvādīnāmadhamatvādguruvyādhita 1 iva dṛśyate| tayorakuśalāḥ kevalaṃ cakṣuṣaiva rūpaṃ dṛṣṭvā'dhyavasyanto vyādhigurulāghave vipratipadyante||3||
dvāvityādau vyādhiḥ jāto yasya sa vyādhitaḥ, tasyeva rūpaṃ yayostau vyādhitarūpau; vyādhitasadṛśāvityarthaḥ| tena, vyādhitarūpāvityanena gurulaghuvyādhiyuktasadṛśau boddhavyau| yo hi guruvyādhiḥ sampannasattvādinā laghuvyādhirdṛśyate, nāsāvapi laghunā vyādhinā vyādhitaḥ, kiṃ tu guruvyādhita evāsau| sa tu guruṇaiva vyādhinā vyādhito guruvyādhiradūradarśinā laghuvyādhiriva dṛśyate, evaṃ viparyāsāllaghuvyādhito'para ityādāvapi vyākhyeyam| adhamatvāditi hyavaratvādityarthaḥ| cakṣuṣaiveti itarajñānasādhanopalakṣaṇaṃ; tena sparśādinā'pi viśeṣānavagāhakeneti boddhavyam| rūpamiti virūpam| adhyavasyanta iti niścayaṃ kurvantaḥ| gurulāghave vipratipadyanta 2 iti gurulaghutve na pratipadyante||3||
nahi jñānāvayavena kṛtsne jñeye vijñānamutpadyate| vipratipannāstu khalu rogajñāne upakramayuktijñāne cāpi vipratipadyante| te yadā guruvyādhitaṃ laghuvyādhitarūpamāsādayanti, tadā tamalpadoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai mṛdu saṃśodhanaṃ prayacchanto bhūya evāsya doṣānudīrayanti| yadā tu laghuvyādhitaṃ guruvyādhitarūpamāsādayanti, tadā taṃ mahādoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai tīkṣṇaṃ saṃśodhanaṃ prayacchanto doṣānatinirhṛtya śarīramasya kṣiṇvanti| evamavayavena jñānasya kṛtsne jñeye jñānamabhimanyamānāḥ pariskhalanti| viditaveditavyāstu bhiṣajaḥ sarvaṃ sarvathā yathāsambhavaṃ parīkṣyaṃ parīkṣyādhyavasyanto na kvacidapi vipratipadyante, yatheṣṭamarthamabhinirvartayanti ceti||4||
atraiva viruddhapratipattau hetumāha- nahītyādi| jñānāvayaveneti ekadeśajñānena| vipratipattiphalamāha- vipratipannāstvityādi| upakramasya bheṣajaprayogasya vikāreṇa samaṃ yojanā upakramayuktiḥ, tasyā jñāne viruddhapratipattimanto bhavanti| etadeva vyākaroti- te yadetyādi| āsādayantīti budhyante| udīrayantīti prakopayantyeva paraṃ, natvalpabalatvāddharantītyarthaḥ| atinirhṛtyeti atiyogena hṛtvetyarthaḥ| jñānasyeti jñānasādhanasya| yathāsambhavamiti yāni yatra jñānasādhanāni bhavanti, taistatra| parīkṣyaṃ sattvādi| na kvacidapīti gauravalāghavādau||4||
bhavanti cātra- sattvādīnāṃ vikalpena vyādhirūpamathāture 3| dṛṣṭvā vipratipadyante bālā vyādhibalābale||5|| te bheṣajamayogena kurvantyajñānamohitāḥ| vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate'pi vā||6|| prājñāstu sarvamājñāya parīkṣyamiha sarvathā| na skhalanti prayogeṣu bheṣajānāṃ kadācana||7||
etadeva sukhagrahaṇārthaṃ ślokenāha- sattvetyādi| vyādhirūpamiti vyādhergatirūpamityarthaḥ| ‘vyādhitarūpam’ iti tu pāṭhaḥ sugamaḥ| bālā iti alpajñāḥ| atiyogeneti asamyagyogena; tenātiyogamithyāyogayorgrahaṇaṃ bhavati||5-7||
iti vyādhitarūpādhikāre vyādhitarūpasaṅkhyāgrasambhavaṃ vyādhitarūpahetuvipratipattau kāraṇaṃ sāpavādaṃ sampratipattikāraṇaṃ cānapavādaṃ niśamya, bhagavantamātreyamagniveśo'taḥ paraṃ sarvakrimīṇāṃ purīṣasaṃśrayāṇāṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣān papracchopasaṅgṛhya pādau||8||
samprati vyādhigurulāghavasya durjñeyatāprasaṅgena durjñeyakrimikhyāpakamapi prakaraṇamārabhate- iti vyādhitetyādi| saṅkhyāgrasambhavamiti saṅkhyāpramāṇasambhavamityarthaḥ; agraśabdo hi parimāṇavācī| vyādhitarūpasya hetuḥ sattvādibalavattvābalavattve, tatkṛto vipratipattirvyādhitarūpahetuvipratipattiḥ, tatra| kāraṇam ekadeśena jñānam| sāpavādamiti sadoṣam| samyak pratipattiḥ sampratipattiḥ||8||
athāsmai provāca bhagavānātreyaḥ- iha khalvagniveśa! viṃśatividhāḥ krimayaḥ pūrvamuddiṣṭā nānāvidhena pravibhāgenānyatra sahajebhyaḥ; te punaḥ prakṛtibhirvibhajyamānāścaturvidhā bhavanti; tadyathā- purīṣajāḥ, śleṣmajāḥ, śoṇitajā, malajāśceti||9||
pūrvamuddiṣṭā iti aṣṭodarīye sañjñāmātrakathitāḥ| anyatra sahajebhya ityanena śarīrasahajāstvavaikārikāḥ krimayo viṃśaterapyadhikā bhavantīti darśayati| prakṛtibhiriti kāraṇaiḥ| malajā iti bāhyamalajāḥ||9||
tatra malo bāhyaścābhyantaraśca| tatra bāhyamalajātān malajān sañcakṣmahe 4| teṣāṃ samutthānaṃ- mṛjāvarjanaṃ; sthānaṃ- keśaśmaśrulomapakṣmavāsāṃsi; saṃsthānam- aṇavastilākṛtayo bahupādāśca; varṇaḥ- kṛṣṇaḥ, śuklaśca; nāmāni- yūkāḥ, pipīlikāśca; prabhāvaḥ- kaṇḍūjananaṃ, koṭhapiḍakābhinirvartanaṃ ca; cikitsitaṃ tu khalveṣāmapakarṣaṇaṃ, malopaghātaḥ, malakarāṇāṃ ca bhāvānāmanupasevanamiti||10||
pipīlikāṃ likṣāṃ kecidāhuḥ| krimīṇāṃ sañjñā svaśāstravyavahārasiddhā deśāntaraprasiddhā ca boddhavyā| prabhāva iti svaśaktisampādyamityarthaḥ||10||
śoṇitajānāṃ tu khalu kuṣṭhaiḥ samānaṃ samutthānaṃ; sthānaṃ- raktavāhinyo dhamanyaḥ; saṃsthānam- aṇavo vṛttāścāpādāśca, sūkṣmatvāccaike bhavantyadṛśyāḥ; varṇaḥ- tāmraḥ; nāmāni- keśādā, lomādā, lomadvīpāḥ, saurasā, auḍumbarā, jantumātaraśceti; prabhāvaḥ- keśaśmaśrunakhalomapakṣmāpadhvaṃsaḥ, vraṇagatānāṃ ca harṣakaṇḍūtodasaṃsarpaṇāni, ativṛddhānāṃ ca tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇamiti; cikitsitamapyeṣāṃ kuṣṭhaiḥ samānaṃ, taduttarakālamupadekṣyāmaḥ||11||
harṣakaṇḍvādayo vraṇadeśa eva jñeyāḥ||11||
śleṣmajāḥ kṣīraguḍatilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehājīrṇapūtiklinnasaṅkīrṇaviruddhāsātmyabhojanasamutthānāḥ; teṣāmāmāśayaḥ sthānaṃ, te pravardhamānāstūrdhvamadho vā visarpantyubhayato vā; saṃsthānavarṇaviśeṣāstu- śvetāḥ pṛthubradhnasaṃsthānāḥ kecit, kecidvṛttapariṇāhā gaṇḍūpadākṛtayaḥ śvetāstāmrāvabhāsāśca, kecidaṇavo dīrghāstantvākṛtayaḥ śvetāḥ; teṣāṃ trividhānāṃ śleṣmanimittānāṃ krimīṇāṃ nāmāni- antrādāḥ, udarādāḥ, hṛdayacarāḥ 5, curavaḥ, darbhapuṣpāḥ, saugandhikāḥ, mahāgudāśceti; prabhāvo- hṛllāsaḥ, āsyasaṃsravaṇam, arocakāvipākau, jvaraḥ, mūrcchā, jṛmbhā, kṣavathuḥ, ānāhaḥ, aṅgamardaḥ, chardiḥ kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, ceti||12||
paramānnaṃ pāyasam| saṅkīrṇabhojanaṃ ghṛṇāviṣayamalādimiśritavyañjanādibhojanam| bradhnaḥ 6 carmalatā||12||
purīṣajāstulyasamutthānāḥ śleṣmajaiḥ; teṣāṃ sthānaṃ pakvāśayaḥ, te pravardhamānāstvadho visarpanti, yasya punarāmāśayābhimukhāḥ syuryadantaraṃ 7 tadantaraṃ tasyodgāraniḥśvāsāḥ purīṣagandhinaḥ syuḥ; saṃsthānavarṇaviśeṣāstu- sūkṣmavṛttaparīṇāhāḥ śvetā dīrghā 8 ūrṇāṃśusaṅkāśāḥ kecit, kecit punaḥ sthūlavṛttaparīṇāhāḥ śyāvanīlaharitapītāḥ; teṣāṃ nāmāni kakerukāḥ, makerukāḥ, lelihāḥ; saśūlakāḥ, sausurādāśceti; prabhāvaḥ- purīṣabhedaḥ, kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, lomaharṣābhinirvartanaṃ ca, ta eva cāsya gudamukhaṃ paritudantaḥ kaṇḍūṃ copajanayanto gudamukhaṃ paryāsate, ta eva jātaharṣā gudaniṣkramaṇamativelaṃ kurvanti; ityeṣa śleṣmajānāṃ purīṣajānāṃ ca krimīṇāṃ samutthānādiviśeṣaḥ||13||
yadantaramiti yasmin kāle, tadantaraṃ tatkālameva| ūrṇāṃśusaṅkāśā iti meṣalomatulyāḥ| paryāsata iti kṣipanti, kiṃvā gudaṃ parivāryāsate| ativelamiti punaḥ punaḥ||13||
cikitsitaṃ tu khalveṣāṃ samāsenopadiśya paścādvistareṇopadekṣyāmaḥ| tatra sarvakrimīṇāmapakarṣaṇamevāditaḥ kāryaṃ, tataḥ prakṛtivighātaḥ, anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanamiti||14|| tatrāpakarṣaṇaṃ- hastenābhigṛhya vimṛśyopakaraṇavatā'panayanamanupakaraṇena vā; sthānagatānāṃ tu krimīṇāṃ bheṣajenāpakarṣaṇaṃ nyāyataḥ, taccaturvidhaṃ; tadyathā- śirovirecanaṃ, vamanaṃ, virecanam, āsthāpanaṃ ca; ityapakarṣaṇavidhiḥ| prakṛtivighātastveṣāṃ kaṭutiktakaṣāyakṣāroṣṇānāṃ dravyāṇāmupayogaḥ, yaccānyadapi kiñcicchleṣmapurīṣapratyanīkabhūtaṃ tat syāt; hati prakṛtivighātaḥ| anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanaṃ- yaduktaṃ nidānavidhau tasya vivarjanaṃ tathāprāyāṇāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇām| iti lakṣaṇataścikitsitamanuvyākhyātam| etadeva punarvistareṇopadekṣyate||15||
apakarṣaṇaṃ hastādi saṃśodhanāni ca| prakṛteḥ kāraṇasya śleṣmādirūpasya vighātaḥ prakṛtivighāta ityarthaḥ| upakaraṇavateti sandaṃśādyupakaraṇayuktena| tat syāditi vighātaḥ 9 syāditi yojanā| nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanamiti vivaraṇānuvādaḥ| asya vivaraṇaṃ- yaduktamityādi| tathāprāyāṇāmiti śleṣmajapurīṣajakriminidānasadṛśānāmityarthaḥ| lakṣaṇata iti saṅkṣepataḥ; saṅkṣepo hi vistarasya grāhakaṃ lakṣaṇaṃ bhavati||14-15||
athainaṃ krimikoṣṭhamāturamagre ṣaḍrātraṃ saptarātraṃ vā snehasvedābhyāmupapādya śvobhūte enaṃ saṃśodhanaṃ pāyayitā'smīti kṣīraguḍadadhitilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehasamprayuktairbhojyaiḥ sāyaṃ prātaścopapādayet samudīraṇārthaṃ krimīṇāṃ koṣṭhābhisaraṇārthaṃ ca bhiṣak| atha vyuṣṭāyāṃ rātryāṃ sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ ca vijñāyāsthāpanavamanavirecanaistadaharevopapādayedupapādanīyaścet syāt sarvān parīkṣyaviśeṣān parīkṣya samyak||16||
koṣṭhābhisaraṇārthamiti kṣīraguḍādilobhena deśāntaraṃ parityajya koṣṭhagamanārtham| tadahareveti ekasmin dine; etaccaikadina eva bhūrikarmakaraṇaṃ vyādhiprabhāvādboddhavyam| etaccaikāhena sarvakaraṇaṃ yadi śarīrabalādisampadyuktaḥ puruṣo bhavati tadaiva paraṃ kartavyaṃ, nānyathetyāha- upapādanīyaścet syādityādinā||16||
athāhareti brūyāt- mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukharapuṣpābhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakāni sarvāṇyathavā yathālābhaṃ; tānyāhṛtānyabhisamīkṣya khaṇḍaśaśchedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya gomūtreṇārdhodakenābhiṣicya sādhayet satatamavaghaṭṭayan darvyā, tamupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi 10 gataraseṣvauṣadheṣu sthālīmavatārya suparipūtaṃ kaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ madanaphalapippalīviḍaṅgakalkatailopahitaṃ svarjikālavaṇitamabhyāsicya bastau vidhivadāsthāpayedenaṃ; tathā'rkālarkakuṭajāḍhakīkuṣṭhakaiḍaryakaṣāyeṇa vā, tathā śigrupīlukustumburukaṭukāsarṣapakaṣāyeṇa, tathā''malakaśṛṅgaveradāruharidrāpicumardakaṣāyeṇa madanaphalādisaṃyogasampāditena, trivāraṃ saptarātraṃ vā''sthāpayet||17||
madhuśigruḥ śobhāñjanaḥ| atra kvāthyadravyajalādimānaṃ kvāthaparibhāṣayā kartavyam| upayuktabhūyiṣṭhe prakṣīṇabhūyiṣṭha ityarthaḥ| gataraseṣvauṣadheṣviti jale saṅkrāntaraseṣu| anena kaṣāyasiddhilakṣaṇena yāvatā jalena pākena cauṣadhāni gatarasāni bhavanti, tāvadeva jalaṃ deyaṃ, tāvāṃśca pākaḥ kartavyaḥ, nāvaśyaṃ paribhāṣayā sarvatreti kramaṃ darśayati| suparipūtamiti vastragālitam| bastau kaṣāyādimānaṃ siddhau vakṣyamāṇena jñeyam| alarkaḥ mandāraḥ||17||
pratyāgate ca paścime bastau pratyāśvastaṃ tadaharevobhayatobhāgaharaṃ saṃśodhanaṃ pāyayedyuktyā; tasya vidhirupadekṣyate- madanaphalapippalīkaṣāyasyārdhāñjalimātreṇa trivṛtkalkākṣamātramāloḍya pātumasmai prayacchet, tadasya doṣamubhayato nirharati sādhu; evameva kalpoktāni vamanavirecanāni pratisaṃsṛjya pāyayedenaṃ buddhyā sarvaviśeṣānavekṣamāṇo bhiṣak||18|| athainaṃ samyagviriktaṃ vijñāyāparāhṇe śaikharikakaṣāyeṇa sukhoṣṇena pariṣecayet| tenaiva ca kaṣāyeṇa bāhyābhyantarān sarvodakārthān kārayecchaśvat; tadabhāve kaṭutiktakaṣāyāṇāmauṣadhānāṃ kvāthairmūtrakṣārairvā pariṣecayet| pariṣiktaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasiddhena yavāgvādinā krameṇopācaret, vilepīkramāgataṃ cainamanuvāsayedviḍaṅgatailenaikāntaraṃ dvistrirvā||19||
paścime tṛtīyapuṭake| saṃsṛjyeti miśrīkṛtya| śaikharikakaṣāyeṇeti 11 viḍaṅgakaṣāyeṇa, viḍaṅgakaṣāyo hi vaidyakavyavahārāt śaikharikakaṣāya ucyate| vilepyāḥ kramāgatamiti kṛtayavāgvādikramamityarthaḥ||18-19||
yadi punarasyātipravṛddhāñchīrṣādān krimīn manyeta śirasyaivābhisarpataḥ kadācit, tataḥ snehasvedābhyāmasya śira upapādya virecayedapāmārgataṇḍulādinā śirovirecanena||20||
apāmārgataṇḍulādineti apāmārgataṇḍulīyoktena||20||
yastvabhyavahāryavidhiḥ prakṛtivighātāyoktaḥ krimīṇāmatha tamanuvyākhyāsyāmaḥ- mūlakaparṇīṃ 12 samūlāgrapratānāmāhṛtya khaṇḍaśaśchedayitvolū(dū)khale kṣodayitvā pāṇibhyāṃ pīḍayitvā rasaṃ gṛhṇīyāt, tena rasena lohitaśālitaṇḍulapiṣṭaṃ samāloḍya pūpalikāṃ kṛtvā vidhūmeṣvaṅgāreṣūpakuḍya 13 viḍaṅgatailalavaṇopahitāṃ krimikoṣṭhāya bhakṣayituṃ prayacchet, anantaraṃ cāmlakāñjikamudaśvidvā pippalyādipañcavargasaṃsṛṣṭaṃ salavaṇamanupāyayet| anena kalpena mārkavārkasahacaranīpanirguṇḍīsumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhaka- bakulakuṭajasuvarṇakṣīrīsvarasānāmanyatamasmin kārayet pūpalikāḥ; tathā kiṇihīkirātatiktakasuvahāmalakaharītakībibhītakasvaraseṣu kārayet pūpalikāḥ; svarasāṃścaiteṣāmekaikaśo dvandvaśaḥ sarvaśo vā madhuvilulitān prātaranannāya pātuṃ prayacchet||21||
mūlakaparṇī śobhāñjanaḥ| upakuḍyeti pācayitvā, ‘kuḍa dāhe’, iti dhātuḥ paṭhyate| pippalyādipañcavargo'traiva peyādikramoktapañcakolam| sahacaraḥ jhiṇṭikā| madhuvilulitāniti madhunā''loḍitān||21||
athāśvaśakṛdāhṛtya mahati kiliñjake prastīryātape śoṣayitvodūkhale kṣodayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmacūrṇāni kārayitvā viḍaṅgakaṣāyeṇa triphalākaṣāyeṇa vā'ṣṭakṛtvo daśakṛtvo vā''tape 14 suparibhāvitāni bhāvayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmāṇi cūrṇāni kārayitvā nave kalaśe samāvāpyānuguptaṃ nidhāpayet| teṣāṃ tu khalu cūrṇānāṃ pāṇitalaṃ yāvadvā sādhu manyeta tat kṣaudreṇa saṃsṛjya krimikoṣṭhine leḍhuṃ prayacchet||22||
suparītyādi yathā suparibhāvitāni bhavanti tathā bhāvayitvetyarthaḥ| anuguptamiti vātādyananugamanīyaṃ kṛtarakṣaṃ ca yathā bhavati||22||
tathā bhallātakāsthīnyāhṛtya kalaśapramāṇena cāpothya snehabhāvite dṛḍhe kalaśe sūkṣmānekacchidrabradhne śarīramupaveṣṭya 15 mṛdāvalipte samāvāpyoḍupena pidhāya bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasyaivānyasya dṛḍhasya kumbhasyopari samāropya samantādgomayairupacitya dāhayet, sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni gomayāni vigatasnehāni ca bhallātakāsthīnīti tatastaṃ kumbhamuddharet| atha tasmāddvitīyāt kumbhāt snehamādāya viḍaṅgataṇḍulacūrṇaiḥ snehārdhamātraiḥ pratisaṃsṛjyātape sarvamahaḥ sthāpayitvā tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya; tena sādhu viricyate, viriktasya cānupūrvī yathoktā| evameva bhadradārusaralakāṣṭhasnehānupakalpya pātuṃ prayacchet||23|| anuvāsayeccainamanuvāsanakāle 16||24||
bradhnaḥ gudaḥ, iha tu kalaśādhobhāgaḥ| śarīramupaveṣṭyeti veṣṭayitvā| uḍupaḥ pidhānam| sa iti bhallātakasnehasādhakaḥ| dvitīyāditi adhaḥsthādghaṭāt||23-24||
athāhareti brūyāt- śāradānnavāṃstilān sampadupetān; tānāhṛtya suniṣpūtānniṣpūya, suśuddhān śodhayitvā 17, viḍaṅgakaṣāye sukhoṣṇe prakṣipya nirvāpayedādoṣagamanāt, gatadoṣānabhisamīkṣya, supralūnān 18 praluñcya, punareva suniṣpūtān 19 niṣpūya, suśuddhān śodhayitvā, viḍaṅgakaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitān 20 bhāvayitvā, ātape śoṣayitvā, ulū(dū)khale saṅkṣudya, dṛṣadi punaḥ ślakṣṇapiṣṭān kārayitvā, droṇyāmabhyavadhāya, viḍaṅgakaṣāyeṇa muhurmuhuravasiñcan pāṇimardameva mardayet; tasmiṃstu khalu prapīḍyamāne yattailamudiyāttat pāṇibhyāṃ paryādāya, śucau dṛḍhe kalaśe nyasyānuguptaṃ nidhāpayet||25||
niṣpūyeti mṛttikādyavakarānnicitya| śodhayitveti prakṣālya| ādoṣagamanādityatra tiladoṣagamanaṃ tilatvaglagnamalādigamanaṃ jñeyam| praluñcya nistuṣīkṛtya| abhyavadhāyeti āropya| pāṇibhyāṃ paryādāyeti pāṇilagnaṃ punaḥ punaḥ punargṛhītvā||25||
athāhareti brūyāt- tilvakoddālakayordvau bilvamātrau piṇḍau ślakṣṇapiṣṭau viḍaṅgakaṣāyeṇa, tadardhamātrau śyāmātrivṛtayoḥ, ato'rdhamātrau dantīdravantyoḥ, ato'rdhamātrau ca cavyacitrakayoriti| etaṃ sambhāraṃ viḍaṅgakaṣāyasyārdhāḍhakamātreṇa pratisaṃsṛjya, tattailaprasthaṃ samāvāpya, sarvamāloḍya, mahati paryoge samāsicyāgnāvadhiśrityāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ snehamavalokayannajasraṃ mṛdvagninā sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan| sa yadā jānīyādviramati śabdaḥ, praśāmyati ca phenaḥ, prasādamāpadyate snehaḥ, yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasotpattiḥ, saṃvartate ca bhaiṣajyamaṅgulibhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ceti, sa kālastasyāvatāraṇāya| tatastamavatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya, śucau dṛḍhe kalaśe samāsicya, pidhānena pidhāya, śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya, sūtreṇa subaddhaṃ suniguptaṃ nidhāpayet| tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya, tena sādhu viricyate; samyagapahṛtadoṣasya cānupūrvī yathoktā| tataścainamanuvāsayedanuvāsanakāle| etenaiva ca pākavidhinā sarṣapātasīkarañjakoṣātakīsnehānupakalpya pāyayet sarvaviśeṣānavekṣamāṇaḥ| tenāgado bhavati||26|| evaṃ 21 dvayānāṃ śleṣmapurīṣasambhavānāṃ krimīṇāṃ samutthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣā vyākhyātāḥ sāmānyataḥ| viśeṣatastu svalpamātramāsthāpanānuvāsanānulomaharaṇabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu purīṣajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kartavyaṃ, mātrādhikaṃ punaḥ śirovirecanavamanopaśamanabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu śleṣmajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kāryam; ityeṣa krimighno bheṣajavidhiranuvyākhyāto bhavati| tamanutiṣṭhatā yathāsvaṃ hetuvarjane prayatitavyam| yathoddeśamevamidaṃ krimikoṣṭhacikitsitaṃ yathāvadanuvyākhyātaṃ bhavati||27||
uddālakaḥ bahuvāraḥ| bilvamātrau palapramāṇau| paryogaḥ kaṭāhaḥ| yathāsvamiti yāvanmātraṃ yaddravyaṃ tailasaṃskārakaṃ, tadānurūpyeṇa varṇādisampattirityarthaḥ| saṃvartate iti vartivadbhavati| alpamātramiti āsthāpanānulomaharaṇadravyātiriktaṃ bheṣajamalpamātraṃ kartavyamityarthaḥ||26-27||
bhavanti cātra- apakarṣaṇamevādau krimīṇāṃ bheṣajaṃ smṛtam| tato vighātaḥ prakṛternidānasya ca varjanam||28|| ayameva 22 vikārāṇāṃ sarveṣāmapi nigrahe| vidhirdṛṣṭastridhā yo'yaṃ krimīnuddiśya kīrtitaḥ||29|| saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ nidānasya ca varjanam| etāvadbhiṣajā kāryaṃ roge roge yathāvidhi||30|| tatra ślokau- vyādhitau puruṣau jñājñau bhiṣajau saprayojanau| viṃśatiḥ krimayasteṣāṃ hetvādiḥ saptako gaṇaḥ||31|| ukto vyādhitarūpīye vimāne paramarṣiṇā| śiṣyasambodhanārthāya vyādhipraśamanāya ca||32||
etadevāpakarṣaṇāditrayaṃ rogāntare śabdāntareṇocyata ityāha- ayamevetyādi| atra saṃśodhanamapaharaṇaṃ, saṃśamanaṃ vighātaḥ, nidānavarjanaṃ tu śabdenāpi samānam||28-32||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne vyādhitarūpīyavimānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne vyādhitarūpīyaṃ vimānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘alpatvāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘vipratipadyante pramādyanti’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 3 ‘vyādhīnāṃ rūpamāture’ iti pā. ↩
- 4 ‘vyācakṣmahe’ iti pā. ↩
- 5 ‘hṛdayādāḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘bradhnaḥ māṃsapeśī’ iti pā. ↩
- 7 ‘syustasyodgāraniḥśvāsāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘dīrghorṇāṃśusaṅkāśāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘tayorvighātāya syāditi’ iti pā. ↩
- 10 ‘tasmiñchītībhūte tūpayuktabhūyiṣṭhe’ iti pā. ↩
- 11 ‘śaikharikaḥ apāmārgaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 12 ‘mūṣikaparṇī’ iti pā. ↩
- 13 ‘vipācya’ iti pā. ↩
- 14 ‘vā''tape bhāvitāni dṛṣadi’ iti pā. ↩
- 15 ‘śarīramupaveṣṭya’ iti gaṅgādharo na paṭhati ↩
- 16 ‘cainamata evānuvāsanakāle’ iti pā. ↩
- 17 ‘suniṣpūtāñchodhayitvā’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 18 ‘supraśūnān’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 19 ‘niṣpūtāñchodhayitvā’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘subhāvitānātape’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 21 ‘ityetaddvayānāṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘eṣa eva’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩