athāto rogabhiṣagjitīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye vyādhitarūpabhrāntijñānamuktaṃ, tacca buddhidoṣādbhavati, tena viśuddhabuddhyutpādahetūnāmadhyayanādhyāpanatadvidyasambhāṣāṇāṃ kathanāya rogabhiṣagjitīyo'bhidhīyate| rogabhiṣagjitaṃ cikitsitamadhikṛtya kṛto'dhyāyo rogabhiṣagjitīyaḥ| rogacikitsākāritvaṃ cāsya cikitsopayuktasya samyagjñānasādhanasyādhyayanavidhyādestathā karaṇakāraṇādeścābhidhānājjñeyam||1-2||
buddhimānātmanaḥ kāryagurulāghavaṃ 1 karmaphalamanubandhaṃ deśakālau ca viditvā yuktidarśanādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstramevāditaḥ parīkṣeta| vividhāni hi śāstrāṇi bhiṣajāṃ pracaranti loke; tatra yanmanyeta sumahadyaśasvidhīrapuruṣāsevitamarthabahulamāptajanapūjitaṃ trividhaśiṣyabuddhihitamapagatapunaruktadoṣamārṣaṃ supraṇītasūtrabhāṣyasaṅgrahakramaṃ svādhāramanavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānaṃ kramāgatārthamarthatattvaviniścayapradhānaṃ saṅgatārthamasaṅkulaprakaraṇamāśuprabodhakaṃ lakṣaṇavaccodāharaṇavacca, tadabhiprapadyeta śāstram| śāstraṃ hyevaṃvidhamamala ivādityastamo vidhūya prakāśayati sarvam||3||
ihādhyayanavidhyādiṣu kartavyeṣu yādṛk śāstramadhyeyaṃ, tadevāyurvedārthipuruṣamupadarśya darśayannāha- buddhimānityādi| kāryaṃ kartavyaṃ, tasya gauravaṃ bahuprayāsasādhyatvena, lāghavaṃ vā svalpaprayāsasādhyatveneti kāryagurulāghavam| karmaphalamiti kāryaphalam, etacca tādātvikaṃ phalamīpsitam| anubandhamiti kāryasyaivāyatīyaṃ phalam| deśakālāviti kartavyakāryānuguṇau deśakālāvityarthaḥ| etat sarvaṃ viditvā, yuktidarśanādupapattidarśanādyadi bhiṣagbhavitumicchuḥ syāt, tadā śāstraṃ tāvadāditaḥ parīkṣeta| evaṃ manyate- ya āyurvedādhyayanalakṣaṇe kārye svaśaktyapekṣayā gauravaṃ manyate sa na vartate, yaścāyurvedaphalenārogyādinā arthī na bhavati sa ca tathā, yaścānupādeyāyurvedajñāne deśe sthitaḥ sa ca tathā, yasya ca vapuṣo vārdhakyalakṣaṇaḥ kālaḥ sa cāyurvedādhyayanāntagamanāśaktatvādeva yathoktānupapattidarśanādbhiṣagbhavituṃ necchati, ato na tān pratyāyurvedaśāstraparīkṣāmapyupadiśāmaḥ; yastu yathoktaviparītadharmayogī sa cāyurvedādhyayanopādānādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstraṃ parīkṣeta| vividhānīti agaṇitāni| sumahadyaśasvi ca dhīrapuruṣāsevitaṃ ca; kiṃvā sumahadyaśasvidhīrapuruṣairāsevitamiti vigrahaḥ| āptajanapūjitamiti bahuvidhairāptairyathārhamanumatam| utkṛṣṭamadhyālpabuddhayastrividhāḥ śiṣyāḥ| apagatapunaruktamiti kartavye 2 yaddoṣapāṭhaṃ karoti, tenādhikaraṇavaśaprāptaṃ yat karoti tat punaruktamadoṣaṃ bhavati| vacanaṃ hi- “adhikaraṇavaśāddurgādguṇadoṣaprāptito'rthasambandhāt 3| stutyarthaṃ saṃśayataḥ śiṣyadhiyāṃ cābhivṛddhyartham|| alpato'ntaritatvādviśeṣaṇeṣvapi ca tantrakṛdbhistu| yattantre syāt punaruktaṃ neṣyate tadvibhāvya vivaraṇam” iti| svādhāramiti śobhanābhidheyam| anavapatitamiti agrāmyaśabdam| akaṣṭaśabdamiti akṛcchroccāryaśabdaṃ, kiṃvā prasiddhābhidheyaśabdam| puṣkalābhidhānamiti samyagarthasamarpakavākyam| kramāgatārthamiti paripāṭyāgatārtham| saṅgatārthamiti pratipāditārtham| asaṅkulaprakaraṇamiti amiśrībhūtaprakaraṇam 4| lakṣaṇavaditi āyurvedapradhānārthahetuliṅgauṣadhākhyāsādhāraṇadharmakathanavat; kiṃvā praśastaśāstralakṣaṇavat| udāharaṇavaditi dṛṣṭāntavat||3||
tato'nantaramācāryaṃ parīkṣeta; tadyathā- paryavadātaśrutaṃ paridṛṣṭakarmāṇaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ śuciṃ jitahastamupakaraṇavantaṃ sarvendriyopapannaṃ prakṛtijñaṃ pratipattijñamanupaskṛtavidyamanahaṅkṛtamanasūyakamakopanaṃ 5 kleśakṣamaṃ śiṣyavatsalamadhyāpakaṃ jñāpanasamarthaṃ ceti| evaṅguṇo hyācāryaḥ sukṣetramārtavo megha iva śasyaguṇaiḥ suśiṣyamāśu vaidyaguṇaiḥ sampādayati||4||
adhyetavyaṃ śāstraṃ parīkṣya yasmāttacchāstramadhyetavyaṃ tasyācāryasya parīkṣāmāha- tata ityādi| dakṣamiti avāmabuddhim| upakaraṇavantamiti anenānupakaraṇe gurau cikitsāvṛttyabhāvāt karmadarśanaṃ na bhavati| anupaskṛtavidyamiti śāstrāntarajñānena nāstyevopaskṛtā vidyā yasya sa tathā; ya āyurvedajñaḥ sañśāstrāntareṇāpi saṃskṛto bhavati, sa tu nitarāmupādeyaḥ| ārtava iti yathocitakālabhavaḥ||4||
tamupasṛtyārirādhayiṣurupacaredagnivacca devavacca rājavacca pitṛvacca bhartṛvaccāpramattaḥ| tatastatprasādāt kṛtsnaṃ śāstramadhigamya śāstrasya dṛḍhatāyāmabhidhānasya sauṣṭhave'rthasya vijñāne vacanaśaktau ca bhūyo bhūyaḥ prayateta samyak||5||
agnyādibahudṛṣṭāntadarśanena yena yena bhāvenāgnyādayaḥ sevyante, tathā tathā guruḥ sevyata iti darśayati| dṛḍhatāyāmiti śāstragrahaṇasya sthairye| abhidhānasyeti śāstrābhidhānasya| vacanaśaktau arthakīrtanasāmarthye||5||
tatropāyānanuvyākhyāsyāmaḥ- adhyayanam, adhyāpanaṃ, tadvidyasambhāṣā cetyupāyāḥ||6|| tatrāyamadhyayanavidhiḥ- kalyaḥ kṛtakṣaṇaḥ prātarutthāyopavyūṣaṃ vā kṛtvā''vaśyakamupaspṛśyodakaṃ devarṣigobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryebhyo namaskṛtya same śucau deśe sukhopaviṣṭo manaḥpuraḥsarābhirvāgbhiḥsūtramanukrāman punaḥ punarāvartayed buddhvā 6 samyaganupraviśyārthatattvaṃ svadoṣaparihārārthaṃ paradoṣapramāṇārthaṃ ca; evaṃ madhyandine'parāhṇe rātrau ca śaśvadaparihāpayannadhyayanamabhyasyet| ityadhyayanavidhiḥ||7||
tatreti śāstradṛḍhatādau| tadvidyasambhāṣā tacchāstrādhyāyinā saha sambhāṣaṇam 7| kalyaḥ nīrogaḥ| kṛtakṣaṇa iti ananyavyāpāratvenādhyayanāya kṛtakālaparigrahaḥ| prātarvā utthāya, upavyūṣaṃ vā utthāyeti yojanā| upavyūṣamiti kiñciccheṣāyāṃ rātrau| manapuraḥsarābhiriti ekāgramanaḥpraṇītābhiḥ| svadoṣaparihāraparadoṣapramāṇārthamiti svakīyādhyayanadoṣaparihārārthaṃ, parakīyādhyayanadoṣapramāṇārthaṃ parakīyādhyayanadoṣajñānārthamityarthaḥ| pramīyate'neneti pramāṇaṃ jñānamātramīpsitam| samyag buddhvā'rthatattvaṃ, buddhvā cādhīyāno nirdoṣādhyayano bhavati, samyagadhyayanajñānācca parasya sadoṣamadhyayanaṃ pratipadyate| ityadhyayanavidhiriti pūrvapratijñātādhyayanavidherupasaṃharaṇam| yathoktena vidhinā'dhyayanaṃ kriyamāṇaṃ susaṅgṛhītaṃ bhavati| dṛṣṭādṛṣṭasampattyā'dhyayanakālavarjanaṃ vedādhyayane niṣiddhamevātrāpi tajjñeyamiti na viśeṣeṇoktam||6-7||
athādhyāpanavidhiḥ- adhyāpane kṛtabuddhirācāryaḥ śiṣyamevāditaḥ parīkṣeta; tadyathā- praśāntamāryaprakṛtikamakṣudrakarmāṇamṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśaṃ tanuraktaviśadajihvamavikṛtadantauṣṭhamaminminaṃ dhṛtimantamanahaṅkṛtaṃ medhāvinaṃ vitarkasmṛtisampannamudārasattvaṃ tadvidyakulajamathavā tadvidyavṛttaṃ tattvābhiniveśinamavyaṅgamavyāpannendriyaṃ nibhṛtamanuddhatamarthatattvabhāvakamakopanamavyasaninaṃ 8 śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannamadhyayanābhikāmamarthavijñāne karmadarśane cānanyakāryamalubdhamanalasaṃ sarvabhūtahitaiṣiṇamācāryasarvānuśiṣṭipratikaramanuraktaṃ 9 ca, evaṅguṇasamuditamadhyāpyamāhuḥ||8||
iha śiṣyaguṇeṣu ṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśatvādayo guṇāḥ sahajalakṣaṇatvenopādeyāḥ; ato viparītalakṣaṇo hi jaḍo bhavati| tadvidyavṛttamiti 10 āyurvedajñācāram| nibhṛtamiti vinītam| anuddhatamiti anahaṅkṛtam| anurāgaśabdenādhyāyanānurāga ucyate, anuraktamityanena ca gurāvanuraktatvamucyate| dākṣyaṃ darśayitvā'pyanalasamiti yat karoti tena dākṣyādārabdhe'pi kārye bahuprayāsasādhye'nalasamityāha| anuśiṣṭipratikaramiti ājñākaram||8||
evaṃvidhamadhyayanārthinamupasthitamārirādhayiṣumācāryo'nubhāṣeta 11 - udagayane śuklapakṣe praśaste'hani tiṣyahastaśravaṇāśvayujāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte muṇḍaḥ kṛtopavāsaḥ snātaḥ kāṣāyavastrasaṃvītaḥ sagandhahastaḥ samidho'gnimājyamupalepanamudakumbhān mālyadāmadīpahiraṇyahemarajatamaṇimuktāvidrumakṣaumaparidhīn kuśalājasarṣapākṣatāṃśca śuklāni sumanāṃsi grathitāgrathitāni medhyān bhakṣyān gandhāṃśca ghṛṣṭānādāyopatiṣṭhasveti||9|| sa 12 tathā kuryāt||10||
tiṣyaḥ puṣyanakṣatram, aśvayug aśvinī| śaśini kalyāṇe iti uktanakṣatreṣvadhyayanārthino yataḥ śaśī kalyāṇakaro bhavati, udita eva śaśinyadhyayanaṃ kartavyam| maitre muhūrta iti anukūle muhūrte; muhūrtāśca śivabhujagādayaḥ| muṇḍaḥ kṛtavāpanaḥ| gandhena yukto hastaḥ pañcāṅgulo gandhahastaḥ| hiraṇyaśabdenāghaṭitaṃ hema gṛhyate, hemaśabdena ca ghaṭitam| paridhayo hastapramāṇā homakuṇḍacatuḥpārśve sthāpyāḥ pālāśādidaṇḍā ucyante| atra copārjitavastusānnidhyameva phalapradamiti ṛṣivacanādunnīyate, (tena 13 anyopāhṛtamapīṣṭagandhādi nodbhāvanīyam)||9-10||
tamupasthitamājñāya same śucau deśe prākpravaṇe 14 udakpravaṇe vā catuṣkiṣkumātraṃ caturasraṃ sthaṇḍilaṃ gomayodakenopaliptaṃ kuśāstīrṇaṃ suparihitaṃ 15 paridhibhiścaturdiśaṃ yathoktacandanodakumbhakṣaumahemahiraṇyarajatamaṇimuktāvidrumālaṅkṛtaṃ medhyabhakṣyagandhaśuklapuṣpalājasarṣapākṣatopaśobhitaṃ kṛtvā, tatra pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhukībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya prāṅmukhaḥ śuciradhyayanavidhimanuvidhāya madhusarpirbhyāṃ tristrirjuhuyādagnimāśīḥsamprayuktairmantrairbrahmāṇamagniṃ dhanvantariṃ prajāpatimaśvināvindramṛṣīṃśca sūtrakārānabhimantrayamāṇaḥ pūrvaṃ svāheti||11|| śiṣyaścainamanvālabheta| hutvā ca pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet| parikramya brāhmaṇān svasti vācayet; bhiṣajaścābhipūjayet||12||
kiṣkuriha hastapramāṇam| suparihitamiti suveṣṭitam| upadhāyeti āropya| juhuyāditi adhyāpaka ityabhiprāyaḥ| brahmādīn svāheti mantreṇa mantrayamāṇa ācāryaḥ pūrvamagniṃ juhuyāditi yojanā| tena brahmādyṛgbhirāśīḥprayuktābhiḥ ‘brahmaṇe svāhā’ ityādibhirhomaḥ kartavyaḥ| śiṣyaścainamanvālameteti śiṣyo'pi guruhomānantarameva juhuyādityarthaḥ||11-12||
athainamagnisakāśe brāhmaṇasakāśe bhiṣaksakāśe cānuśiṣyāt- brahmacāriṇā śmaśrudhāriṇa satyavādinā'māṃsādena medhyasevinā nirmatsareṇāśastradhāriṇā ca bhavitavyaṃ, na ca te madvacanāt kiñcidakāryaṃ syādanyatra rājadviṣṭāt prāṇaharādvipulādadharmyādanarthasamprayuktādvā'pyarthāt; madarpaṇena matpradhānena madadhīnena matpriyahitānuvartinā ca śaśvadbhavitavyaṃ, putravaddāsavadarthivaccopacaratā'nuvastavyo'ham 16, anutsekenāvahitenānanyamanasā vinītenāvekṣyāvekṣyakāriṇā'nasūyakena cābhyanujñātena pravicaritavyam, anujñātena (cānanujñātena ca) pravicaratā pūrvaṃ gurvarthopāharaṇe yathāśakti prayatitavyaṃ, karmasiddhimarthasiddhaṃ yaśolābhaṃ pretya ca svargamicchatā bhiṣajā tvayā gobrāhmaṇamādau kṛtvā sarvaprāṇabhṛtāṃ śarmāśāsitavyamaharaharuttiṣṭhatā copaviśatā ca, sarvātmanā cāturāṇāmārogyāya prayatitavyaṃ, jīvitahetorapi cāturebhyo nābhidrogdhavyaṃ, manasā'pi ca parastriyo nābhigamanīyāstathā sarvameva parasvaṃ, nibhṛtaveśaparicchadena bhavitavyam, aśauṇḍenāpāpenāpāpasahāyena ca, ślakṣṇaśukladharmyaśarmyadhanyasatyahitamitavacasā deśakālavicāriṇā smṛtimatā jñānotthānopakaraṇasampatsu nityaṃ yatnavatā ca; na ca kadācidrājadviṣṭānāṃ rājadveṣiṇāṃ vā mahājanadviṣṭānāṃ mahājanadveṣiṇāṃ vā'pyauṣadhamanuvidhātavyaṃ, tathā sarveṣāmatyarthavikṛtaduṣṭaduḥkhaśīlācāropacārāṇāmanapavādapratikāraṇāṃ 17 mumūrṣūṇāṃ ca, tathaivāsannihiteśvarāṇāṃ strīṇāmanadhyakṣāṇāṃ vā; na ca kadācit strīdattamāmiṣamādātavyamananujñātaṃ bhartrā'thavā'dhyakṣeṇa, āturakulaṃ cānupraviśatā viditenānumatapraveśinā sārdhaṃ puruṣeṇa susaṃvītenāvākśirasā smṛtimatā stimitenāvekṣyāvekṣya manasā sarvamācaratā samyaganupraveṣṭavyam, anupraviśya ca vāṅmanobuddhīndriyāṇi na kvacit praṇidhātavyānyanyatrāturādāturopakārārthādāturagateṣvanyeṣu vā bhāveṣu, na cāturakulapravṛttayo bahirniścārayitavyāḥ, hrasitaṃ cāyuṣaḥ pramāṇamāturasya jānatā'pi tvayā na varṇayitavyaṃ tatra yatrocyamānamāturasyānyasya vā'pyupaghātāya sampadyate; jñānavatā'pi ca nātyarthamātmano jñāne vikatthitavyam, āptādapi hi vikatthamānādatyarthamudvijantyaneke||13||
te bhavitavyamiti tvayā bhavitavyam| pravicaritavyamiti cikitsārthaṃ vyavahartavyam| gobrāhmaṇamādau kṛtveti prathamaṃ gobrāhmaṇānāṃ śarma āśāsitavyaṃ, tataścetareṣāṃ prāṇinām| upaviśatā ceti cchedaḥ| śuṇḍā madyaśālā, tatpracārī śauṇḍaḥ; aśauṇḍastu tadapracārī| śuklamiva śuklaṃ, nirdoṣatvādetadvacanam| yatnavatā bhavitavyamiti sambandhaḥ| rājño dviṣṭo rājadviṣṭaḥ, yastu rājānaṃ dveṣṭi sa rājadveṣī| ācārasyopacaraṇamācāropacāraḥ| anadhyakṣāṇāṃ vā na pratikartavyamiti yojanā| pravṛttaya iti vārtāḥ| tatreti na varṇayitavyamityanena sambadhyate| anyasya āturaputrapitrādeḥ; anyatra udāsīne jīvitahrāsakathanaṃ yaśaskarameva| na vikatthitavyaṃ na ślāghā kartavyā| āptādapi hīti atrāptaḥ satyavāgucyate, anyatrāpi satyamevāptaṃ vakṣyati; yathākālaprāptameva brūyādityarthaḥ||13||
na caiva hyasti sutaramāyurvedasya pāraṃ, tasmādapramattaḥ śaśvadabhiyogamasmin gacchet, etacca 18 kāryam, evambhūyaśca vṛttasauṣṭhavamanasūyatā parebhyo'pyāgamayitavyaṃ, kṛtsno hi loko buddhimatāmācāryaḥ śatruścābuddhimatām, ataścābhisamīkṣya buddhimatā'mitrasyāpi dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ laukyamabhyupadiśato 19 vacaḥ śrotavyamanuvidhātavyaṃ ceti| ataḥ paramidaṃ brūyāt- devatāgnidvijaguruvṛddhasiddhācāryeṣu te nityaṃ samyagvartitavyaṃ, teṣu te samyagvartamānasyāyamagniḥ sarvagandharasaratnabījāni yatheritāśca devatāḥ śivāya syuḥ, ato'nyathā vartamānasyāśivāyeti| evaṃ bruvati cācārye śiṣyaḥ ‘tathā’ iti brūyāt| yathopadeśaṃ ca kurvannadhyāpyaḥ, ato'nyathā tvanadhyāpyaḥ| adhyāpyamadhyāpayan hyācāryo yathoktaiścādhyāpanaphalairyogamāpnotyanyaiścānuktaiḥ śreyaskarairguṇaiḥ śiṣyamātmānaṃ ca yunakti| ityadhyāpanavidhiruktaḥ||14||
na caiva hītyādi| yasmādāyurvedo'pi jñātuṃ na śakyate prāyastenāyurvedajñānārthamudyamaṃ gacchet| asminniti dustare āyurvede| anuktasadvṛttakaraṇārthamāha- etaccetyādi|- etacceti ‘athainamagnisakāśe’ ityādigranthoktamanuṣṭheyam| evambhūyaśca vṛttasauṣṭhavamiti uktasadṛśaṃ ca sādhuvṛttamityarthaḥ| laukyaṃ lokānumatam| itiśabdo'vadhāraṇe, tena yadevāmitrasya dhanyādiguṇayuktaṃ vacastadevānuvidhātavyaṃ śrotavyaṃ ca| yathoktairiti śāstrāntare; na hyasmin śāstre'dhyayanaphalaṃ sākṣāt kvaciduktam||14||
sambhāṣāvidhimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ- bhiṣak bhiṣajā saha sambhāṣeta| tadvidyasambhāṣā hi jñānābhiyogasaṃharṣakarī bhavati, vaiśāradyamapi cābhinirvartayati, vacanaśaktimapi cādhatte, yaśaścābhidīpayati, pūrvaśrute ca sandehavataḥ punaḥ śravaṇācchrutasaṃśayamapakarṣati, śrute cāsandehavato bhūyo'dhyavasāyamabhinirvartayati, aśrutamapi ca kañcidarthaṃ śrotraviṣayamāpādayati, yaccācāryaḥ śiṣyāya śuśrūṣave prasannaḥ krameṇopadiśati guhyābhimatamarthajātaṃ tat paraspareṇa saha jalpan piṇḍena 20 vijigīṣurāha saṃharṣāt, tasmāttadvidyasambhāṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ||15|| dvividhā tu khalu tadvidyasambhāṣā bhavati- sandhāyasambhāṣā, vigṛhyasambhāṣā ca||16||
saṃharṣaḥ spardhā, jñānārthamabhiyogasaṃharṣau karotīti jñānābhiyogasaṃharṣakarī| vaiśāradyamiti paravacanābhibhavapāṇḍityam; etacca sabhāyāmabhyāsādbhavati| bhūyo'dhyavasāyamiti dṛḍhaniścayam| atha kathaṃ śrutatvamapi kasyacidguhyasyārthasya syāttadāha- jalpan piṇḍeneti|- piṇḍeneti sāroddhāreṇa| nanu guhyaścet sāratastat kathamayaṃ vijigīṣustamāhetyāha- saṃharṣāditi| spardhayā tu guhyo'pyartho vijayārthamabhidhīyata iti bhāvaḥ| sandhāyasambhāṣā naye ‘saṃvāda’ ityucyate| vigṛhyasambhāṣā tu jalpavitaṇḍārūpā jñeyā||15-16||
tatra jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannenākopanenānupaskṛtavidyenānasūyakenānuneyenānunayakovidena kleśakṣameṇa priyasambhāṣaṇena ca saha sandhāyasambhāṣā vidhīyate| tathāvidhena saha kathayan visrabdhaḥ kathayet, pṛcchedapi ca visrabdhaḥ, pṛcchate cāsmai visrabdhāya viśadamarthaṃ brūyāt, na ca nigrahabhayādudvijeta, nigṛhya cainaṃ na hṛṣyet, na ca pareṣu vikattheta, na ca mohādekāntagrāhī syāt, na cāviditamarthamanuvarṇayet, samyak 21 cānunayenānunayet, tatra cāvahitaḥ syāt| ityanulomasambhāṣāvidhiḥ||17||
tatretyādinā sandhāyasambhāṣāvidhimāha| visrabdhaḥ kathayediti jalpavitaṇḍoktanigrahābhītaḥ| kathayediti brūyāt| nigṛhya cainaṃ na hṛṣyediti anulomasambhāṣārūpavāde ca yāni sambhavanti nigrahasthānāni tattvavighātīni hetvābhāsāpasiddhāntanyūnādhikarūpāṇi, tairapi nigṛhya na hṛṣyet| jalpoktanigrahasthānāni tvatrāgrāhyāṇyeva| aviditamiti prativādino'viditam| anunayecca samyaganunayeneti sambandhaḥ; tena cātra chalajātiprayogo na kartavya iti śikṣayati| tatra cāvahitaḥ syāditi samyaganunaye'vadhānaṃ kuryāt||17||
ata ūrdhvamitareṇa saha vigṛhya sambhāṣāyāṃ 22 jalpecchreyasā yogamātmanaḥ paśyan| prāgeva ca jalpājjalpāntaraṃ 23 parāvarāntaraṃ pariṣadviśeṣāṃśca samyak parīkṣeta| samyakparīkṣā hi buddhimatāṃ kāryapravṛttinivṛttikālau śaṃsati, tasmāt parīkṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ| parīkṣamāṇastu khalu parāvarāntaramimān jalpakaguṇāñ śreyaskarāndoṣavataśca parīkṣeta samyak; tadyathā- śrutaṃ vijñānaṃ dhāraṇaṃ pratibhānaṃ vacanaśaktiriti, etān guṇān śreyaskarānāhuḥ; imān punardoṣavataḥ, tadyathā- kopanatvamavaiśāradyaṃ bhīrutvamadhāraṇatvamanavahitatvamiti| etān guṇān gurulāghavataḥ parasya caivātmanaśca tulayet||18||
itareṇeti aviśiṣṭena| vāde tu viśiṣṭo gururbrahmacārī vā'dhikṛtaḥ; uktaṃ hi nyāye- “taṃ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśreyorthibhiranasūyubhirabhyupeyāt” (nyā. da. 4/2/40) iti| sambhāṣāyāmiti pravṛttakathopalakṣaṇaṃ, tena jalpe vitaṇḍāyāṃ ceti jñeyam| parāvarāntaramiti prativādina ātmanaśca pratibhādiviśeṣamityarthaḥ| jalpāntaramiti sāmayikasarvārthādiviśeṣitaṃ jalpakaviśeṣamityarthaḥ||18||
tatra trividhaḥ paraḥ sampadyate- pravaraḥ, pratyavaraḥ, samo vā, guṇavinikṣepataḥ; natveva kārtsnyena||19|| pariṣattu khalu dvividhā- jñānavatī, mūḍhapariṣacca| saiva dvividhā satī trividhā punaranena kāraṇavibhāgena- suhṛtpariṣat, udāsīnapariṣat, pratiniviṣṭapariṣacceti 24| tatra pratiniviṣṭāyāṃ pariṣadi jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannāyāṃ mūḍhāyāṃ vā na kathaṃ cit kenacit saha jalpo vidhīyate; mūḍhāyāṃ tu suhṛtpariṣadyudāsīnāyāṃ vā jñānavijñānavacanaprativacanaśaktīrantareṇāpyadīptayaśasā 25 mahājanavidviṣṭenāpi saha jalpo vidhīyate| tadvidhena ca saha kathayatā āviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ kathayitavyam, atihṛṣṭaṃ muhurmuhurupahasatā paraṃ nirūpayatā ca parṣadamākārairbruvataścāsya vākyāvakāśo na deyaḥ; kaṣṭaśabdaṃ ca bruvatā 26 vaktavyo nocyate, athavā punarhīnā te pratijñā, iti| punaścāhū(hva)yamānaḥ prativaktavyaḥ- parisaṃvatsaro 27 bhavān śikṣasva tāvat; na tvayā gururupāsito nūnam, athavā paryāptametāvatte; sakṛdapi hi parikṣepikaṃ nihataṃ nihatamāhuriti nāsya yogaḥ kartavyaḥ kathañcit| apyevaṃ śreyasā saha vigṛhya vaktavyamityāhureke; natvevaṃ jyāyasā saha vigrahaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ||20||
guṇavinikṣepata iti guṇaparimāṇādutkṛṣṭaguṇatvena pravara ityarthaḥ; pratyavaraḥ hīnaguṇaḥ, samaguṇaḥ samo vādyapekṣayetyarthaḥ| natveva kārtsnyeneti na kulaśīladharmādinā'pi pravarādirihābhipreta 28 ityarthaḥ| mūḍhapariṣadityatra mūḍheva mūḍhā kiñcitkṛtye, sarvathā mūḍhāyāṃ tu na kaścidbrūte| na kenaciditi nādhamenāpītyarthaḥ| āviddhaṃ vakram| kathayitavyamiti vaktavyam| upahasatā paraṃ prativādinam| tathā pariṣadaṃ nirūpayatā ākārairiti sambandhaḥ| kaṣṭaśabdamiti nātiprasiddhārtham| nocyata iti tvayā nocyata iti vaktavyaṃ; kaṣṭaśabdasya hyarthaṃ mūḍhā pariṣanna jānātyeva, tataśca kaṣṭaśabdasyānarthakatāyāḥ pariṣadaṃ prāpya sukhasādhyatvamiti bhāvaḥ 29| tathā kaṣṭaśabdaṃ vadaṃstvevaṃ vācyaṃ- hīnā te pratijñeti| parisaṃvatsaro'dhyayanaṃ gurumupāsthāya punaradhīṣva| paryāptametāvatta iti ‘pakṣāvasādāya’ iti śeṣaḥ| parikṣepikamiti 30 pratikṣepikaśabdam| nāsya yogaḥ kartavya iti na sakṛtparābhūtasya pakṣasya punaḥ pratikṣepakahetunā yogaḥ kartavya ityarthaḥ| kathañcidityādinā śreyasā samaṃ vigṛhyasambhāṣāyāmekīyamatamāha; natvevetyādinā ātmamatamāha||19-20||
pratyavareṇa tu saha samānābhimatena vā vigṛhya jalpatā suhṛtpariṣadi kathayitavyam, athavā'pyudāsīnapariṣadyavadhānaśravaṇajñānavijñānopadhāraṇavacanaprativacanaśaktisampannāyāṃ kathayatā cāvahitena parasya sādguṇyadoṣabalamavekṣitavyaṃ, samavekṣya ca yatrainaṃ śreṣṭhaṃ manyeta nāsya tatra jalpaṃ yojayedanāviṣkṛtamayogaṃ kurvan; yatra tvenamavaraṃ manyeta tatraivainamāśu nigṛhṇīyāt| tatra khalvime pratyavarāṇāmāśu nigrahe bhavantyupāyāḥ; tadyathā- śrutahīnaṃ mahatā sūtrapāṭhenābhibhavet, vijñānahīnaṃ punaḥ kaṣṭaśabdena vākyena, vākyadhāraṇāhīnamāviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ, pratibhāhīnaṃ punarvacanenaikavidhenānekārthavācinā 31, vacanaśaktihīnamardhoktasya vākyasyākṣepeṇa 32, aviśāradamapatrapaṇena, kopanamāyāsanena, bhīruṃ vitrāsanena, anavahitaṃ niyamaneneti| evametairupāyaiḥ paramavaramabhibhavecchīghram||21|| tatra ślokau- vigṛhya kathayedyuktyā yuktaṃ ca na nivārayet| vigṛhyabhāṣā tīvraṃ hi keṣāñciddrohamāvahet||22|| nākāryamasti kruddhasya nāvācyamapi vidyate| kuśalā nābhinandanti kalahaṃ samitau satām||23|| evaṃ pravṛtte vāde kuryāt||24||
sādguṇyasya vidyamānaguṇatāyāstathā doṣasya balaṃ sādguṇyadoṣabalam| śreṣṭhaṃ manyeteti yatra vādaviṣaye prativādinamadhikaṃ paśyedityarthaḥ| tatra parasya puraḥsaravādaviṣaye tathā vādo nivartanīyaḥ, yathā āviṣkṛtaḥ prakaṭīkṛtaḥ sabhāyāṃ nāyogaḥ syāt; anabhīṣṭaviṣaye tathā vādanivṛttiḥ kartavyā yathā ko'pi na jānātyevaṃ tatra vaktumakṣama 33 ityarthaḥ| tatraiveti tatraiva hīnapakṣe pravṛttaṃ nigṛhṇīyāditi yojanā| mahatā sūtrapāṭheneti śrutahīno hyaparicayāddīrghasūtrapāṭhaṃ kartumakṣamaḥ 34| vijñānahīnamiti ajñātārtham| nānārthavācineti anekārthavācinā, ekavidheneti ekavidhena śabdena; pratibhāhīno hyanekārthaṃ nāvadhārayati yat kenābhiprāyeṇāyaṃ prayukto'nena śabda iti| vacanaśaktihīno'rdhoktavākyākṣepānna punarvaktaṃ kṣamo bhavatīti dṛṣṭam| aviśāradamiti adṛṣṭasabham; adṛṣṭasabho hyapatrapaṇenātīva lajjitaḥ sanna kiñcit pratipadyate| evamiti ‘tadyathā śrutahīnam’ ityādigranthoktam| pravṛtte vāde kuryāditi cchedaḥ||21-24||
prāgeva 35 tāvadidaṃ kartuṃ yateta- sandhāya parṣadā'yanabhūtamātmanaḥ prakaraṇamādeśayitavyaṃ, yadvā parasya bhṛśadurgaṃ syāt, pakṣamathavā parasya bhṛśaṃ vimukhamānayet; pariṣadi copasaṃhitāyāmaśakyamasmābhirvaktum, eṣaiva te pariṣadyatheṣṭaṃ yathāyogaṃ yathābhiprāyaṃ vādaṃ vādamaryādāṃ ca sthāpayiṣyatītyuktvā tūṣṇīmāsīta||25||
tathā'pravṛtte vāde kiṃ kuryādityāha- prāgevetyādi| ayanabhūtamiti abhyāsānmārgībhūtamiva abhyastamityarthaḥ| parasya bhṛśadurgamiti prativādino'viditatvena durgamiva durgaṃ; tat pūrvaṃ sandhitayā pariṣadā''deśayet| pakṣāntaramāha- pakṣamathavetyādi| parasya prativādinaḥ pakṣaṃ bhṛśamatyarthaṃ sabhāyāṃ yathā vimukhaṃ bhavati, tathā vādaṃ pravartayet; etena nāsti paraloko nāsti karmaphalamityādi yadi parasya pakṣo bhavati, tadaitasya pakṣasya svābhāvikadviṣṭatvena yatkiñcit svapakṣasādhanamucyate, tadeva pariṣadapi gṛhṇātītyuktaṃ bhavati| upasaṃhitāyāmiti 36 sandhinā yuktāyāṃ tūṣṇīmāsīteti yojanā| upasaṃhitā hi pariṣat parokṣoṇābhimatatvenopadarśitameva sarvaṃ kariṣyati, tadalamihātyarthavacanena māhātmyakhaṇḍakeneti bhāvaḥ||25||
tatredaṃ vādamaryādālakṣaṇaṃ bhavati- idaṃ vācyam, idamavācyam, evaṃ parājito bhavatīti||26||
vādamaryādālakṣaṇamāha- tatredamityādi| vādaśabdena ceha vigṛhya pakṣapratipakṣavacanamātramucyate; sandhāyasambhāṣayā tu tattvabubhutsorvāda uktaḥ||26||
imāni tu khalu padāni bhiṣagvādamārgajñānārthamadhigamyāni 37 bhavanti; tadyathā- vādaḥ, dravyaṃ, guṇāḥ, karma, sāmānyaṃ, viśeṣaḥ, samavāyaḥ, pratijñā, sthāpanā, pratiṣṭhāpanā, hetuḥ, dṛṣṭāntaḥ, upanayaḥ, nigamanam, uttaraṃ, siddhāntaḥ, śabdaḥ, pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyaṃ, saṃśayaḥ, prayojanaṃ, savyabhicāraṃ, jijñāsā, vyavasāyaḥ, arthaprāptiḥ, sambhavaḥ, anuyojyam, ananuyojyam, anuyogaḥ, pratyanuyogaḥ, vākyadoṣaḥ, vākyapraśaṃsā, chalam, ahetuḥ, atītakālam, upālambhaḥ, parihāraḥ, pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, hetvantaram, arthāntaraṃ, nigrahasthānamiti||27||
samprati vādamārgajñānārthaṃ vādābhijñeyāni dravyaguṇādīnyupadarśayannāha- imānītyādi| bhiṣajāṃ vādamārgo bhiṣagvādamārgaḥ| vādādayaḥ svayamevācāryeṇāgre vivriyanta iti neha sañjñākathane vivriyante||27||
tatra vādo nāma sa yat pareṇa saha śāstrapūrvakaṃ vigṛhya kathayati| sa ca dvividhaḥ saṅgraheṇa- jalpaḥ, vitaṇḍā ca| tatra pakṣāśritayorvacanaṃ jalpaḥ, jalpaviparyayo vitaṇḍā| yathā- ekasya pakṣaḥ punarbhavo'stīti, nāstītyaparasya; tau ca svasvapakṣahetubhiḥ svasvapakṣaṃ sthāpayataḥ, parapakṣamudbhāvayataḥ, eṣa jalpaḥ| jalpaviparyayo vitaṇḍā| vitaṇḍā nāma parapakṣe doṣavacanamātrameva||28||
tatretyādinā vādalakṣaṇam| iha vādaśabdena vigṛhyavādo'bhipretaḥ, tattvabubhutsuvādastu sandhāyasambhāṣayaivoktaḥ| śāstrapūrvakamityanenārthādikalahavādaṃ niṣedhati| tatra vāde vigṛhyasambhāṣārūpatvādeva chalajātinigrahasthānānaṃ vijigīṣāpravṛttānāṃ prayogo labhyate| pakṣāśritayoriti pakṣaṃ sādhayatorityarthaḥ; tena, vitaṇḍāyāmapyuttaravādinaḥ parapakṣadūṣaṇalakṣaṇaḥ pakṣo'styeva, paraṃ svamataṃ na sādhayatīti bhedaḥ| yathaikasyetyādi jalpodāharaṇam| parapakṣe doṣavacanamātramityanena na svapakṣasādhanavacanaṃ vaitaṇḍikasyeti darśayati||28||
dravya-guṇa-karma-sāmānya-viśeṣa-samavāyāḥ svalakṣaṇaiḥ ślokasthāne pūrvamuktāḥ||29|| atha pratijñā- pratijñā nāma sādhyavacanaṃ; yathā- nityaḥ puruṣa iti||30||
pūrvamuktā dīrghañjīvitīye||29-30||
atha sthāpanā- sthāpanā nāma tasyā eva pratijñāyā hetudṛṣṭāntopanayanigamanaiḥ sthāpanā| pūrvaṃ 38 hi pratijñā, paścāt sthāpanā, kiṃ hyapratijñātaṃ sthāpayiṣyati; yathā- nityaḥ puruṣa iti pratijñā; hetuḥ- akṛtakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ 39 - yathā''kāśamiti; upanayaḥ- yathā cākṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, tathā puruṣa iti; nigamanaṃ- tasmānnitya iti||31||
sthāpayati siddhamarthaṃ paraṃ prati sādhayatīti sthāpanā| sā ca sādhyaṃ paraṃ prati hetvādibhiścaturbhiḥ sādhayati| pratijñā'pi paraṃ prati sthāpanā bhavati, yataḥ pañcāvayavamevānumānaṃ bhavati, sā tviha sthāpyatvenaiva labdheti na sthāpanāyāmihodāhṛtā||31||
atha pratiṣṭhāpanā- pratiṣṭhāpanā nāma yā tasyā eva parapratijñāyā 40 viparītārthasthāpanā| yathā- anityaḥ puruṣa iti pratijñā 41; hetuḥ- aindriyakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ- yathā ghaṭa 42 iti, upanayo- yathā ghaṭa aindriyakaḥ sa cānityaḥ, tathā cāyamiti; nigamanaṃ- tasmādanitya iti||32||
pratiṣṭhāpanāpadaṃ prathamaṃ sampratyavasaraprāptā pratiṣṭhāpaneti darśayati; dvitīyaṃ tu pratiṣṭhāpanā nāmeti tasyā evetyādinā vakṣyamāṇasya lakṣaṇasyopadarśanārtham| evaṃ ‘sthāpanā nāma’ ityādāvapi punaruktasya prayojanaṃ vācyam| pratiṣṭhāpanāpadagatasya pratiśabdasyārthaṃ vyākaroti- viparītārthasthāpaneti; pratiśabdo'yaṃ viparītārtha ityarthaḥ| iyaṃ ca pratiṣṭhāpanā ānvīkṣikyāṃ prakaraṇasamākhyaṃ hetudūṣaṇam||32||
atha hetuḥ- heturnāmopalabdhikāraṇaṃ; tat pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyamiti; ebhirhetubhiryadupalabhyate tat tattvam||33||
hetuścāvinābhāvaliṅgavacanaṃ yadyapi, tathā'pīha liṅgapragrāhakāṇi pratyakṣādipramāṇānyeva yathoktahetumūlatvena hetuśabdenāheti boddhavyam; anyathā punaḥ pratyakṣādyabhidhānaṃ punaruktaṃ syāt| upalabdhikāraṇamiti vyāpakasya sādhyasyopalabdhikāraṇam| tattattvamiti talliṅgamityarthaḥ||33||
atha dṛṣṭāntaḥ- dṛṣṭānto nāma yatra mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaṃ, yo varṇyaṃ varṇayati 43| yathā- agniruṣṇaḥ, dravamudakaṃ, sthirā pṛthivī, ādityaḥ prakāśaka iti; yathā ādityaḥ 44 prakāśakastathā sāṅkhyajñānaṃ 45 prakāśakamiti||34||
mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyamityanena laukikānāṃ paṇḍitānāṃ ca yo'rtho'vivādasiddhaḥ sa dṛṣṭānto bhavati, na paṇḍitamātrasiddhaḥ| yo'pi lokaprasiddho dṛṣṭānta ucyate, sa yāvanna pratipādyapuruṣaṃ 46 prati sādhyate, na tāvaddṛṣṭāntatāmāsādayatīti bhāvaḥ| atha buddhisāmyamātreṇa sādhyasādharmyabhāvādiṣṭatvād dṛṣṭānto bhavatītyāha- yo varṇyaṃ varṇayati; yaḥ sādhyaṃ sādhayatītyarthaḥ| prasiddhasādhyasādhanasambandhaśca dṛṣṭāntaḥ sādhyaṃ sādhayatīti bhāvaḥ| agnyādayaśca lokaprasiddhatvenodāhṛtāḥ; tenaiteṣāmapi sādhyasādhanodāharaṇamādityādivat kvaciddvandve'yamayamiveti darśayati||34||
upanayo nigamanaṃ coktaṃ sthāpanāpratiṣṭhāpanāvyākhyāyām||35|| athottaram- uttaraṃ nāma sādharmyopadiṣṭe hetau vaidharmyavacanaṃ, vaidharmyopadiṣṭe vā hetau sādharmyavacanam| yathā- ‘hetusadharmāṇo vikārāḥ, śītakasya hi vyādherhetubhiḥ sādharmyaṃ himaśiśiravātasaṃsparśāḥ’, iti bruvataḥ paro brūyāt- hetuvidharmāṇo vikārāḥ, yathā śarīrāvayavānāṃ dāhauṣṇyakothaprapacane hetuvaidharmyaṃ 47 himaśiśiravātasaṃsparśā iti| etat saviparyayamuttaram||36||
uttaramityādi| uttaraśabdeneha jātyuttaramuttarābhāsamīpsitaṃ; yato'sādhakasādharmyamātrapratyavasthānamevottaravikaraṇe darśayiṣyati| uktaṃ ca nyāye- “sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ” (nyā. da. 1/2/18) iti| etacca sādharmyavaidharmyodāharaṇārtham| tena nyāyoktā jātyuttarā utkarṣāpakarṣasamādayo'pyanuktā ihaivānuboddhavyāḥ| hetusadharmāṇa iti hetusadṛśāḥ| śītakaḥ śītaṃ, himaśiśiravātagatāḥ saṃsparśāḥ śītasya hetubhiḥ sādharmyamiti kṛtvā yojanā| tena himādīnāṃ hetūnāṃ ye śītasparśāste śītake'pīti sādharmyaṃ hetuvikārayoriti| paro brūyāditi prativādī vadet| dāhauṣṇyakothaprapacane ‘vikāre’ iti śeṣaḥ| hetuvaidharmyaṃ hetuvaisādṛśyam| himādisaṃsparśāḥ himādijanyasparśāḥ, śarīrāvayavadāhādivikāre uṣṇe visadṛśā iti vākyārthaḥ| evaṃ tāvad vaidharmyokte hetau viparyayādyadā hetusāmyamuttaraṃ kriyate, tadā viparyayo bhavati| evamevodāharaṇadvayaṃ saviparyayaṃ sampūrṇamuttaraṃ bhavatītyarthaḥ||35-36||
atha siddhāntaḥ- siddhānto nāma sa yaḥ parīkṣakairbahuvidhaṃ parīkṣya hetubhiśca sādhayitvā sthāpyate nirṇayaḥ| sa caturvidhaḥ- sarvatantrasiddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ, adhikaraṇasiddhāntaḥ, abhyupagamasiddhāntaśceti| tatra sarvatantrasiddhānto nāma tasmiṃstasmin sarvasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā santi nidānāni, santi vyādhayaḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāmiti| pratitantrasiddhānto nāma tasmiṃstasminnekaikasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā- anyatrāṣṭau rasāḥ ṣaḍatra, pañcendriyāṇyatra ṣaḍindriyāṇyanyatra tantre, vātādikṛtāḥ sarve vikārā yathā'nyatra, atra vātādikṛtā bhūtakṛtāśca prasiddhāḥ| adhikaraṇasiddhānto nāma sa yasminnadhikaraṇe prastūyamāne siddhānyanyānyapyadhikaraṇāni bhavanti, yathā- ‘na muktaḥ karmānubandhikaṃ kurute, nispṛhatvāt iti prastute siddhāḥ karmaphala-mokṣa-puruṣa-pretyabhāvā bhavanti| abhyupagamasiddhānto nāma sa yamarthamasiddhamaparīkṣitamanupadiṣṭamahetukaṃ vā vādakāle'bhyupagacchanti bhiṣajaḥ; tadyathā- dravyaṃ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, guṇāḥ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, vīryaṃ 48 pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, ityevamādiḥ| iti caturvidhaḥ siddhāntaḥ||37||
bahuvidhaṃ parīkṣya hetubhiḥ sādhayitvā sthāpyata ityasya vivaraṇaṃ- nirṇaya iti; nirṇīyata iti nirṇayaḥ| etacca siddhāntalakṣaṇamabhyupagamasiddhānte nāsti, tena tatra buddhivyavasthitatvena coktaṃ siddhāntatvaṃ jñeyam| siddhāntaṃ vibhajate- sa ityādi| pratitantrasiddhānte ṣaḍrasā aṣṭau rasā iti parasparaviruddhe'pi vāde svayuktivyavasthāpanabalāttu siddhāntatvaṃ jñeyam| yasminnityādau adhikaraṇe iti abhidheyapradhānatve 49| anyānyapīti sākṣādanabhidhīyamānānyapi| anubadhnātīti ānubandhikaṃ janmāntare'pyanugāmītyarthaḥ| mukta iti pratyāsannamuktiḥ, sarvathāmuktastvaśarīratvāt karma na karoti; kiṃvā ānubandhikaṃ viśeṣeṇa na karoti| siddhā ityādi| yadīha karmaphalaṃ na syāttadā mumukṣuṇā'pi kriyate karma, phalodvigno hyayaṃ na tat karma karoti; yadi ca mokṣo na syāttadā mukta iti vacanaṃ na syāt; tathā yadi ca puruṣo na syāttadā kasya vā bandhaḥ, kasya vā mokṣaḥ syāt; yadā janmāntaraṃ na syāttadā karmaṇo janmāntarānubandhitvamanupapannaṃ syāditi; na mukta ityādivadatā adhikaraṇabalādeva siddhāḥ siddhāntatvena karmaphalādayaḥ svīkṛtā bhavanti| asiddhamityasya vivaraṇam- aparīkṣitamityādi||37||
atha śabdaḥ- śabdo nāma varṇasamāmnāyaḥ; sa caturvidhaḥ- dṛṣṭārthaśca, adṛṣṭārthaśca, satyaśca, anṛtaśceti| tatra dṛṣṭārtho nāma- tribhirhetubhirdoṣāḥ prakupyanti, ṣaḍbhirupakramaiśca praśāmyanti, sati śrotrādisadbhāve śabdādigrahaṇamiti| adṛṣṭārthaḥ punaḥ- asti pretyabhāvaḥ, asti mokṣa iti| satyo nāma- yathārthabhūtaḥ; santyāyurvedopadeśāḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāṃ vyādhīnāṃ, santyārambhaphalānīti| satyaviparyayaścānṛtaḥ||38||
śabdaśabdeneha saṅketabalādarthaprakāśikā varṇamālocyate| āptopadeśaśabdastu dvividhaḥ- paramāptabrahmādipraṇītaḥ, tathā laukikāptapraṇītaśca; aitihyaśabdena paramāptapraṇīto'varuddhaḥ, laukikāptapraṇītaśca śabdaikadeśarūpaḥ satyaprakāravihito jñeyaḥ| varṇasamāmnāya iti varṇamelaka ityarthaḥ| varṇānāṃ yadyapyatra sahasthāyināṃ melako nāsti, tathā'pyekasmṛtisamānarūpitvena kiṃvā pūrvapūrvānubhavajanitasaṃskārasahitāntyavarṇānubhavāroheṇa melako jñeyaḥ| dṛṣṭārtha iti pramāṇāntaropalabdhiyogyārthaḥ| tribhirhetubhiriti prajñāparādhādibhiḥ| ṣaḍupakramā laṅghanādayo laṅghanabṛṃhaṇīyoktāḥ| eteṣāṃ vākyānāmihaiva dṛśyate'rtha iti dṛṣṭārthatvam| satyaviparyayaḥ- ‘na santyāyurvedopadeśāḥ’ ityādirjñeyaḥ||38||
atha pratyakṣaṃ- pratyakṣaṃ nāma tadyadātmanā cendriyaiśca svayamupalabhyate; tatrātmapratyakṣāḥ sukhaduḥkhecchādveṣādayaḥ, śabdādayastvindriyapratyakṣāḥ||39||
ātmaneti manasā, tena mānasapratyakṣaṃ sukhādyamavarudhyate| indriyaiścetyanena bāhyaṃ pratyakṣaṃ gṛhyate| svayamupalabhyata iti sākṣādupalabhyate; anena cendriyavyāpāre satyapi yadanumānavijñānaṃ tadasākṣātkāritvānna pratyakṣamiti darśayati||39||
athānumānam- anumānaṃ nāma tarko yuktyapekṣaḥ; yathā- agniṃ jaraṇaśaktyā, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādigrahaṇenetyevamādi||40||
tarko yuktyapekṣa ityanumānalakṣaṇaṃ vividharogavijñānīya eva vyākṛtam| anumānodāharaṇamāha- agniṃ jaraṇaśaktyetyādinā||40||
athaitihyam- aitihyaṃ nāmāptopadeśo vedādiḥ||41||
alaukikāptopadeśa aitihyapadenocyata ityāha- vedādiriti||41||
athaupamyam- aupamyaṃ nāma yadanyenānyasya sādṛśyamadhikṛtya prakāśanaṃ; yathā- daṇḍena daṇḍakasya, dhanuṣā dhanuḥstambhasya, iṣvāsenā''rogyadasyeti||42||
yadanyenetyādau anyeneti prasiddhena, anyasyeti aprasiddhasya| sādṛśyamadhikṛtyeti sādṛyaṃ pratipādyaṃ sañjñāsañjñisambandhaṃ prati kāraṇatayā adhikṛtya; yadā tu bhaṭṭanayenopamānaṃ vyākhyeyaṃ tadā sādṛśyaṃ pratipādyatayā adhikṛtyeti yojanīyaṃ, teṣāṃ sādṛśyapratipattirupamānārthaḥ| nyāye ca sañjñāsañjñisambandhapratītirupamānaphalaṃ, tacca prathamavyākhyānādbhavati; uktaṃ hi tatra- “prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam” (nyā. da. 1/1/6) iti| daṇḍena daṇḍakasyeti daṇḍena prasiddhenāprasiddhasya daṇḍakasya sādharmyamāptācchrutavān kumbhakāradaṇḍavadvikāradarśane satyayamasau daṇḍakasañjño vikāra iti pratyeti, kiṃvā bhaṭṭanayena prasiddhaṃ daṇḍagataṃ sādharmyamaprasiddhadaṇḍakākhyavikārasambandhitayā pratyeti; evamanyatrāpyudāharaṇe jñeyam| iṣvāseneti iṣumokṣakeṇa, yathā iṣumokṣakeṇa lakṣye'nativiprakṛṣṭe nāparādhyate, tathā''rogyadena vaidyaina vaidyaguṇairāturaṃ sādhayatā||42||
atha saṃśayaḥ- saṃśayo nāma sandehalakṣaṇānusandigdheṣvartheṣvaniścayaḥ 50; yathā- dṛṣṭā hyāyuṣmallakṣaṇairupetāścānupetāśca tathā sakriyāścākriyāśca puruṣāḥ śīghrabhaṅgāścirajīvinaśca, etadubhayadṛṣṭatvāt saṃśayaḥ- kimasti khalvakālamṛtyuruta nāstīti||43||
sandehalakṣaṇānusandigdheṣvartheṣvityanena sandehayogyaṃ viṣayaṃ darśayati; anena ca nyāyokta “samānānekadharmopapatteḥ” (nyā. da. 1/1/23) ityādivacanād viṣayaṃ saṃśayasya darśayati| saṃśayalakṣaṇam “aniścayaḥ” iti jñeyam; aniścayaḥ pākṣikaviruddhadharmāvamarśakaraṃ jñānaṃ, yathā- sthāṇurvā puruṣo veti| dṛṣṭā hītyādinā saṃśayotpattisāmagrīmāha| tatrāyuṣyalakṣaṇopetānāmakriyāṇāṃ śīghrabhaṅge tathā sakriyāṇāṃ ca cirajīvane dṛṣṭe akālamṛtyurastīti buddhiḥ| etadviparyaye cākālamṛtyurnāstīti buddhiḥ||43||
atha prayojanaṃ- prayojanaṃ nāma yadarthamārabhyanta ārambhāḥ; yathā- yadyakālamṛtyurasti tato'hamātmānamāyuṣyairupacariṣyāmyanāyuṣyāṇi ca parihariṣyāmi, kathaṃ māmakālamṛtyuḥ prasaheteti||44||
yadarthamiti yannimittam| prasaheteti mārayedityarthaḥ||44||
atha savyabhicāraṃ- savyabhicāraṃ nāma yadvyabhicaraṇaṃ; yathā- bhavedidamauṣadhamasmin vyādhau yaugikamathavā neti||45||
savyabhicāramiti anaikāntikamityarthaḥ| athavā neti na bhavediti| anaikāntikaṃ cātrauṣadhaṃ yaugikatvāyaugikatvābhyāṃ saṃśayajanakameva; tena saṃśayena samabhekatā na śaṅkanīyā'naikāntikasya||45||
atha jijñāsā- jijñāsā nāma parīkṣā; yathā bheṣajaparīkṣottarakālamupadekṣyate||46||
uttarakālamiti ihaiva parīkṣāprakaraṇe; kiṃvā rasāyane “bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat” (ci.a.1pā.1) ityādinā||46||
atha vyavasāyaḥ- vyavasāyo nāma niścayaḥ; yathā- vātika evāyaṃ vyādhiḥ, idamevāsya 51 bheṣajaṃ ceti||47|| athārthaprāptiḥ- arthaprāptirnāma yatraikenārthenoktenāparasyārthasyānuktasyāpi siddhiḥ; yathā- nāyaṃ santarpaṇasādhyo vyādhirityukte bhavatyarthaprāptiḥ- apatarpaṇasādhyo'yamiti, nānena divā bhoktavyamityukte bhavatyarthaprāptiḥ- niśi bhoktavyamiti||48||
arthaprāptiriti arthāpattirityarthaḥ| iha ukteneti vacanācchrutārthāpattireva vivakṣitā, dṛṣṭārthāpattirapi tvetatsāmānyatvenaiva jñeyā| iyaṃ cārthāpattiranyathopapattyā na pramāṇamiti na pramāṇaprakaraṇe paṭhitā, yā tu doṣarahitā sā'numānāntargataiveti bhāvaḥ| yo hyapatarpaṇasādhyo'pi na syāttaṃ prati ‘nāyaṃ santarpaṇasādhyaḥ’ itivacanamevāsamarthaviśeṣaṇatayā 52 na syādityarthāpattirnetyabhiprāyaḥ, ubhayathā'pyasādhye hi ‘asādhyaḥ’ ityetāvadeva vaktavyaṃ syāt| evamanyatrāpyudāharaṇe jñeyam||47-48||
atha sambhavaḥ- yo yataḥ sambhavati sa tasya sambhavaḥ; yathā- ṣaḍdhātavo garbhasya, vyādherahitaṃ, hitamārogyasyeti||49||
sambhavati vidyate asmāditi 53 sambhavaḥ, kāraṇaṃ hi avyaktasvajanmakāryamuktam, yataḥ kāraṇaṃ satkāryavādimate kāryayuktameva| tena ṣaḍdhātau garbho'styeva, evamahite'pi vyādhirastyeva, sa uttarakālaṃ vyajyate iti sāṅkhyamatenoktam| tataśca yadanyatra sambhavodāharaṇamuktaṃ yathā- ‘sambhavati khāryāṃ droṇa’ ityādi, tatsamānametadapyudāharaṇaṃ bhavati||49||
athānuyojyam- anuyojyaṃ nāma yadvākyaṃ vākyadoṣayuktaṃ tat| sāmānyato 54 vyāhṛteṣvartheṣu vā viśeṣagrahaṇārthaṃ yadvākyaṃ tadapyanuyojyaṃ; yathā- ‘saṃśodhanasādhyo'yaṃ vyādhiḥ’ ityukte ‘kiṃ vamanasādhyo'yaṃ, kiṃvā virecanasādhyaḥ’ ityanuyujyate||50||
anuyojyāntaramāha- sāmānyata ityādi||50||
athānanuyojyam- ananuyojyaṃ nāmāto viparyayeṇa; yathā- ayamasādhyaḥ||51||
ananuyojyamāha- ato viparyayeṇeti| yathoktānuyojyadvayodāharaṇaviparyayeṇa jñeyam||51||
athānuyogaḥ- anuyogo nāma sa yat tadvidyānāṃ tadvidyaireva sārdhaṃ tantre tantraikadeśe vā praśnaḥpraśnaikadeśo vā jñānavijñānavacanaprativacanaparīkṣārthamādiśyate| yathā- ‘nityaḥ puruṣaḥ’ iti pratijñāte yat paraḥ ‘ko hetuḥ’ ityāha, so'nuyogaḥ||52|| atha pratyanuyogaḥ- pratyanuyogo nāmānuyogasyānuyogaḥ; yathā- asyānuyogasya punaḥ ko heturiti||53||
anuyogamāha- athetyādi| praśna itiśabdena yathoktaśāstre sampūrṇapraśno gṛhyate, yathā'traiva ‘tatra cedbhiṣak bhiṣajaṃ pṛcched’ ityādinā yāvaduktaṃ tat sampūrṇaṃ jñeyam; atraiva caikadeśo'pi praśnasya jñeyaḥ||52-53||
atha vākyadoṣaḥ- vākyadoṣo nāma yathā khalvasminnarthe nyūnam, adhikam, anarthakam, apārthakaṃ, viruddhaṃ ceti; etāni hyantareṇa na prakṛto'rthaḥ praṇaśayet| tatra nyūnaṃ- pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānāmanyatamenāpi nyūnaṃ nyūnaṃ bhavati; yadvā bahūpadiṣṭahetukamekena hetunā sādhyate tacca nyūnam| athādhikam- adhikaṃ nāma yannyūnaviparītaṃ, yadvā''yurvede bhāṣyamāṇe bārhaspatyamauśanasamanyadvā yatkiñcidapratisambaddhārthamucyate, yadvā sambaddhārthamapi dvirabhidhīyate tat punaruktadoṣatvādadhikaṃ; tacca punaruktaṃ dvividham- arthapunaruktaṃ, śabdapunaruktaṃ ca; tatrārthapunaruktaṃ yathā- bheṣajamauṣadhaṃ sādhanamiti, śabdapunaruktaṃ punarbheṣajaṃ bheṣajamiti| athānarthakam- anarthakaṃ nāma yadvacanamakṣaragrāmamātrameva syāt pañcavargavanna cārthato gṛhyate| athāpārthakam- apārthakaṃ nāma yadarthavacca paraspareṇāsaṃyujyamānārthakaṃ; yathā- cakra-na(ta)kra-vaṃśa-vajra-niśākarā iti| atha viruddhaṃ- viruddhaṃ nāma yaddṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddhaṃ; tatra pūrvaṃ dṛṣṭāntasiddhāntāvuktauḥ samayaḥ punastridhā bhavati; yathā- āyurvaidikasamayaḥ, yājñikasamayaḥ, mokṣaśāstrikasamayaśceti; tatrāyurvaidikasamayaḥ- catuṣpādaṃ bheṣajamiti, yājñikasamayaḥ- ālabhyā yajamānaiḥ paśava iti, mokṣaśāstrikasamayaḥ- sarvabhūteṣvahiṃseti; tatra svasamayaviparītamucyamānaṃ viruddhaṃ bhavati| iti vākyadoṣāḥ||54||
vākyadoṣānudāharati- athetyādi| asminnartha itivacanena chalahetvābhāsādipadagṛhītānapi vākyadoṣatvena darśayati; chalādayo hi vākyadoṣā eva, paraṃ pṛthaggṛhītatvādiha nocyante; tathā śāstrāntaroktāścāsiddhādayo'nayā 55 bhāṣayā sūcyante vākyadoṣāḥ| yadvetyādau yadā 56 puruṣanityatve ye hetava uktā ‘anāditvāt, akṛtakatvāt, nirvikāratvāt’ iti, teṣu yadi sakalahetvabhidhānaṃ pratijñāya ekaṃ hetuṃ brūte, tadā pratijñātārthasya nyūnārthatvānnyūnaṃ bhavatīti jñeyaṃ; yadā heturvaktavyastadā eka eva vaktavyo yujyate, ekasyāpi hetoḥ sādhyasādhanasamarthatvāt; tena tatra bahuhetukathanamevādhikatvāddoṣa eva bhavatīti jñeyam| prakṛta iti sādhyatvena pratijñātaḥ| bārhaspatyamauśanasaṃ ca nītiśāstram| apratisambaddhārthamityanena bārhaspatyādyapi yadi dhanaiṣaṇābhidhānaprasaṅgena prasaṅgāgataṃ bhavati, tadā stokakrameṇocyamānamāyurvedopakārakatvena nādhikamiti darśayati| punaraktadoṣāditi doṣavataḥ punaruktādityarthaḥ| doṣavattvaṃ ca yathā punaruktasya, tathoktameva| pañcavargavaditi ka-kha-ga-gha-ṅādivargasamudāyavat, tatra tvabhidheyo'rtho na pratibhāti| arthavaditi pratyekaṃ padarūpatayā prasiddhārtham| paraspareṇāyujyamānamiti vākyarūpatayā'rthāpratyāyakaṃ; cakrādayo hi śabdāḥ kriyāṃ vinā na vākyarūpārthābhidhāyakā ityarthaḥ| viruddhe dṛṣṭāntaviruddhaṃ yathā- yathā śītaṃ jalaṃ tāpakaṃ tathā jvaro'pīti| siddhāntaviruddhaṃ yathā- vaidyo brūte- na bheṣajaṃ rogaharamiti; āyurvede catuṣpādameva bheṣajamiti siddhānta eva, tathā catuṣpādasañjñā samayakṛtā jñeyā| evaṃ yājñikānāmālabhyasañjñā samayakṛtā| tatra yadi svasamayaviparītamabhidadhāti tadā samayaviruddhaṃ 57 bhavati||54||
atha vākyapraśaṃsā- vākyapraśaṃsā nāma yathā khalvasminnarthe tvanyūnam, anadhikam, arthavat, anapārthakam, aviruddham, adhigatapadārthaṃ ceti yattadvākyamananuyojyamiti praśasyate||55||
ananuyojyamiti nānuyogārham||55||
atha cchalaṃ- chalaṃ nāma pariśaṭhamarthābhāsamanarthakaṃ vāgvastumātrameva| taddvividhaṃ- vākchalaṃ, sāmānyacchalaṃ ca| tatra vākchalaṃ nāma yathā- kaścidbrūyāt- navatantro'yaṃ bhiṣagiti, atha bhiṣag brūyāt- nāhaṃ navatantra ekatantro'hamiti; paro brūyāt- nāhaṃ bravīmi nava tantrāṇi taveti, api tu navābhyastaṃ te tantramiti; bhiṣak brūyāt- na mayā navābhyastaṃ tantram, anekadhā'bhyastaṃ mayā tantramiti; etadvākchalam| sāmānyacchalaṃ nāma yathā- vyādhipraśamanāyauṣadhamityukte, paro brūyāt- sat satpraśamanāyeti kiṃ nu bhavānāha; san hi rogaḥ, sadauṣadhaṃ; yadi ca sat satpraśamanāya bhavati, tatra sat kāsaḥ, sat kṣayaḥ, satsāmānyāt kāsaste kṣayapraśamanāya bhaviṣyatīti| etat sāmānyacchalam||56||
chalamityādi| pariśaṭhamiti vañcanāpravṛttam| arthavadivābhāsata ityarthābhāsaḥ| etadeva vivṛṇoti- apārthakamityādi| apagatasamīcīnārthatvena vāgvastumātramityarthaḥ| chalaṃ hyabhipretārthādarthāntaraṃ parikalpya paravacanopaghātāya pratikalpyate| yaduktaṃ nyāye “vacanavighāto'rthavikalpopapattyā cchalam” (nyā. da. 1/2/10) iti| atra vākchale 58 evopacāracchalaṃ nyāyoktaṃ sambhavati| sāmānyaśabdokte hyarthe vakturabhiprāyādarthāntarakalpanā vākchalaṃ; tena ‘mañcāḥ krośanti’ ityatrāpi mañcaśabdo mukhyaḥ san mañce vartate, upacārāttu mañcastheṣu puruṣeṣu mañcaśabdaprayoge sati ‘kathamacetanā mañcāḥ krośanti’?, ityākṣepo vākchala eva praviśatīti bhāvaḥ| navatantro'yamityādi vyaktam| sāmānyacchalalakṣaṇamatrānuktaṃ, tatra nyāyoktalakṣaṇameva jñeyaṃ; yathā- ‘sambhavato'rthasyātisāmānyayogādasambhūtārthakalpanā sāmānyacchalam’ (nyā. da. 1/2/13) iti| sat satpraśamāyeti satā sataḥ praśamaḥ kriyate iti tava matamiti kṛtvā cchalavādī pūrvapakṣaṃ karoti, tenāvivakṣitena sattvasāmānyena pratyavasthānāt 59 sāmānyacchalaṃ bhavati||56||
athāhetuḥ- aheturnāmaprakaraṇasamaḥ, saṃśayasamaḥ, varṇyasamaśceti| tatra prakaraṇasamo nāmāheturyathā- anyaḥ śarīrādātmā nitya iti; paro brūyāt- yasmādanyaḥ śarīrādātmā, tasmānnityaḥ; śarīraṃ hyanityamato vidharmiṇā cātmanā 60 bhavitavyamityeṣa cāhetuḥ; nahi ya eva pakṣaḥ sa eva heturiti| saṃśayasamo nāmāheturya eva saṃśayahetuḥ sa eva saṃśayacchedahetuḥ; yathā- ayamāyurvedaikadeśamāha, kinnvayaṃ cikitsakaḥ syānna veti saṃśaye paro brūyāt- yasmādayamāyurvedaikadeśamāha tasmāccikitsako'yamiti, na ca saṃśayacchedahetuṃ viśeṣayati, eṣa cāhetuḥ; na hi ya eva saṃśayahetuḥ, sa eva saṃśayacchedaheturbhavati| varṇyasamo nāmāhetuḥ- yo heturvarṇyāviśiṣṭaḥ; yathā- kaścidbūyāt- asparśatvādbuddhiranityā śabdavaditi; atra varṇyaḥ śabdo buddhirapi varṇyā, tadubhayavarṇyāviśiṣṭatvādvarṇyasamo'pyahetuḥ||57||
ahetuḥ 61 asādhakaheturityarthaḥ| prakriyate sādhyatvenādhikriyata iti vyutpattyā prakaraṇaṃ pakṣaḥ 62, tena samaḥ prakaraṇasamaḥ| anyaḥ śarīrādātmā nitya iti pratijñāyāṃ śarīrādanyatvaṃ nityatvaṃ cātmanaḥ sādhyam| ato vidharmiṇeti śarīrādanityādvidharmiṇā nityenetyarthaḥ| ya eva pakṣa ityanenānyatvaṃ ca śarīrādātmano na siddhamiti darśayati, sati hi nityatve cetanādhārasya śarīrādanyatvamapi sidhyati; cārvākapakṣe tu śarīrameva cetanamanityaṃ ceti taṃ pratyubhayamapi sādhyaṃ; na ca sādhyaṃ sādhanaṃ bhavati, asiddhatvāditi bhāvaḥ| ayamāyurvedaikadeśamāheti āyurvedaikadeśābhidhānaṃ cikitsakācikitsakagamakatvena saṃśayahetuḥ, ekadeśakathanaṃ hi śāstrānabhyāse'pi kutaścicchravaṇādapi bhavatīti bhāvaḥ| na saṃśayacchedahetuṃ viśeṣayatīti na saṃśayacchedahetuṃ viśiṣṭaṃ darśayatītyarthaḥ| eṣa cāheturiti yathokto heturahetuḥ saṃśayocchede ityarthaḥ| varṇyena sādhyena dṛṣṭānto'pyasiddhatvena sama iti varṇyasamaḥ| varṇyaḥ śabda iti asparśatvayogādanityatvena śabdo'pi sādhyaḥ, na ca sādhyo dṛṣṭānto bhavati| ubhayavarṇyāviśiṣṭatvāditi ubhayatra varṇye 63 dṛṣṭānte ca varṇyasya sādhyasya sādhyatvenāviśiṣṭatvādityarthaḥ||57||
athātītakālam- atītakālaṃ nāma yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate, tat kālātītatvādagrāhyaṃ bhavatīti; pūrvaṃ 64 vā nigrahaprāptamanigṛhya parigṛhya pakṣāntaritaṃ paścānnigṛhīte, tattasyātītakālatvānnigrahavacanamasamarthaṃ bhavatīti||58||
yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate iti yathā nigamanamabhidhāya paścāt pratijñocyate| nigrahaprāptamiti nigrahaṇīyaṃ jñātam||58||
athopālambhaḥ- upālambho nāma hetordoṣavacanaṃ; yathā- pūrvamahetavo hetvābhāsā vyākhyātāḥ||59||
hetordoṣavacanamityanena kālātyayāpadiṣṭāsiddhayordvayorapīhānuktayorgrahaṇaṃ kartavyam; udāharaṇārthaṃ tvahetava uktāḥ| hetuvadābhāsanta iti hetvābhāsāḥ||59||
atha parihāraḥ- parihāro nāma tasyaiva doṣavacanasya pariharaṇaṃ; yathā- nityamātmani śarīrasthe jīvaliṅgānyupalabhyante, tasya cāpagamānnopalabhyante, tasmādanyaḥ śarīrādātmā nityaśceti||60|| atha pratijñāhāniḥ- pratijñāhānirnāma sā pūrvaparigṛhītāṃ pratijñāṃ paryanuyukto yat parityajati, yathā prāk pratijñāṃ kṛtvā nityaḥ puruṣa iti, paryanuyuktastvāha- anitya iti||61||
yathā nityamātmanītyādinā prakaraṇasamatvenoktahetau doṣamuddharati| nityamiti sarvadā| jīvaliṅgāni pratisandhānasmaraṇādīni| tasyāpagamānnopalabhyanta ityanena mṛtaśarīre cetanādyabhāvādanyadeva tatkāraṇamunnīyate, yadapagamānna cetayate mṛtaśarīraṃ, tasmādanyatvamātmanaḥ siddhaṃ, tataśca śarīrādanyatvāccharīravidharmitvena pūrvavyutpāditena nityatvamapi sidhyatītyāha- nityaśceti||60-61||
athābhyanujñā- abhyanujñā nāma sā ya iṣṭāniṣṭābhyupagamaḥ||62|| atha hetvantaraṃ- hetvantaraṃ nāma prakṛtahetau vācye yadvikṛtahetumāha||63|| athārthāntaram- arthāntaraṃ nāmaikasmin vaktavye'paraṃ yadāha| yathā- jvaralakṣaṇe vācye pramehalakṣaṇamāha||64||
iṣṭāniṣṭābhyupagamo yathā- “bhavān caura” ityukte svadoṣamaparihṛtya vacanaṃ- bhavānapi caura iti| etaddhi vacanaṃ svīyamaniṣṭaṃ cauratvaṃ parasya ceṣṭaṃ cauratvamabhyanujānāti| tadevaṃ vacanaṃ nyāye “matānujñā” śabdenocyate||62-64||
atha nigrahasthānaṃ- nigrahasthānaṃ nāma parājayaprāptiḥ; tacca trirabhihitasya vākyasyāparijñānaṃ pariṣadi vijñānavatyāṃ, yadvā ananuyojyasyānuyogo'nuyojyasya cānanuyogaḥ| pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, kālātītavacanam, ahetuḥ, nyūnam, adhikaṃ, vyartham, anarthakaṃ, punaruktaṃ, viruddhaṃ, hetvantaram, arthāntaraṃ ca nigrahasthānam||65|| iti vādamārgapadāni yathoddeśamabhinirdiṣṭāni bhavanti||66||
nigrahasya parājayasya sthānamiva sthānaṃ kāraṇamiti nigrahasthānam| pariṣadi vijñānavatyāmityanena yadi pariṣattasya trirabhihitasyārthaṃ vijānāti, prativādī ca na jānāti, tadā tasya nigrahasthānaṃ bhavati| anyānapyuktāneva nigrahasthānatvenāha 65 - ananuyojyasyānuyoga ityādi| ete ca vyākṛtā eva| atra cāpratibhādayo'pi nyāyoktā antarbhāvanīyā buddhimadbhiḥ, āyuvede tathāvidhopakārakatvābhāvādetat prapañcaviṣayamapi na prapañcitaṃ; nyāyavidāṃ tvetadanuktamapi sugamameva 66, tadavedināṃ ca manākprapañcoktamapi nālaṃ jñānāyetyalaṃ prapañcena||65-66||
vādastu khalu bhiṣajāṃ pravartamāno pravartetāyurveda eva, nānyatra| atra hi vākyaprativākyavistarāḥ kevalāścopapattayaḥ sarvādhikaraṇeṣu| tāḥ sarvāḥ samavekṣyāvekṣya sarvaṃ vākyaṃ brūyāt, nāprakṛtakamaśāstramaparīkṣitamasādhakamākulamavyāpakaṃ vā| sarvaṃ ca hetumadbrūyāt| hetumanto hyakaluṣāḥ sarva eva vādavigrahāścikitsite kāraṇabhūtāḥ, praśastabuddhivardhakatvāt; sarvārambhasiddhiṃ hyāvahatyanupahatā buddhiḥ||67||
idānīṃ yathoktavāda evāyurvede āyurvedādhyāyibhiḥ kartavyaḥ, evambhūtasyaiva vādasya vivakṣitatvaṃ 67 samyagjñānajanakatvādityāha- vāda ityādi| atha kimarthaṃ vādaviṣayāḥ santītyāha- atra hītyādi| sarvādhikaraṇeṣu ‘santi’ iti śeṣaḥ| avyāpakaṃ 68 veti brūyāditi pūrveṇa sambandhaḥ| vādo vigrahaḥ śarīramiva yeṣāṃ te vādavigrahā jalpabhedā vitaṇḍābhedāśca| praśastabuddhikartṛtvena kathaṃ vādaścikitsāyāṃ kāraṇaṃ bhavatītyāha- sarvetyādinā| na kevalaṃ cikitsāsiddhiṃ karotyanupahatā buddhiḥ, kintu sarvārambhasiddhiṃ karotītyarthaḥ||67||
imāni khalu tāvadiha kānicit prakaraṇāni bhiṣajāṃ jñānārthamupadekṣyāmaḥ| jñānapūrvakaṃ hi karmaṇāṃ samārambhaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ| jñātvā hi kāraṇa-karaṇa-kāryayoni-kārya-kāryaphalānubandha-deśa-kāla-pravṛttyupāyān samyagabhinirvartamānaḥ kāryābhinirvṛttāviṣṭaphalānubandhaṃ kāryamabhinirvartayatyanatimahatā yatnena kartā||68||
samprati buddhervardhanakāraṇatadvidyasambhāṣāvidhyabhidhānaprasaṅgeṇāyurvedopayuktakāraṇādyabhidhāyakānyapi prakaraṇāni buddhivardhanānyabhidhātuṃ pratijānīte- imānītyādi| jñānapūrvakamiti kartavyakāryānuguṇapadārthajñānapūrvakamityarthaḥ| yāni jñātvā kriyamāṇaṃ kāryaṃ sādhu bhavati tānyāha- jñātvā hītyādi| abhinirvartamāna iti ābhimukhyena vartamānaḥ| iṣṭaṃ tādātvikaṃ phalamanubandhaścāyatīyaphalaṃ yasya tadiṣṭaphalānubandham||68||
tatra kāraṇaṃ nāma tad yat 69 karoti, sa eva hetuḥ, sa kartā||69||
uktāni kāraṇādīni vyākaroti- tatretyādinā| yaditi kāraṇapratyavamarśānnapuṃsakam| karotīti svātantryeṇa karoti| teneha kāraṇaśabdena svatantrakāraṇaṃ kartṛlakṣaṇamucyate||69||
karaṇaṃ punastad yadupakaraṇāyopakalpate kartuḥ kāryābhinirvṛttau prayatamānasya||70||
karaṇaṃ vivṛṇoti- karaṇaṃ punarityādi| upakaraṇāyeti kartuḥ sampādye kārye sannihitaṃ sahakāritayā vyāpriyate| kāryābhinirvṛttāviti kāryābhinirvṛttimuddiśya| yatamānasyeti yatnaṃ kurvataḥ| etena yaḥ kārye kāraṇāntaraprerakaḥ, sa 70 cātra kartā kāraṇaśabdenocyate; yattu kartradhīnavyāpāre sādhakatamaṃ, tat karaṇam| kartṛtvaṃ ca tasyaiva mukhyaṃ yo hi buddhiprayatnayuktatvāditarakāraṇaprerako bhavati, acetane tu kartṛtvavyapadeśaḥ svātantryavivakṣayā bhāktaḥ||70||
kāryayonistu sā yā vikriyamāṇā kāryatvamāpadyate||71||
kāryasya yoniḥ samavāyikāraṇaṃ kāryayoniḥ| yetyādi yā yoniḥ kāraṇarūpā vikriyamāṇā rūpāntaramāpadyamānā kāryatvamāpadyate kāryarūpā bhavatītyarthaḥ| tatra ghaṭasya mṛttikā kāryayoniḥ; mṛdeva hyavasthāntaraprāptyā ghaṭo bhavati||71||
kāryaṃ tu tadyasyābhinirvṛttimabhisandhāya kartā pravartate||72||
abhinirvṛttimabhisandhāyeti kartavyatābuddhiṃ 71 sthirīkṛtya||72||
kāryaphalaṃ punastad yatprayojanā kāryābhinirvṛttiriṣyate||73||
kāryaphalaśabdeneha tādātvikaṃ kāryaphalaṃ jñeyaṃ, yathā- kumbhakārasya ghaṭakaraṇe tanmūlyaprāptiḥ; anubandhastvāyatīyaṃ phalaṃ, yathā- ghaṭamūlyaviniyogaḥ kuṭumbapoṣaṇādau||73||
anubandhaḥ khalu sa yaḥ kartāramavaśyamanubadhnāti kāryāduttarakālaṃ kāryanimittaḥ śubho vā'pyaśubho bhāvaḥ||74||
anubadhnātīti uttarakālaṃ kartāramupatiṣṭhate| śubho vā'pyaśubho veti śubhasya kāryasya śubhaḥ, aśubhasya cāśubhaḥ||74||
deśastvadhiṣṭhānam||75||
deśastvadhiṣṭhānamiti kāryānuguṇo'nanuguṇo vā ādhārarūpo deśaḥ||75||
kālaḥ punaḥ pariṇāmaḥ||76||
pariṇāma iti pariṇāmī ṛtvayanādirūpaḥ kālaḥ| tena nityagaṃ kālaṃ nirasyati, tasya sarvasādhāraṇatvena kāryaṃ pratyanapekṣaṇīyatvāt||76||
pravṛttistu khalu ceṣṭā kāryārthā; saiva kriyā, karma, yatnaḥ, kāryasamārambhaśca||77||
pravṛtteśceṣṭādiśabdāḥ paryāyā eva lakṣaṇam||77||
upāyaḥ punastrayāṇāṃ kāraṇādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ 72 ca samyak kāryakāryaphalānubandhavarjyānāṃ, kāryāṇāmabhinirvartaka ityatastūpāyaḥ 73; kṛte nopāyārtho'sti, na ca vidyate tadātve, kṛtāccottarakālaṃ phalaṃ, phalāccānubandha iti||78||
upāyamāha- upāyaḥ punarityādi| sauṣṭhavamiti suṣṭhutvaṃ kartrādīnāṃ kāryānuguṇayogitvamityarthaḥ| abhividhānaṃ ca samyagiti kāraṇādīnāṃ kāryānuguṇyenāvasthānaṃ, yathā- bheṣajasya śirovirecanakārakasya tāpanapicudānamityādi; yathā vā paṭakāraṇānāṃ tantvādīnāṃ paṭavāpanayogyatayā'vasthānam| etaccopāyarūpaṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ ca kāryāditrikarahitānāṃ kāraṇādīnāṃ jñeyamityāha- kāryetyādi| upāyasya svarūpāntaramāha 74 - kāryāṇāmabhinirvartaka ityatastūpāya iti| asatyupāye kāraṇādīni kāryaṃ na kurvantītyarthaḥ| atha kathaṃ kāryādiṣūpāyatvaṃ na sambhavatītyāha- kṛta ityādi| upāyo hi kāryakārakaḥ, tatra kṛte utpanne kārye nopāyārtho'sti, na hi kṛtaṃ punaḥ kriyate; tena kāryagatamapyupāyatvaṃ na punaḥ kāryotpāde svīkurmaḥ| athānutpanne kārye upāyarūpatā bhaviṣyatītyāha- na ca vidyate tadātve; ‘kāryam’ iti śeṣaḥ; tadātve kāryotpatteḥ pūrvaṃ kāryameva nāsti, tena tadātve'pyupāyatvaṃ kāryasya nāstīti| yadā ca kārya evopāyatvamupāyottarakālīnatvena nāsti tadā kāryottarakālajayoḥ phalānubandhayorapi upāyārtho nāstītyāha- kṛtāccottarakālamityādi||78||
etaddaśavidhamagre parīkṣyaṃ, tato'nantaraṃ kāryārthā pravṛttiriṣṭā| tasmādbhiṣak kāryaṃ cikīrṣuḥ prāk kāryasamārambhāt parīkṣayā kevalaṃ parīkṣyaṃ parīkṣya karma samārabheta kartum||79||
upasaṃharati- etadityādi||79||
tatra cedbhiṣagabhiṣagvā bhiṣajaṃ kaścidevaṃ khalu pṛcched- vamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanāni prayoktukāmena bhiṣajā katividhayā parīkṣayā katividhameva parīkṣyaṃ, kaścātra parīkṣyaviśeṣaḥ, kathaṃ ca parīkṣitavyaḥ, kimprayojanā ca parīkṣā, kva ca vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, kva ca nivṛttiḥ, pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge ca kiṃ naiṣṭhikaṃ, kāni ca vamanādīnāṃ bheṣajadravyāṇyupayogaṃ gacchantīti||80||
sampratyuktaṃ kāraṇādidaśakaṃ vaidyopayuktabhiṣagādidṛṣṭāntena darśayituṃ tatra cedityādiprakaraṇamārabhate| abhiṣagveti kiñcidbhiṣagityarthaḥ| katividhaṃ parīkṣyamiti katiprakāraṃ parīkṣaṇīyam| pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoga iti pravṛttyanuguṇanivṛttyanuguṇayorlakṣaṇayorekatra melake| kiṃ naiṣṭhikamiti niṣṭhā niścayastadbhavaṃ naiṣṭhikaṃ; kiṃ niścayena kartavyamityarthaḥ||80||
sa evaṃ pṛṣṭo yadi mohayitumicchet, brūyādenaṃ- bahuvidhā hi parīkṣā tathā parīkṣyavidhibhedaḥ, katamena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayā kena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasya bhedāgraṃ bhavān pṛcchatyākhyāyamānaṃ 75; nedānīṃ bhavato'nyena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayā'nyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasyābhilaṣitamarthaṃ śrotumahamanyena parīkṣāvidhibhedenānyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyaṃ bhittvā'nyathā''cakṣāṇa 76 icchāṃ pūrayeyamiti||81||
yadi mohayitumicchediti yadi vigṛhyasambhāṣāpravṛttatvena mohayitumicchedityarthaḥ| tatheti bahuvidha ityarthaḥ| vidhirūpo bhedo vidhibhedaḥ, tasya prakṛtyantaramiti kāraṇāntaram| bhedāgramiti bhedaparimāṇaṃ, bhedaparimāṇaṃ ceha bhedasaṅkhyāpariccheda eva jñeyaḥ| ākhyāyamānamiti cchedaḥ| kimarthamevaṃ punaḥ pṛcchasītyākāṅkṣāyāmāha- nedānīmityādi| bhavato'nyathā śrotumabhilaṣitamarthamahamanyathā''cakṣāṇo na bhavata icchāṃ pūrayeyaṃ; tena tvameva tāvadviśeṣayitvā pṛccheti vākyārthaḥ| yadā tu, ‘vedānīṃ na pūrayeyam 77 ’ itipāṭhaḥ, tadā vedānīmityagre ācakṣāṇa icchāṃ na pūrayeyamiti yojyaṃ; kiṃvā, neti pūrveṇa yujyate| tena, katamena 78 vidhibhedaprakṛtyantareṇākhyāyamānaṃ bhavānicchati, kena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇākhyāyamānamicchati 79 na, iti yojyam| idānīmityādi tu pūrvavadāśaṅkāyāṃ vacanam| etadviśeṣapṛcchayā pṛcchako vyākulo bhavatīti bhāvaḥ| parīkṣyasyārthaṃ bhavataḥ śrotumabhilaṣitamanyathā ācakṣāṇa iti yojanā||81||
sa yaduttaraṃ brūyāttat samīkṣyottaraṃ vācyaṃ syādyathoktaṃ ca prativacanavidhimavekṣya; samyak 80 yadi tu brūyānna cainaṃ mohayitumicchet, prāptaṃ tu vacanakālaṃ manyeta, kāmamasmai brūyādāptameva nikhilena||82||
tat samīkṣyeti tadvacanaṃ samīkṣya yadaupayikaṃ bhavati| yathoktaṃ prativacanavidhimityatraivādhyāye vigṛhyasambhāṣāvidhāvuktamavekṣyottaraṃ vācyam| pakṣāntaramāha- samyagityādi| samyagyadi tu brūyāditi yadi sandhāyasambhāṣāyāṃ brūyāt| prāptamiti ucitam, ucite 81 hi vacanakāle vaktavyameva; āptameveti yathārthamevetyarthaḥ||82||
dvividhā tu khalu parīkṣā jñānavatāṃ- pratyakṣam, anumānaṃ ca| etaddhi dvayamupadeśaśca parīkṣā syāt| evameṣā dvividhā parīkṣā, trividhā vā sahopadeśena||83||
tadeva yathārthamuttaraṃ pūrvapraśneṣu yathākrameṇāha- dvividhātvityādi| jñānavatāmityāptopadeśarūpaśāstrajanitajñānavatām| pakṣāntare parīkṣātraividhyamāha- etaddhītyādi| etacca parīkṣāyā dvaividhyaṃ traividhyaṃ vā trividharogaviśeṣavijñānīya eva vyākhyātam||83||
daśavidhaṃ tu parīkṣyaṃ kāraṇādi yaduktamagre, tadiha bhiṣagādiṣu saṃsārya sandarśayiṣyāmaḥ- iha kāryaprāptau kāraṇaṃ bhiṣak, karaṇaṃ punarbheṣajaṃ, kāryayonirdhātuvaiṣamyaṃ, kāryaṃ dhātusāmyaṃ, kāryaphalaṃ sukhāvāptiḥ, anubandhaḥ khalvāyuḥ, deśo bhūmirāturaśca, kālaḥ punaḥ saṃvatsaraścāturāvasthā ca, pravṛttiḥ pratikarmasamārambhaḥ, upāyastu bhiṣagādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ 82 ca samyak| ihāpyasyopāyasya viṣayaḥ pūrveṇaivopāyaviśeṣeṇa vyākhyātaḥ| iti kāraṇādīni daśa daśasu bhiṣagādiṣu saṃsārya sandarśitāni, tathaivānupūrvyaitaddaśavidhaṃ parīkṣyamuktaṃ ca||84||
bhiṣagādiṣu saṃsāryeti bhiṣagādīni copayuktānyudāharaṇāni kṛtvā| dhātuvaiṣamyamiti viṣamatāṃ gatā dhātavaḥ; dhātava eva hi viṣamāmavasthāṃ parityajya samāvasthāmāpadyamānā ārogyākhyasya dhātusāmyasya samavāyikāraṇatayā kāryayonitāmāpadyante| sukhāvāptiriti arogyāvāptiḥ| uktaṃ ca- “sukhasañjñakamārogyaṃ” (sū.a.9) iti| āyuścānubandhaphalarūpaṃ yadyapyatra rogigataṃ na vaidyagataṃ, tathā'pi vaidyena kāṅkṣitatvādvaidyagatameva tadvijñeyam| tenānubandhalakṣaṇe kartāramabhipraitīti yaduktaṃ tadupapannam| kartā hyatra bhiṣak, tenāturagatamapyāyurbhiṣagapekṣitatvena bhiṣaja eva phalamiti jñeyam| pratikarma cikitsā| ihāpyasyetyādi| atrāpi kāryaphalānubandhavyatiriktānāṃ kāraṇādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ ca yathoktanyāyenopāya iti darśayati||84||
tasya yo yo viśeṣo 83 yathā yathā ca parīkṣitavyaḥ, sa tathā tathā vyākhyāsyate||85|| kāraṇaṃ bhiṣagityuktamagre, tasya parīkṣā- bhiṣaṅnāma yo bhiṣajyati, yaḥ sūtrārthaprayogakuśalaḥ, yasya cāyuḥ sarvathā viditaṃ yathāvat| sa ca sarvadhātusāmyaṃ cikīrṣannātmānamevāditaḥ parīkṣeta guṇiṣu guṇataḥ kāryābhinirvṛttiṃ paśyan, kaccidahamasya kāryasyābhinirvartane samartho na veti; tatreme bhiṣagguṇā yairupapanno bhiṣagdhātusāmyābhinirvartane samartho bhavati; tadyathā- paryavadātaśrutatā, paridṛṣṭakarmatā, dākṣyaṃ, śaucaṃ, jitahastatā, upakaraṇavattā, sarvendriyopapannatā, prakṛtijñatā, pratipattijñātā ceti||86||
kaśca parīkṣyaviśeṣaḥ? kathaṃ ca parīkṣitavyaḥ? iti praśnadvayottaraṃ dātumāha- tasyetyādi| yo yo viśeṣa iti kāraṇādīnāṃ yo yo dṛṣṭakarmatvādiḥ sajātīyādvaidyāturādestathā vijātīyācca bheṣajāderviśeṣa ityarthaḥ| yathā parīkṣitavya ityasyodāharaṇaṃ ‘kaccidahamasya’ ityevaṃ(prakāra)granthe vakṣyamāṇaṃ jñeyam| bhiṣajyati cikitsati| sarvatheti hitāhitasukhaduḥkhatvādinā| sa ceti kāraṇaṃ bhiṣaṅna pareṇa parīkṣaṇīyaḥ, kiṃ tvātmanā'pyātmānaṃ parīkṣeteti darśayati 84| atha kathamātmānaṃ parīkṣetetyāha- guṇiṣvityādi| ātmānaṃ guṇayogatayā parīkṣetetyarthaḥ| guṇata iti hetau pañcamī| kacciditi icchāprakāśane| pratipattiḥ utpannāyāmāpadi jhaṭiti kartavyakaraṇam||85-86||
karaṇaṃ punarbheṣajam| bheṣajaṃ nāma tadyadupakaraṇāyopakalpate bhiṣajo dhātusāmyābhinirvṛttau prayatamānasya viśeṣataścopāyāntebhyaḥ| taddvividhaṃ vyapāśrayabhedāt- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ ceti| tatra daivavyapāśrayaṃ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṃ- saṃśodhanopaśamane ceṣṭāśca dṛṣṭaphalāḥ| etaccaiva bheṣajamaṅgabhedādapi dvividhaṃ- dravyabhūtamḥ, adravyabhūtaṃ ca| tatra yadadravyabhūtaṃ tadupāyābhiplutam| upāyo nāma bhayadarśanavismāpanavismāraṇakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanavadhabandhasvapnasaṃvāhanādiramūrto bhāvaviśeṣo yathoktāḥ siddhyupāyāścopāyābhiplutā 85 iti| yattu dravyabhūtaṃ tadvamanādiṣu yogamupaiti| tasyāpīyaṃ parīkṣā- idamevamprakṛtyaivaṅguṇamevamprabhāvamasmin deśe jātamasminnṛtāvevaṃ gṛhītamevaṃ nihitamevamupaskṛtamanayā ca mātrayā yuktamasmin vyādhāvevaṃvidhasya puruṣasyaivatāvantaṃ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā, yadanyadapi caivaṃvidhaṃ bheṣajaṃ bhavettaccānena 86 viśeṣeṇa yuktamiti||87||
viśeṣataścopāyāntebhya ityanena kāryayonipravṛttideśakālopāyebhyo'nyadyadyat karturupakaraṇaṃ bhavati tat karaṇamiti 87 darśayati| kāryayonirhi loke vikāryakarmatayā sādhakatamāt karaṇāt pṛthagucyate, pravṛttyupāyayostu kartṛkaraṇādidharmatvena na karaṇasañjñā, deśakālau tu na sādhakatamau; tenopāyāntebhyo yathoktaviśeṣeṇa yat karturupakaraṇaṃ bhavati, tat karaṇam| atra daivavyapāśrayayuktivyapāśrayadvaividhye tu sattvāvajayo'pi bheṣajamavaruddhaṃ jñeyaṃ; sattvāvajayo hi dṛṣṭadvāropakārī yuktivyapāśraye, tathā'dṛṣṭadvāropakārī tu daivavyapāśraye praviśati| ata evoktaṃ yuktivyapāśrayavyākaraṇe- ceṣṭāśca dṛṣṭaphalā iti| ceṣṭāśabdena manaśceṣṭā'pi sattvāvajayalakṣaṇā gṛhyate| punarauṣadhasya prakārāntareṇa dvaividhyamāha- aṅgabhedādityādi| aṅgaṃ śarīraṃ svarūpamiti yāvat; tena svarūpabhedādityarthaḥ| dravyabhūtaṃ dravyarūpam evamadravyarūpam| upāyābhiplutamiti upāyavyāptam, upāyagrahaṇagṛhītamiti yāvat| evaṃ manyate- bhayādayo'mūrtā bhāvā na sākṣādārogyakāraṇāni bhavanti, kiṃ tarhi śarīrasthitāneva vātādīn tathā kurvanti samatvenotpādyamānān yenārogyaṃ bhavati, na hyamūrtāni mūrtānāṃ śarīradhātūnāmutpattau samavāyikāraṇāni bhavanti; bheṣajaṃ tu dravyabhūtaṃ samaśarīrotpāde samavāyikāraṇaṃ bhavatyeva, tena dravyasyārogyaṃ prati sādhakatamatvaṃ sādhuḥ amūrtānāṃ tu bhayādīnāṃ na bheṣajavat sādhakatamatvamiti kṛtvā dravyajanya eva dhātusāmye teṣāmupāyatvaṃ yuktam| evaṃ sūkṣmayā buddhyā bhayādīnāmupāyatvaṃ, sthūlayā tu buddhyā bheṣajatvamapīti kṛtvā bhayādiṣu bheṣajavyavahāraścācāryābhimato dvividhabheṣaje'rthe'dravyabhūtabhayādigrahaṇādunnīyate 88| na kevalamadravyabhūtaṃ bheṣajamupāyavyāptaṃ, kiṃ tvanye'pi paricārakādaya upāyagrahaṇagṛhītā evetyāha- yathoktāḥ siddhyupāyāśceti| yathoktāḥ siddhyupāyāḥ paricārakādayo'tra daśavidhaparīkṣye sākṣādanuktāste'pi upāyābhiplutā evetyarthaḥ| kiṃvā upāyābhiplutamiti upāyamiśritam| tatra bhayādyamūrtabheṣaja eva yathoktā upāyāḥ kāraṇādisauṣṭhavasamyagabhividhānarūpā adravyabhūtabheṣajapakṣagṛhītā ityarthaḥ| tena, bhayādiṣu tathopāyaśabdābhidheyeṣu ca adravyabhūtabheṣajaśabdaprayogo bhavatīti darśayati| ye tu ‘upāyāntābhiplutam’ iti paṭhanti, te deśakālāveva adravyabhūtabheṣajamiti vadanti; vadanti ca dravyaśabdena kvāthakalkādyupayojanīyaṃ dravyamucyate iti| etacca nātimanohāri| anena ceti sādhanabhūtena ca ‘evamprakṛtyā’ ityādinoktena tathā sādhyena ca ‘evaṃvidhasya puruṣasya’ ityādinoktena viśeṣeṇa 89 yuktamabhūdityarthaḥ||87||
kāryayonirdhātuvaiṣamyaṃ, tasya lakṣaṇaṃ vikārāgamaḥ| parīkṣā tvasya vikāraprakṛteścaivonātiriktaliṅgaviśeṣāvekṣaṇaṃ vikārasya ca sādhyāsādhyamṛdudāruṇaliṅgaviśeṣāvekṣaṇamiti||88||
tasya lakṣaṇaṃ dhātuvaiṣamyasya pratyātmarūpamityarthaḥ| vikāraprakṛteriti vikārakāraṇasya doṣasyetyarthaḥ||88||
kāryaṃ dhātusāmyaṃ, tasya lakṣaṇaṃ vikāropaśamaḥ| parīkṣā tvasya- rugupaśamanaṃ, svaravarṇayogaḥ, śarīropacayaḥ, balavṛddhiḥ, abhyavahāryābhilāṣaḥ, rucirāhārakāle, abhyavahṛtasya cāhārasya kāle samyagjaraṇaṃ, nidrālābho yathākālaṃ, vaikāriṇāṃ ca svapnānāmadarśanaṃ, sukhena ca pratibodhanaṃ, vātamūtrapurīṣaretasāṃ muktiḥ, sarvākārairmanobuddhīndriyāṇāṃ cāvyāpattiriti||89||
sarvākārairiti sarvaśubhalakṣaṇaiḥ||89||
kāryaphalaṃ sukhāvāptiḥ, tasya lakṣaṇaṃ- manobuddhīndriyaśarīratuṣṭiḥ||90||
sukhāvāptiriti ātmaguṇasukhaprāptiḥ||90||
anubandhastu khalvāyuḥ, tasya lakṣaṇaṃ- prāṇaiḥ saha saṃyogaḥ||91||
prāṇaiḥ saha saṃyoga iti prāṇalakṣaṇena vāyunā 90 yoga ityarthaḥ| tena prāṇaśabdasyāyuṣo bhinnārthatvāllakṣyalakṣaṇayorabhedaḥ 91||91||
deśastu bhūmirāturaśca||92|| tatra bhūmiparīkṣā āturaparijñānahetorvā syādauṣadhaparijñānahetorvā| tatra tāvadiyamāturaparijñānahetoḥ| tadyathā- ayaṃ kasmin bhūmideśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā; tasmiṃśca bhūmideśe manuṣyāṇāmidamāhārajātam, idaṃ vihārajātam, idamācārajātam, etāvacca balam, evaṃvidhaṃ sattvam, evaṃvidhaṃ sātmyam, evaṃvidho doṣaḥ, bhaktiriyam, ime vyādhayaḥ, hitamidam, ahitamidamiti prāyograhaṇena 92| auṣadhaparijñānahetostu kalpeṣu bhūmiparīkṣā vakṣyate||93||
kramaprāptaṃ deśamāha- deśa ityādi| āturaśabdeneha śaṅkyamānāturyatayā svasthavṛttopapādanīyaḥ svastho'pi gṛhyate| so'pi parīkṣyata eva svasthavṛttaprayogārtham| pariśabdo viśeṣārthaḥ, tenāturasya sakaladeśakṛtaviśeṣeṇa jñānamāturaparijñānam| evaṃ bheṣajaparijñāne'pi deśakṛtaviśeṣajñānaṃ parijñānaṃ boddhavyam| saṃvṛddha iti vardhitaḥ| evaṃvidhaṃ sātmyamiti okasātmyamityarthaḥ| idaṃ hitamityanena ca deśāpekṣayā viparītaguṇasātmyaṃ brūte| prāyograhaṇeneti cchedaḥ, prāyograhaṇena naikāntataḥ 93 parīkṣeteti yojanā| prāyaḥśabdena ca deśenāhārādyanumānaṃ na niścitaṃ kiṃ tu prāyobhāvīti darśayati| kalpeṣviti madanādikalpeṣu| tatra ca yadyapi prathama eva kalpe bhūmiparīkṣā vaktavyā, tathā'pyantarakalpeṣvapi tadarthasyātideśena kathanādbahuvacanaṃ kṛtam, uttarakalpavaktavyānyapi hi dravyāṇi yathokta eva deśe grāhyāṇīti darśanārtham||92-93||
āturastu khalu kāryadeśaḥ| tasya parīkṣā āyuṣaḥ pramāṇajñānahetorvā syād, baladoṣapramāṇajñānahetorvā| tatra tāvadiyaṃ baladoṣapramāṇajñānahetoḥ; doṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo 94 balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati| sahasā hyatibalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamalpabalamāturamatipātayet; na hyatibalānyāgneyavāyavīyānyauṣadhānyagnikṣāraśastrakarmāṇi vā śakyante'lpabalaiḥ soḍhum; asahyātitīkṣṇavegatvāddhitāni sadyaḥprāṇaharāṇi syuḥ| etaccaiva kāraṇamapekṣamāṇā hīnabalamāturamaviṣādakarairmṛdusukumāraprāyairuttarottaragurubhiravibhramairanātyayikaiścopacarantyauṣadhaiḥ; viśeṣataśca nārīḥ, tā hyanavasthitamṛduvivṛtaviklavahṛdayāḥ prāyaḥ sukumāryo'balāḥ parasaṃstabhyāśca| tathā balavati balavadvyādhiparigate svalpabalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamasādhakameva bhavati| tasmādāturaṃ parīkṣeta prakṛtitaśca, vikṛtitaśca, sārataśca, saṃhananataśca, pramāṇataśca, sātmyataśca, sattvataśca, āhāraśaktitaśca, vyāyāmaśaktitaśca, vayastaśceti, balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetoḥ||94||
bhūmirūpaṃ deśamabhidhāyāturarūpamāha- āturastu khalvityādi| kāryadeśa iti kartavyadhātusāmyādhāra ityarthaḥ| balasya doṣasya ca pramāṇaṃ baladoṣapramāṇam| iyamiti agre ‘tasmādāturaṃ parīkṣeta’ ityādigranthavakṣyamāṇā| atha kimarthaṃ baladoṣapramāṇaparīkṣā kartavyetyāha- doṣapramāṇetyādi| doṣapramāṇāpekṣayā bheṣajapramāṇaṃ kriyate, tenaiva samyak sādhyasiddhiryasmādbhavati tasmādbalapramāṇaparīkṣā śarīrasya kartavyeti prakaraṇārthaḥ| balapramāṇaviśeṣāpekṣa iti yadi balavaccharīraṃ bhavati tadaiva doṣapramāṇāpekṣayā mahauṣadhapramāṇaṃ bhavati, viparyaye tu na bhavati| etadeva viparyayeṇa vyākaroti- sahasetyādi| alpabale rogiṇyaparīkṣakaprayuktamevātimātraṃ bheṣajaṃ bhavatītyuktaṃ, na tu parīkṣakaprayuktamiti| sadyaḥprāṇaharāṇi syuriti ‘alpabale’ ityarthādgṛhyate| aviṣādakaraṃ śarīramanasoraglānikaram| uttarottaraṃ pramāṇalakṣaṇagurutvaṃ 95 yeṣāṃ, taiḥ| tena yadi durbale mahādoṣaḥ, sa ca bhūrimātrabheṣajasādhyastathā'pi tadātvavyāpattibhayānna sahasā bheṣajabhūyastvaṃ kartavyaṃ, kintūttarottaramabhyāsavaśādbalamapekṣya bheṣajabhūyastvaṃ kartavyamiti darśayati| avibhramairiti pākakāle'pyavaikārikaiḥ| anātyayikairiti na mahāvipattikaraiḥ| yathoktaguṇaṃ bheṣajaṃ viśeṣeṇa strīṇāṃ kartavyamityāha- viśeṣata ityādi| hṛdayaśabdena hṛdayasthaṃ mana iti jñeyam| mṛduvivṛtam agambhīram| viklavaṃ stokakleśābhibhavanīyam, anena ca durbalacetastvamuktam| parasaṃstabhyāḥ na svayamātmānaṃ sattvabalāt stambhayanti| tathetyādinā svalpapramāṇabheṣajadoṣamāha| balavadyādhiparigate iti vacanena ya eva balavān vyādhirbalavataḥ sa evānalpabheṣajāsādhyaḥ; yastu balavato'pyalpabalaḥ so'lpabheṣajasādhya eva| parīkṣāhetumabhidhāya yathā śarīraṃ parīkṣaṇīyaṃ tadāha- tasmādityādi| balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetorityatra dehabalaṃ doṣabalaṃ ca sāmānyena gṛhyate| yena vikṛtitaḥ śarīrajñānaṃ doṣabalajñānahetorbhavati, tadeva ‘prakṛtyādīnāṃ vikṛtivarjyānāṃ’ ityādinā vakṣyati| kiṃvā balaṃ śarīrabalamevocyate; tatra ca vikṛtibalenāpi śarīrabalaṃ budhyata iti kṛtvā iha sāmānyenoktam, uttaratra tu vikṛtyā doṣapramāṇaṃ prāyo vijñāyata iti kṛtvā ‘vikṛtibalatraividhyena doṣabalatraividhyamanumīyate 96 ’ ityuktam||94||
tatra prakṛtyādīn bhāvānanuvyākhyāsyāmaḥ 97| tadyathā- śukraśoṇitaprakṛtiṃ, kālagarbhāśayaprakṛtiṃ, āturāhāravihāraprakṛtiṃ, mahābhūtavikāraprakṛtiṃ ca garbhaśarīramapekṣate| etāni 98 hi yena yena doṣeṇādhikenaikenānekena 99 vā samanubadhyante, tena tena doṣeṇa garbho'nubadhyate; tataḥ sā sā doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ garbhādipravṛttā| tasmācchleṣmalāḥ prakṛtyā kecit, pittalāḥ kecit, vātalāḥ kecit, saṃsṛṣṭāḥ kecit, samadhātavaḥ kecidbhavanti| teṣāṃ hi lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ||95||
prakṛtimiti svabhāvam| etānīti śukrādīni| atra śukre śoṇite vā yādṛgavastho doṣastādṛggarbhe prakṛtirbhavati; tathā śukraśoṇitamelakakāle ṛturūpe yo doṣa utkaṭo bhavati, sa prakṛtimārabhate; evaṃ garbhāśayasthaśca doṣaḥ; māturāhāravihārau tatkālīnau yaddoṣakaraṇasvabhāvau, sā ca prakṛtirgarbhaśarīre bhavati| eṣu ca prakṛtyārambhakeṣu kāraṇeṣu yadbalavadbhavati kāraṇāntarabṛṃhitaṃ ca, tadeva prakṛtyārambhakaṃ bhavati| kālādayaśca śukraśoṇitameva kurvantaḥ prakṛtijanakā bhavantīti tantrāntare śukraśoṇitagatadoṣeṇaiva prakṛtyutpādo darśitaḥ| garbhādipravṛtteti garbhasyādimelake pravṛttā| atra ca samairdoṣairvṛddhairgarbhajanmaiva na bhavatīti vikṛtadoṣatrayaprakṛteranabhidhānāditi jñeyam| prakṛtivikāraśca sūtrasthāna eva vyākṛtaḥ 100||95||
śleṣmā hi snigdhaślakṣṇamṛdumadhurasārasāndramandastimitaguruśītavijjalācchaḥ| tasya snehācchleṣmalāḥ snigdhāṅgāḥ, ślakṣṇatvācchlakṣṇāṅgāḥ, mṛdutvāddṛṣṭisukhasukumārāvadātagātrāḥ, mādhuryāt prabhūtaśukravyavāyāpatyāḥ, sāratvāt sārasaṃhatasthiraśarīrāḥ, sāndratvādupacitaparipūrṇasarvāṅgāḥ, mandatvānmandaceṣṭāhāravyāhārāḥ, staimityādaśīghrārambhakṣobhavikārāḥ, gurutvāt sārādhiṣṭhitāvasthitagatayaḥ, śaityādalpakṣuttṛṣṇāsantāpasvedadoṣāḥ, vijjalatvāt suśliṣṭasārasandhibandhanāḥ, tathā'cchatvāt prasannadarśanānanāḥ prasannasnigdhavarṇasvarāśca bhavanti| ta evaṅguṇayogācchleṣmalā balavanto vasumanto vidyāvanta ojasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti||96||
mṛdutvaṃ jalakṛtam| avadātagātrā iti mṛdutvādevāvadātatvam| aśīghraśabda ārambhādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| sāragatayo na skhalanti, adhiṣṭhitagatayaḥ sarveṇa padena mahīmākrāmanti, avasthitagataya iti avasthitatvena na capalā gatirbhavati| prasanne darśanānane yasya sa tathā| vasumattvādi prakṛtirūpaṃ yadbhavati, tat prakṛtiprabhāvājjñeyam||96||
pittamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ visramamlaṃ kaṭukañca| tasyauṣṇyāt pittalā bhavantyuṣṇāsahā, uṣṇamukhāḥ, sukumārāvadātagātrāḥ 101, prabhūtavipluvyaṅgatilapiḍakāḥ, kṣutpipāsāvantaḥ, kṣipravalīpalitakhālityadoṣāḥ, prāyomṛdvalpakapilaśmaśrulomakeśāśca; taikṣṇyāttīkṣṇaparākramāḥ, tīkṣṇāgnayaḥ, prabhūtāśanapānāḥ, kleśāsahiṣṇavo, dandaśūkāḥ; dravatvācchithilamṛdusandhimāṃsāḥ, prabhūtasṛṣṭasvedamūtrapurīṣāśca; visratvāt prabhūtapūtikakṣāsyaśiraḥśarīragandhāḥ; kaṭvamlatvādalpaśukravyavāyāpatyāḥ; ta evaṅguṇayogāt pittalā madhyabalā madhyāyuṣo madhyajñānavijñānavittopakaraṇavantaśca bhavanti||97||
dandaśūkāḥ punaḥ punarbhakṣaṇaśīlāḥ| prabhūtāśanatvaṃ tu bahubhakṣaṇatvena| prabhūtaḥ pūtiḥ kakṣāprabhṛtiṣu gandho yeṣāṃ te tathā||97||
vātastu rūkṣalaghucalabahuśīghraśītaparuṣaviśadaḥ| tasya raukṣyādvātalā rūkṣāpacitālpaśarīrāḥ pratatarūkṣakṣāmasannasaktajarjarasvarā 102 jāgarūkāśca bhavanti, laghutvāllaghucapalagaticeṣṭāhāravyāhārāḥ, calatvādanavasthitasandhyakṣibhrūhanvoṣṭhajihvāśiraḥskandhapāṇipādāḥ, bahutvādbahupralāpakaṇḍarāsirāpratānāḥ, śīghratvācchrīghrasamārambhakṣobhavikārāḥ śīghratrāsarāgavirāgāḥ śrutagrāhiṇo'lpasmṛtayaśca, śaityācchītāsahiṣṇavaḥ pratataśītakodvepakastambhāḥ, pāruṣyāt paruṣakeśaśmaśruromanakhadaśanavadanapāṇipādāḥ, vaiśadyāt sphuṭitāṅgāvayavāḥ satatasandhiśabdagāminaśca bhavanti; ta evaṅguṇayogādvātalāḥ prāyeṇālpabalāścālpāyuṣaścālpāpatyāścālpasādhanāścālpadhanāśca bhavanti||98|| saṃsargāt saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ||99||
pratataḥ 103 prasṛtaḥ| sannaḥ hīnaḥ, saktaḥ baddhaḥ, jarjaraḥ bhagnapātradhvanisamaḥ| satatasandhiśabdagāmina iti sandhisphuṭanaśabdavantaḥ||98-99||
sarvaguṇasamuditāstu samadhātavaḥ| ityevaṃ prakṛtitaḥ parīkṣeta||100||
sarvaguṇasamuditā iti sarvaprakṛtiṣūktapraśastaguṇayuktāḥ; yaduktaṃ vāgbhaṭe- ‘samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā’ (vā.sū.a.1) iti| yadi ca praśastaguṇavān na syāt, na tadā śreṣṭhatvaṃ syāt| sāmyasthitāśca doṣāḥ sāmyaprabhāvādeva guṇān paraṃ kurvate, na doṣāniti jñeyam||100||
vikṛtitaśceti vikṛtirucyate vikāraḥ| tatra vikāraṃ hetu-doṣa-dūṣya-prakṛti-deśa-kāla-balaviśeṣairliṅgataśca parīkṣeta, na hyantareṇa hetvādīnāṃ balaviśeṣaṃ vyādhibalaviśeṣopalabdhiḥ| yasya hi vyādherdoṣa-dūṣya-prakṛti-deśa-kāla-balasāmyaṃ bhavati, mahacca hetuliṅgabalaṃ, sa vyādhirbalavān bhavati; tadviparyayāccālpabalaḥ; madhyabalastu doṣadūṣyādīnāmanyatamasāmānyāddhetuliṅgamadhyabalatvāccopalabhyate||101||
sāmyaṃ bhavatīti parasparatulyaguṇatā bhavati| mahacca hetuliṅgabalamiti hetavo liṅgāni ca balavanti bhūyāṃsi ca| anyatamasāmānyāditi doṣādīnāṃ yena kenacit sāmānye satītyarthaḥ||101||
sārataśceti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṃ balamānaviśeṣajñānārthamupadiśyante; tadyathā- tvagraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrasattvānīti||102|| tatra snigdhaślakṣṇamṛduprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralomā saprabheva ca tvak tvaksārāṇām| sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryopabhogabuddhividyārogyapraharṣaṇānyāyuṣyatvaṃ cācaṣṭe||103|| karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamehanaṃ snigdharaktavarṇaṃ śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām| sā sāratā sukhamuddhatāṃ medhāṃ manasvitvaṃ saukumāryamanatibalamakleśasahiṣṇutvamuṣṇāsahiṣṇutvaṃ cācaṣṭe||104|| śaṅkhalalāṭakṛkāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhodarakakṣavakṣaḥpāṇipādasandhayaḥ sthiraguruśubhamāṃsopacitā māṃsasārāṇām| sā sāratā kṣamāṃ dhṛtimalaulyaṃ vittaṃ vidyāṃ sukhamārjavamārogyaṃ balamāyuśca dīrghamācaṣṭe||105|| varṇasvaranetrakeśalomanakhadantauṣṭhamūtrapurīṣeṣu viśeṣataḥ sneho medaḥsārāṇām| sā sāratā vittaiśvaryasukhopabhogapradānānyārjavaṃ sukumāropacāratāṃ cā caṣṭe||106|| pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ| te mahotsāhāḥ kriyāvantaḥ kleśasahāḥ sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca||107|| mṛdvaṅgā balavantaḥ snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavṛttasandhayaśca majjasārāḥ| te dīrghāyuṣo balavantaḥ śrutavittavijñānāpatyasammānabhājaśca bhavanti||108|| saumyāḥ saumyaprekṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalocanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavṛttasārasamasaṃhataśikharadaśanāḥ prasannasnigdhavarṇasvarā bhrājiṣṇavo mahāsphicaśca śukrasārāḥ| te strīpriyopabhogā 104 balavantaḥ sukhaiśvaryārogyavittasammānāpatyabhājaśca bhavanti||109|| smṛtimanto bhaktimantaḥ kṛtajñāḥ prājñāḥ śucayo mahotsāhā dakṣā dhīrāḥ samaravikrāntayodhinastyaktaviṣādāḥ suvyavasthitagatigambhīrabuddhiceṣṭāḥ kalyāṇābhiniveśinaśca sattvasārāḥ| teṣāṃ svalakṣaṇaireva guṇā vyākhyātāḥ||110|| tatra sarvaiḥ sārairupetāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramasukhayuktāḥ 105 kleśasahāḥ sarvārambheṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhiniveśinaḥ sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ sukhaiśvaryavittopabhogasammānabhājo mandajaraso mandavikārāḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca||111|| ato viparītāstvasārāḥ||112|| madhyānāṃ madhyaiḥsāraviśeṣairguṇaviśeṣā vyākhyātā bhavanti||113|| iti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṃ balapramāṇaviśeṣajñānārthamupadiṣṭāni bhavanti||114|| kathaṃ nu śarīramātradarśanādeva bhiṣaṅmuhyedayamupacitatvādbalavān, ayamalpabalaḥ kṛśatvāt, mahābalo'yaṃ mahāśarīratvāt, ayamalpaśarīratvādalpabala iti; dṛśyante hyalpaśarīrāḥ kṛśāścaike balavantaḥ; tatra pipīlikābhāraharaṇavat siddhiḥ| ataśca sārataḥ parīkṣetetyuktam 106||115||
sārataścetyādau sāraśabdena viśuddhataro dhāturucyate| saprabheveti prabhāyuktā tvak| tvaksārāṇāmiti cchedaḥ| atheyaṃ sāratā kiṃ karotītyāha- sā sāratetyādi| evamanyatrāpi sā sāratetyādi vyākhyātavyam| śrīmaditi śobhāyuktam| aratniḥ kaphoṇikā| śikharadaśanā iti śobhanadaśanāḥ| strīpriya upabhogaḥ sambhogo yeṣāṃ te tathā| samare vikramya yudhyantīti samaravikrāntayodhinaḥ| svasthitā iti na parasthitāḥ| tulyaguṇavistīrṇāpatyā iti janitātmasadṛśāpatyāḥ| prāyaḥśabdo niyamena niṣedhayati| madhyānāmiti stokasārāṇām| madhyaiḥ sāraviśeṣairiti ye tatra sambhavanti sārāstadyuktaiḥ sāraguṇairityarthaḥ| upacitatvāditi sthūlatvāt| mahāśarīratvāditi atipramāṇaśarīratvāt| pipīlikābhāraharaṇavaditi svalpāḥ pipīlikā yathā sāraśarīratvena mahāntaṃ bhāraṃ nayanti, tathā'lpakṛśaśarīrā ityarthaḥ||102-115||
saṃhananataśceti saṃhananaṃ, saṃhatiḥ 107, saṃyojanamityeko'rthaḥ| tatra samasuvibhaktāsthi, subaddhasandhi, suniviṣṭamāṃsaśoṇitaṃ, susaṃhataṃ śarīramityucyate| tatra susaṃhataśarīrāḥ puruṣā balavantaḥ, viparyayeṇālpabalāḥ, madhyatvāt saṃhananasya madhyabalā bhavanti||116||
saṃhatiriti nibiḍasandhānatetyarthaḥ||116||
pramāṇataśceti śarīrapramāṇaṃ punaryathāsvenāṅgulipramāṇenopadekṣyate utsedhavistārāyāmairyathākramam| tatra pādau 108 catvāri ṣaṭ caturdaśāṅgulāni, jaṅghe tvaṣṭādaśāṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe ca, jānunī caturaṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe, triṃśadaṅgulaparikṣepāvaṣṭādaśāṅgulāvūru, ṣaḍaṅguladīrghau vṛṣaṇāvaṣṭāṅgulapariṇāhau, śephaḥ ṣaḍaṅguladīrghaṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ, dvādaśāṅgulipariṇāho bhagaḥ, ṣoḍaśāṅgulavistārā kaṭī, daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ, daśāṅgulavistāraṃ dvādaśāṅgulamudaraṃ, daśāṅgulavistīrṇe dvādaśāṅgulāyāme pārśve, dvādaśāṅgulaṃ stanāntaraṃ, dvyaṅgulaṃ stanaparyantaṃ, caturviśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśāṅgulotsedhamuraḥ, dvyaṅgulaṃ 109 hṛdayam, aṣṭāṅgulau skandhau, ṣaḍaṅgulāvaṃsau, ṣoḍaśāṅgulau prabāhū, pañcadaśāṅgulau prapāṇī, hastau dvādaśāṅgulau 110, kakṣāvaṣṭāṅgulau, trikaṃ dvādaśāṅgulotsedham, aṣṭādaśāṅgulotsedhaṃ pṛṣṭhaṃ, caturaṅgulotsedhā dvāviṃśatyaṅgulapariṇāhā śirodharā, dvādaśāṅgulotsedhaṃ caturviṃśatyaṅgulapariṇāhamānanaṃ, pañcāṅgulamāsyaṃ, cibukauṣṭhakarṇākṣimadhyanāsikālalāṭaṃ caturaṅgulaṃ, ṣoḍaśāṅgulotsedhaṃ dvātriṃśadaṅgulapariṇāhaṃ śiraḥ; iti pṛthaktvenāṅgāvayavānāṃ mānamuktam| kevalaṃ punaḥśarīramaṅguliparvāṇi caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṃ samucyate| tatrāyurbalamojaḥ sukhamaiśvaryaṃ vittamiṣṭāścāpare bhāvā bhavantyāyattāḥ pramāṇavati śarīre; viparyayastvato hīne'dhike vā||117||
pramāṇataścetyādinā praśastaṃ pramāṇamaṅgāvayavānāmāha| pādau utsedhena catvāri, vistāreṇa ṣaṭ, dairghyeṇa caturdaśāṅgulānīti yathākramaṃ bhavataḥ| jaṅghā jānvadhastāducyate| parikṣepaḥ pariṇāhaḥ| jānuḥ jaṅghorusandhiḥ| pariṇāhaparimāṇaṃ ca yaducyate tanmadhyasthānasya, tenāsamapariṇāhamāneṣu jaṅghādiṣu madhyasthānametajjñeyam| kaṭhyā utsedhaparimāṇaṃ 111 noktaṃ, tasyā utsedhasyorvantarādhisandhitvena pṛthagutsedhapramāṇasyāvidyamānatvāt| prabāhuraṃsādarvāk kaphoṇiparyantam| prapāṇiḥ kaphoṇyadhastāt| trikamiti gudāsthnaḥ prabhṛti kaṭīkapālordhvaparyantam| cibukaṃ ca oṣṭhaśca karṇau ca akṣimadhyaṃ ca nāsikā ca lalāṭaṃ ca prati prati caturaṅgulam| ṣaḍaṅgulotsedhaṃ śira iti pṛṣṭhamanu grīvāyā upari jñeyam| kevalamiti pādatalāt prabhṛti śiraḥparyantaṃ caturaśītyaṅgulaṃ bhavati, evaṃ sārdhatrihastapramāṇatvaṃ śarīrasya svahastena bhavati| atra ca pratyavayavotsedhena caturaśītyaṅgulādadhikaṃ yaccharīraṃ bhavati, tadavayavānāmavayavāntaradairdhyānupraviṣṭānāṃ grahaṇāt; tena pratyavayavadairdhyamānena na caturaśītyaṅgulaṃ gaṇanīyaṃ kiṃ tu samuditameva śarīram| tatra pādasyāṅgulāni catvāri, jaṅghāyā aṣṭādaśa, jānunaścatvāri, ūrvoraṣṭādaśa, pṛṣṭhasyāṣṭādaśa, grīvāyāścatvāri, śirasaḥ ṣaṭ, evaṃ caturaśītyaṅgulāni ghaṭante| suśrutena samaṃ yo'tra mānavirodhaḥ so'trāṅgulimānabhedācchamayitavyaḥ| tatra hi saviṃśamaṅguliśataṃ 112 puruṣamānamuktam| tena tatrāṅguli(la)mānamevālpaṃ jñeyam| āyāmavistārasamamiti yathoktapratyavayavāyāmavistārayuktaṃ; kiṃvā, yāvatā''yāmena caturaśītyaṅgulaṃ, tāvadyadi vistṛtabāhudvayapramāṇena ca vistāreṇa śarīraṃ bhavati, tadā āyāmavistārasamaṃ bhavati| tatreti yathoktapramāṇavati śarīre iti yojanīyam| hīne iti hīnapramāṇe| adhike iti adhikapramāṇe||117||
sātmyataśceti sātmyaṃ nāma tadyat sātatyenopasevyamānamupaśete| tatra ye ghṛtakṣīratailamāṃsarasasātmyāḥ sarvarasasātmyāśca te balavantaḥ kleśasahāścirajīvinaśca bhavanti, rūkṣasātmyāḥ punarekarasasātmyāśca ye te prāyeṇālpabalā alpakleśasahā alpāyuṣo'lpasādhanāśca bhavanti, vyāmiśrasātmyāstu ye te madhyabalāḥ sātmyanimittato bhavanti||118||
sātmyataścetyatra sātmyaśabdena okasātmyamucyate, prakṛtisātmyādīnāṃ bheṣajādiparīkṣayaiva parīkṣitatvāditi jñeyam| alpasādhanā iti alpabheṣajāḥ, ekarasasātmyānāṃ pañcarasā asātmyatvenāpathyā iti bhāvaḥ||118||
sattvataśceti sattvamucyate manaḥ| taccharīrasya tantrakamātmasaṃyogāt| tat trividhaṃ balabhedena- pravaraṃ, madhyam, avaraṃ ceti; ataśca pravaramadhyāvarasattvāḥ puruṣā bhavanti| tatra pravarasattvāḥ sattvasārāste sāreṣūpadiṣṭāḥ, svalpaśarīrā hyapi te nijāgantunimittāsu mahatīṣvapi pīḍāsvavyathā 113 dṛśyante sattvaguṇavaiśeṣyāt; madhyasattvāstvaparānātmanyupanidhāya 114 saṃstambhayantyātmanā''tmānaṃ parairvā'pi saṃstabhyante; hīnasattvāstu nātmanā nāpi paraiḥ sattvabalaṃ prati śakyante upastambhayituṃ, mahāśarīrā hyapi te svalpānāmapi vedanānāmasahā dṛśyante, sannihitabhayaśokalobhamohamānā raudrabhairavadviṣṭabībhatsavikṛtasaṅkathāsvapi ca paśupuruṣamāṃsaśoṇitāni cāvekṣya viṣādavaivarṇyamūrcchonmādabhramaprapatanānāmanyatamamāpnuvantyathavā maraṇamiti||119||
tantrakamiti preraka dhārakaṃ ca| te sāreṣūpadiṣṭā iti ya eva sattvasārāsta eva pravarasattvā iti jñeyā ityarthaḥ| sattvaguṇavaiśeṣyāditi sattvaguṇena saṃstambhitavedanāvikāratvādavyathā iva dṛśyanta ityarthaḥ| parānātmanyupanidhāyeti paraṃ vedanāsahaṃ dṛṣṭvā, ‘cedayaṃ vedanāsahastadahamapi vedanāsaho bhavāmi’ iti kṛtvā vedanāṃ sahata ityarthaḥ||119||
āhāraśaktitaśceti āhāraśaktirabhyavaharaṇaśaktyā jaraṇaśaktayā ca parīkṣyā; balāyuṣī hyāhārāyatte||120||
jaraṇaśaktyā cetivacanādyo bahu bhuṅkte pariṇamayati ca, asāvāhāraśaktimānihocyate, na tu vastugapariṇatigṛhītaḥ||120||
vyāyāmaśaktitaśceti vyāyāmaśaktirapi karmaśaktyā parīkṣyā| karmaśaktyā hyanumīyate balatraividhyam 115||121||
karma bhāravahanādi, tatra śaktiḥ karmaśaktiḥ||121||
vayastaśceti kālapramāṇaviśeṣāpekṣiṇī hi śarīrāvasthā vayo'bhidhīyate| tadvayo yathāsthūlabhedena 116 trividhaṃ- bālaṃ, madhyaṃ, jīrṇamiti| tatra bālamaparipakvadhātumajātavyañjanaṃ sukumāramakleśasahamasampūrṇabalaṃ śleṣmadhātuprāyamāṣoḍaśavarṣaṃ, vivardhamānadhātuguṇaṃ punaḥ prāyeṇānavasthitasattvamātriṃśadvarṣamupadiṣṭaṃ; madhyaṃ punaḥ samatvāgatabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānasarvadhātuguṇaṃ balasthitamavasthitasattvamaviśīryamāṇadhātuguṇaṃ pittadhātuprāyamāṣaṣṭivarṣamupadiṣṭam; ataḥ paraṃ hīyamānadhātvindriyabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānaṃ bhraśyamānadhātuguṇaṃ vāyudhātuprāyaṃ krameṇa jīrṇamucyate āvarṣaśatam| varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle; santi ca punaradhikonavarṣaśatajīvino'pi manuṣyāḥ; teṣāṃ vikṛtivarjyaiḥ prakṛtyādibalaviśeṣairāyuṣo lakṣaṇataśca pramāṇamupalabhya vayasastritvaṃ vibhajet||122||
vayaḥsvarūpamāha- kāletyādi| kālapramāṇaviśeṣāpekṣiṇīti kālasya pramāṇaviśeṣeṇa yogādbhavatītyarthaḥ| yathāsthūlabhedenetivacanād bālabālatarādyavasthābhedādadhikamapi vayo bhavatīti darśayati| bālo dvividhaḥ- aparipakvadhāturāṣoḍaśavarṣāt, tathā vardhamānadhāturātriśattamāt 117| tadetayorbālabhedayorupayuktatvena bhedamāha- tatretyādi| ṣoḍaśavarṣīyo hi bālo'lpamṛdubheṣajopacaryatvādinā śāstre vaktavyaḥ, tadūrdhvaṃ bālo'pi nālpabheṣajatvādinā tathopacaryate| krameṇeti naikadaiva, ṣaṣṭivarṣādūrdhvaṃ dhātvādihāniriti darśayati| asmin kāla iti kalau| athādhikavarṣaśatajīvināṃ kathaṃ vayastritvaṃ vibhaktavyamityāha- teṣāmityādi| prakṛtyādayo daśa parīkṣyā atraiva prakṛtivikṛtisāretyādinoktāḥ; atra vikṛtivarjyānāmityanena vikṛteḥ parityāgaḥ kṛtaḥ| tena prakṛtisārādīnāṃ balaviśeṣaiḥ pravarāvaramadhyabhedabhinnaprakṛtyādibhedena kṛtaiḥ pravarāvaramadhyarūpairāyuṣaḥ pramāṇaṃ pravarāvarādyupalabhya vayastritvaṃ vibhajanīyam| etena yasya prakṛtibalamuttamaṃ śleṣmaprakṛteḥ samaprakṛtervā tasyāyudīrghaṃ bhavati, hīne tu prakṛtibale hīnam; evaṃ sārādāvapi jñeyam| evaṃ vayaḥprakṛtyādīnāṃ sarveṣāmevottamena balena yuktaḥ sa śatādhikaṃ jīvati| tena, tasya viṃśativarṣādhikaśataṃ yadyāyurupalabhyate, tadā pūrvoktavayovibhāgānumānādāṣaṭtriṃśadvarṣāṇi sa bālo bhavati, dvisaptativarṣaśca 118 sa madhyaḥ, śeṣe tu vṛddhaḥ; yastu prakṛtyādīnāṃ madhyamatvenālpāyuraśītivarṣo'vadhāryate, sa pañcaviṃśativarṣāṇi bālaḥ, pañcāśataṃ madhyaḥ, tato vṛddha ityādi vibhajanīyam| na kevalaṃ prakṛtyādinā''yuravadhāryaṃ, kintvāyurlakṣaṇairapi śarīrapratibaddhaiḥ śārīre vaktavyairityāha 119 - āyuṣo lakṣaṇataśceti| āyurlakṣaṇenāpi vayo'vadhārya bālyādivayovibhāgaḥ kartavya ityarthaḥ| ayaṃ ca stokanyūnādhikaśatāyuṣāṃ bālyādivibhāgaḥ kartavyaḥ; yeṣāṃ tu viṃśativarṣādi paramāyuṣo mānaṃ na teṣāṃ tadanumānena vayobhedaḥ, te hyaprāptamadhyāvasthā eva mriyante||122||
evaṃ prakṛtyādīnāṃ vikṛtivarjyānāṃ bhāvānāṃ pravaramadhyāvaravibhāgena balaviśeṣaṃ vibhajet| vikṛtibalatraividhyena tu doṣabalaṃ trividhamanumīyate| tato bhaiṣajyasya tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgena traividhyaṃ vibhajya yathādoṣaṃ bhaiṣajyamavacārayediti||123||
prakṛtyādivibhāgena śarīrabalaparīkṣāmuktāmupasaṃharati- evamityādi| doṣabalaṃ tu yathā śarīrarūpadeśaparīkṣayā parīkṣyaṃ tadāha- vikṛtibaletyādi||123||
āyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ punarindriyeṣu 120 jātisūtrīye ca lakṣaṇānyupadekṣyante||124||
śarīrabaladoṣabalaparīkṣārthaṃ śarīraparīkṣāṃ pratijñātāmabhidhāya punarāyuḥ pramāṇajñānārthaṃ śarīraparīkṣāmatidiśati- āyuṣa ityādi| indriyeṣviti indriyasthānādhyāyeṣu| tatrendriye varṇādivikṛtyā riṣṭarūpayā hrasitamāyurjñātavyaṃ, jātisūtrīye śārīre ca janmapratibaddhairlakṣaṇairdīrghāyuṣṭvamalpāyuṣṭvaṃ ca jñātavyam 121||124||
kālaḥ punaḥ saṃvatsaraścāturāvasthā ca| tatra saṃvatsaro dvidhā tridhā ṣoḍhā dvādaśadhā bhūyaścāpyataḥ pravibhajyate tattatkāryamabhisamīkṣya| atra khalu tāvat ṣoḍhā pravibhajya kāryamupadekṣyate- hemanto grīṣmo varṣāśceti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavanti, teṣāmantareṣvitare sādhāraṇalakṣaṇāstraya ṛtavaḥ- prāvṛṭśaradvasantā iti| prāvṛḍiti prathamaḥ pravṛṣṭaḥ 122 kālaḥ, tasyānubandho hi varṣāḥ| evamete saṃśodhanamadhikṛtya ṣaṭ vibhajyante ṛtavaḥ||125||
deśaparīkṣāṃ samāpya kālaparīkṣāmāha- kāla ityādi| saṃvatsaro'yanabhedena dvividhaḥ, śītoṣṇavarṣabhedena trividhaḥ, ṛtubhedena ṣoḍhā, māsabhedena dvādaśadhā, pakṣabhedāccaturviṃśatidhā 123, praharādinā'nekadheti jñeyam| tattat kāryamiti ayanādijñeyabhedena sampādyaṃ kāryamityarthaḥ| sādhāraṇa iti anatiśītoṣṇavarṣaḥ| prāvṛṣaṃ vibhajate- prāvṛḍityādi| prathamapravṛṣṭaśabdenā''ṣāḍhaśrāvaṇāvucyete| etacca dvimāsamṛtubhedabhāgamādiṃ 124 kṛtvā śeṣamāsadvikena varṣādayo yathākramaṃ jñeyāḥ| ayaṃ ca ṛtukramo na rasotpattyādau, kintu śarīraśodhanapravṛttāveveti darśayatā ‘saṃśodhanamadhikṛtya’ ityuktam, evameva ca kramaṃ siddhau vakṣyati- “prāvṛṭ śukranabhau 125 jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati” (si.a.6) iti| asminnṛtukrame śiśiro nāsti| ye tu bruvate- gaṅgāyā dakṣiṇakūle varṣā bahu bhavati tena tatra prāvṛḍādikramaḥ, gaṅgottarakūle śītaṃ bahu bhavati tena tatra hemantaśiśirau bhavataḥ; uktaṃ hi kāśyapena- yat- “bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam| tena prāvṛḍavarṣākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitau|| gaṅgāyā uttare kūle himavadambusaṅkule 126| bhūyaḥ śītamatasteṣāṃ hemantaśiśirāvṛtū” iti| ettacca na, atra 127 ‘saṃśodhanamadhikṛtya’ iti vacanāt| yadi deśakṛto'yaṃ 128 bhedaḥ syāttadā tameva bhedakaṃ brūyāt, na saṃśodhanam| tena, kāśyapoktadeśabhedena prāvṛḍādikramo na tāvadihābhimataḥ| avikalpakāśca śarīrauṣadhānāmiti na śarīrasya kṛtrimatāpāditaguṇena bhedakāḥ, tathauṣadhasya ca na pramāṇotkarṣāpakarṣabhedakārakā ityarthaḥ| vikalpakāśca śarīrauṣadhānāmiti yadā''tyayikatvenāvaśyakartavyā bhavanti vamanādayaḥ, tadauṣadhasya kṛtrimaguṇopadhānena yathāvakṣyamāṇena, tathā śarīrasya ca vikalpakā bhavanti||125||
tatra sādhāraṇalakṣaṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirvidhīyate, nivṛttiritareṣu| sādhāraṇalakṣaṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatvāt sukhatamāśca bhavantyavikalpakāśca śarīrauṣadhānām, itare punaratyarthaśītoṣṇavarṣatvādduḥkhatamāśca bhavanti vikalpakāśca śarīrauṣadhānām||126|| tatra hemante hyatimātraśītopahatatvāccharīramasukhopapannaṃ bhavatyatiśītavātādhmātamatidāruṇībhūtamavabaddhadoṣaṃ ca, bheṣajaṃ punaḥ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamatiśītopahatatvānmandavīryatvamāpadyate, tasmāttayoḥ saṃyoge saṃśodhanamayogāyopapadyate śarīramapi ca vātopadravāya| grīṣme punarbhṛśoṣṇopahatatvāccharīramasukhopapannaṃ bhavatyuṣṇavātātapādhmātamatiśithilamatyarthapravilīnadoṣaṃ, bheṣajaṃ punaḥ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamuṣṇānugamanāttīkṣṇataratvamāpadyate, tasmāttayoḥ saṃyoge saṃśodhanamatiyogāyopapadyate śarīramapi pipāsopadravāya| varṣāsu tu meghajalāvatate gūḍhārkacandratāre dhārākule viyati bhūmau paṅkajalapaṭalasaṃvṛtāyāmatyarthopaklinnaśarīreṣu bhūteṣu vihatasvabhāveṣu ca kevaleṣvauṣadhagrāmeṣu toyatoyadānugatamārutasaṃsargād gurupravṛttīni vamanādīni bhavanti, gurusamutthānāni ca śarīrāṇi| tasmādvamanādīnāṃ nivṛttirvidhīyate varṣānteṣvṛtuṣu 129, na cedātyayikaṃ karma| ātyayike punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṃ vikalpya kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena bheṣajaṃ saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpenopapādya pramāṇavīryasamaṃ kṛtvā tataḥ prayojayeduttamena yatnenāvahitaḥ||127||
yathā hemantādiṣu duḥkhatamatvaṃ bhavati tadāha- tatra hemanta ityādi| avabaddhadoṣamiti atibaddhadoṣam| tayoriti yathoktaśarīrabheṣajayoḥ| toyasya toyadānugatamārutasya ca saṃsargastasmāt| gurupravṛttīnīti guroryathā na sukhakāriṇī pravṛttirbhavati, tathā'syāpītyarthaḥ; kiṃvā bahupratividheyapravṛttīni gurupravṛttīni| gurusamutthānānīti 130 saṃśodhanakliṣṭāni śarīrāṇi tadā mahatā prayatnena cireṇa ca kālena prakṛtiṃ prāpnuvantītyarthaḥ| varṣānteṣviti hemantagrīṣmavarṣāsu| hemantādiṣvapyātyayike vyādhau saṃśodhanaṃ darśayannāha- na cedityādi| vikalpyeti alpaguṇayuktaṃ kṛtvā| kṛtrimaguṇopadhānaṃ yathā- śīte śītapratīkārārthamuṣṇasadanādikaraṇam; uktaṃ cānyatra- “śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam| kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet”- (su.sū.a.35) iti| ṛtau pratīkāraṃ darśayitvā bheṣajapratīkāramāha- bheṣajamityādi| saṃyogavikalpo yathā- śīte trivṛtāyā uṣṇena gomūtreṇāloḍanaṃ; pramāṇavikalpo yathā- ayogapratīkārārthamatimātratrivṛddānamityādi| atra ca pramāṇavikalpastathā kartavyo yathā prāṇāvirodhaḥ syāt, tathā saṃyogavikalpaśca tathā kartavyo yathā viruddhavīryabheṣajamelako 131 na syāditi darśayannāha- pramāṇavīryasamaṃ kṛtveti||126-127||
āturāvasthāsvapi tu kāryākāryaṃ prati kālākālasañjñā; tadyathā- asyāmavasthāyāmasya bheṣajasyākālaḥ 132, kālaḥ punaranyasyeti; etadapi hi bhavatyavasthāviśeṣeṇa; tasmādāturāvasthāsvapi hi kālākālasañjñā| tasya parīkṣā- muhurmuhurāturasya sarvāvasthāviśeṣāvekṣaṇaṃ yathāvadbheṣajaprayogārtham| na hyatipatitakālamaprāptakālaṃ vā bheṣajamupayujyamānaṃ yaugikaṃ bhavati; kālo hi bhaiṣajyaprayogaparyāptimabhinirvartayati||128||
āturāvasthālakṣaṇaṃ kālamāha- āturāvasthāsvityādi| tatrodāharaṇaṃ yathā- navajvare na kaṣāyakālaḥ, atikrāntaṣaḍahe 133 jvare kaṣāyakāla ityādi| bhaiṣajyaprayogaparyāptimiti bheṣajaprayogasādhyasiddhimityarthaḥ 134||128||
pravṛttistu pratikarmasamārambhaḥ| tasya lakṣaṇaṃ bhiṣagauṣadhāturaparicārakāṇāṃ kriyāsamāyogaḥ||129||
kālamabhidhāya kramaprāptāṃ pravṛttimāha- pravṛttistvityādi| pratikarma cikitsā||129||
upāyaḥ punarbhiṣagādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ 135 ca samyak| tasya lakṣaṇaṃ- bhiṣagādīnāṃ yathoktaguṇasampat deśakālapramāṇasātmyakriyādibhiśca siddhikāraṇaiḥ samyagupapāditasyauṣadhasyāvacāraṇamiti||130||
pariśiṣṭamupāyamāha- upāya ityādi| yathoktaguṇasampadityanena sauṣṭhavamuktam||130||
evamete daśa parīkṣyaviśeṣāḥ pṛthak pṛthak parīkṣitavyā bhavanti||131||
evamityādinā tu samyagabhividhānaṃ brūte||131||
parīkṣāyāstu khalu prayojanaṃ pratipattijñānam| pratipattirnāma yo vikāro yathā pratipattavyastasya tathā'nuṣṭhānajñānam||132||
kiṃprayojanā parīkṣetyasyottaraṃ- parīkṣāyāstvityādi| pratipattiśabdārthaṃ vibhajate- ya ityādi| pratipattavya iti anuṣṭhānena yojayitavyaḥ||132||
yatra tu khalu vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, yatra ca nivṛttiḥ, tadvyāsataḥ siddhiṣūttaramupadekṣyāmaḥ||133||
‘kva ca vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, kva ca nivṛttiḥ’ ityasyottaramatideśenāha- yatra tvityādi||133||
pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge tu gurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyedanyataraniṣṭhāyām| santi hi vyādhayaḥ śāstreṣūtsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ| tasmādgurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyedityuktam||134||
‘pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge kiṃ naiṣṭhikam’ ityasyottaraṃ- pravṛttītyādi| adhyavasyediti adhyavasāyaṃ kuryādityarthaḥ| anyataraniṣṭhāyāmiti anyatarapakṣavyavasthāyām| atra gurulāghave jñāte gurupratikriyāniścayo'nukto'pi jñāyate; tena śāstrakāreṇa guruvyādhipratīkāraniṣṭhāyāmadhyavasāyaṃ kuryāditi sākṣānna kṛtam| etadeva guruvyādhipratīkāraṃ laghuvyādhyupapādakena vacanabhaṅgyantareṇāha- santi hītyādi| samyagadhyavasyediti utsargalaghuṃ parityajyāpavādagurumupakramyatayā'dhyavasyet; balavantamupadravaṃ vetyādinā hi durbalaṃ parityajya balavaccikitsāmabhidhāsyati||134||
yāni tu khalu vamanādiṣu bheṣajadravyāṇyupayogaṃ gacchanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanaphalāni, phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavapatrapuṣpāṇi āragvadhavṛkṣakamadanasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalāśārṅgeṣṭāmūrvāsaptaparṇanaktamālapicumardapaṭolasuṣavīguḍūcī- citrakasomavalkaśatāvarīdvīpīśigrumūlakaṣāyaiḥ, madhukamadhūkakovidārakarvudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpākaṣāyaiśca, elāhareṇupriyaṅgupṛthvīkākustumburutagaranaladahrīveratālīśośīrakaṣāyaiśca 136, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikādarbhapoṭagalakālaṅkṛ(ṅka)takaṣāyaiśca, sumanāsaumanasyāyanīharidrādāruharidrāvṛścīrapunarnavāmahāsahākṣudrasahākaṣāyaiśca, śālmaliśālmalikabhadraparṇyelāparṇyupodikoddālakadhanvanarājādanopacitrāgopīśṛṅgāṭikākaṣāyaiśca, pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasarṣapaphāṇitakṣīrakṣāralavaṇodakaiśca, yathālābhaṃ yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya vartikriyācūrṇāvalehasnehakaṣāyamāṃsarasayavāgūyūṣakāmbalikakṣīropadheyānmodakānanyāṃśca bhakṣyaprakārān vividhānanuvidhāya yathārhaṃ vamanārhāya dadyādvidhivadvamanam| iti kalpasaṅgraho vamanadravyāṇām| kalpameṣāṃ vistāreṇottarakālamupadekṣyāmaḥ||135||
samprati ‘kāni ca vamanādiṣu bheṣajadravyāṇi yogaṃ gacchanti’ ityasyottaraṃ- yānītyādī| śārṅgeṣṭā guñjā, somavalkaḥ khadiraḥ; suṣavī kāravellakaḥ| dvīpī kaṇṭakārī, dvīpiśatruriti pāṭhe śatāvarī jñeyā| vidulo vetasaḥ, śatapuṣpā ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā raktārkaḥ 137| kālaṅkṛto kāsamardaḥ 138, poṭagalo hoggalaḥ| sumanā jātī, saumanasyāyanī jātikalikā jātikoṣo vā| śālmaliko rohitakaḥ, svalpaśālmalirvā, bhadraparṇī bhādālī, elāparṇī rāsnā, uddālaḥ bahuvāraḥ, gopī sārivā| vartikriyā vartirūpadīrghabhakṣyakaraṇam| atra ‘āragvadhādi’ ‘madhvādi’ iti pṛthagvargakaraṇaṃ prāyaḥ samānaguṇatāṃ vicchedapāṭhena darśayituṃ kṛtam| kalpanaṃ kalpaḥ prayoga ityarthaḥ| uttarakālamiti kalpasthāne||135||
virecanadravyāṇi tu śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnāṃ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalāni yathāyogaṃ taistaiḥ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalairvikliptāvikliptaiḥ , ajagandhāśvagandhājaśṛṅgīkṣīriṇīnīlinīklītakakaṣāyaiśca, prakīryodakīryāmasūravidalākampillakaviḍaṅgagavākṣīkaṣāyaiśca, pīlupriyālamṛdvīkākāśmaryaparūṣakabadaradāḍimāmalakaharītakībibhītakavṛścīrapunarnavāvidārigandhādikaṣāyaiśca, sīdhusurāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhumadhūlakadhānyāmlakuvalabadarakharjūrakarkandhubhiśca, dadhidadhimaṇḍodaśvidbhiśca, gomahiṣyajāvīnāṃ ca kṣīramūtrairyathālābhaṃ yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya vartikriyācūrṇāsavalehasnehakaṣāyamāṃsarasayūṣakāmbalikayavāgūkṣīropadheyān modakānanyāṃśca bhakṣyapra(vi)kārān vividhāṃśca 139 yogānanuvidhāya yathārhaṃ virecanārhāya dadyādvirecanam| iti kalpasaṅgraho virecanadravyāṇām| kalpameṣāṃ vistareṇa yathāvaduttarakālamupadekṣyāmaḥ||136||
vikliptiḥ dravyāntarasaṃyogaḥ, avikliptiḥ kevalaprayogaḥ; tena vikliptāvikliptairiti saṃyuktāyuktairityarthaḥ| kṣīriṇī dugdhikā, klītakaṃ yaṣṭīmadhu| masūravidalā śyāmalatā| prathamaṃ tu śyāmā śyāmamūlā trivṛdevoktā||136||
āsthāpaneṣu tu bhūyiṣṭhakalpāni dravyāṇi yāni yogamupayānti teṣu teṣvavasthāntareṣvāturāṇāṃ, tāni dravyāṇi nāmato vistareṇopadiśyamānānyaparisaṅkhyeyāni syuratibahutvāt; iṣṭaścānatisaṅkṣepavistaropadeśastantre, iṣṭaṃ ca kevalaṃ jñānaṃ, tasmādrasata eva tānyatra vyākhyāsyāmaḥ| rasasaṃsargavikalpavistaro 140 hyeṣāmaparisaṅkhyeyaḥ, samavetānāṃ rasānāmaṃśāṃśabalavikalpātibahutvāt| tasmāddravyāṇāṃ caikadeśamudāharaṇārthaṃ raseṣvanuvibhajya rasaikaikaśyena ca nāmalakṣaṇārthaṃ ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato'nuvibhajya vyākhyāstante||137||
bhūyiṣṭhakalpānīti bahuprayogāṇi prāyaḥprayojyāni 141 ca| iṣṭaścānatisaṅkṣepavistaropadeśa iti anatisaṅkṣepavistareṇa śāstre kathanamiṣṭam| iṣṭaṃ ca kevalaṃ jñānamiti anatisaṅkṣepavistarābhidhānena yadanuktaṃ tasyāpi yathāsāmānyadvārā jñānaṃ bhavati tadapīṣṭaṃ granthakartuḥ śrotuścetyarthaḥ| tasmādrasata eveti rasaṃ prādhānyenoddiśya rasāśrayadravyasyānatisaṅkṣepavistāropadeśenetyarthaḥ| tānīti āsthāpanopayogīni dravyāṇi| atra ca rasadvārā nirdeśe'pi rasasaṃsargasyātibahutvena kṛtsnadravyanirdeśavadasaṅkhyeyatā syāditi kṛtvā ṣaḍbhireva rasairnirdeśaḥ kartavya āsthāpanopayogidravyāṇāmiti darśayannāha- rasetyādi| udāharaṇārthamiti madhurādirasasyādhārabhūtasya dravyasyodāharaṇārtham| raseṣvanuvibhajyeti raseṣu madhurādiṣu dravyāṇāmekadeśamādhāratayopadiśyetyarthaḥ| rasaikaikaśyeneti 142 na rasasaṃsargeṇa| nāmalakṣaṇārthaṃ ṣaḍāsthāpanaskandhā iti sākṣāduktānāṃ jīvakādīnāṃ nāmārthaṃ, tathā anuktānāṃ madhurādidravyāṇāṃ tajjātīyatvena lakṣaṇārthamāsthāpanayogidravyasamūhā 143 vyākhyāsyanta iti; kiṃvā, nāmalakṣaṇārthamiti nāmajñānārtham| āsthāpyate'neneti āsthāpanaṃ jīvakādidravyaṃ; skandhaḥ samūhaḥ| rasato'nuvibhajyeti madhurādirasatayā nirdiśyetyarthaḥ||137||
yattu ṣaḍvidhamāsthāpanamekarasamityācakṣate bhiṣajaḥ, taddurlabhatamaṃ saṃsṛṣṭarasabhūyiṣṭhatvāddravyāṇām| tasmānmadhurāṇi madhuraprāyāṇi madhuravipākāni madhuraprabhāvāṇi ca madhuraskandhe madhurāṇyeva kṛtvopadekṣyante, tathetarāṇi dravyāṇyapi||138||
ayaṃ ca madhurādirasena dravyagaṇanirdeśo na madhurādyekarasasyaiva dravyasya saṅgraheṇa yathā parairākhyāyate tathā'smābhirapīṣyate, kintu yatra satyapi rasāntare madhurādayaḥ pradhānaṃ, yadvā dravyaṃ madhurādikāryakāri vipākaprabhāvāt 144, tadapi madhurādigaṇa evāsmābhiḥ paṭhanīyamiti darśayannāha- yattvityādi| ekarasamiti śuddhaikarasam| madhuraprāyāṇīti utkṛṣṭamadhurarasāni| tathetarāṇīti amlādīni amlaprāyāṇi amlapākāni ca amlameva kṛtvopadekṣyāmaḥ; tathā lavaṇādiṣvapyevameva tathetarāṇītipadena darśayati||138||
tadyathā- jīvakarṣabhakau jīvantī vīrā tāmalakī kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī māṣaparṇī śālaparṇī pṛśniparṇyasanaparṇī 145 madhuparṇī medā mahāmedā karkaṭaśṛṅgī śṛṅgāṭikā chinnaruhā cchatrā'ticchatrā śrāvaṇī mahāśrāvaṇī sahadevā viśvadevā śuklā kṣīraśuklā balā'tibalā vidārī kṣīravidārī kṣudrasahā mahāsahā ṛṣyagandhā'śvagandhā vṛścīraḥ punarnavā bṛhatī kaṇṭakārikorubūko moraṭaḥ śvadaṃṣṭrā saṃharṣā śatāvarī śatapuṣpā madhūkapuṣpī yaṣṭīmadhu madhūlikā mṛdvīkā kharjūraṃ parūṣakamātmaguptā puṣkarabījaṃ kaśerukaṃ rājakaśerukaṃ rājādanaṃ katakaṃ kāśmaryaṃ śītapākyodanapākī tālakharjūramastakamikṣurikṣuvālikā darbhaḥ kuśaḥ kāśaḥ śālirgundretkaṭakaḥ śaramūlaṃ rājakṣavakaḥ ṛṣyaproktā dvāradā bhāradvājī vanatrapuṣyabhīrupatrī haṃsapādī kākanāsikā kuliṅgākṣī kṣīravallī kapolavallī kapotavallī somavallī gopavallī madhuvallī ceti; eṣāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ ca madhuravargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya payasā'rdhodakenābhyāsicya sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan; tadupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi gataraseṣvauṣadheṣu payasi cānupadagdhe sthālīmupahṛtya suparipūtaṃ 146 payaḥ sukhoṣṇaṃ ghṛtatailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt; śītaṃ tu madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya pittavikāriṇe vidhivaddadyāt| iti madhuraskandhaḥ||139||
vīrā jālandharaṃ śākam| asa(śa)naparṇī aparājitā| madhuparṇī vikaṅkatam| chatrā 147 kokilākṣaḥ| aticchatrā aruṇakokilākṣaḥ| mahāśrāvaṇī alambuṣā| śuklā śarkarā| kṣīraśuklā bṛhacchṛṅgāṭikā 148| kṣudrasahā kumārī| ṛṣyagandhā ṛṣyajāṅgalakaḥ, balābhedo vā| moraṭaḥ mūrvā| saṃharṣā bandākaḥ| madhukaparṇī madhukabhedaḥ| madhūlikā markaṭahastatṛṇam| rājādanaṃ veñculikīti 149 khyātam| kaśeruḥ ciñcoḍakaḥ| rājakaśeruḥ kaśerubhedaḥ| śītapākī śītalā| odanapākī nīlajhiṇṭī| ṛṣyaproktā balābhedaḥ| dvāradā śākataruḥ| bhāradvājī vanakārpāsī| vanatrapuṣī bṛhatphalā goḍumbā| abhīrupatrī śatāvarībhedaḥ| kuliṅgākṣī peṭikā, kuliṅgāpāṭhapakṣe uccaṭā| kṣīravallī kṣīralatā| kapolapallī ‘kavaḍaveṇḍuā’ iti khyātā| kapotavallī sūkṣmailā| somavallī somalatā| gopavallī anantamūlam| madhuvallī yaṣṭīmadhubhedaḥ||139||
āmrāmrātakalakucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgagaṇḍīrāmalakanandītakaśītaka- tintiṇḍīkadantaśaṭhairāvatakakośāmradhanvanānāṃ phalāni, patrāṇi cāmrātakāśmantakacāṅgerīṇāṃ caturvidhānāṃ cāmlikānāṃ dvayośca kolayoścāmaśuṣkayordvayoścaiva śuṣkāmlikayorgrāmyāraṇyayoḥ, āsavadravyāṇi ca surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhuśuktaśīdhudadhidadhimaṇḍodaśviddhānyāmlādīni ca, eṣāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ cāmlavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā dravaiḥ sthālyāmabhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvattailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| ityamlaskandhaḥ||140||
amlaskandhe nandītakaḥ karparanandī, śītakaḥ amlaloṭaḥ, airāvataḥ nāgaraṅgam| amlikā kandapradhānā kāmarūpe prasiddhā amlikābheda evetyāhuḥ| dravaiḥ sthirāṇīti dravamajjanāt sthirībhūtānītyarthaḥ(?)||140||
saindhavasauvarcalakālaviḍapākyānūpakūpyavālukailamaulakasāmudraromakaudbhidauṣarapāṭeyakapāṃśujānyevamprakārāṇi cānyāni lavaṇavargaparisaṅkhyātāni, etānyamlopahitānyuṣṇodakopahitāni vā snehavanti sukhoṣṇaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti lavaṇaskandhaḥ||141||
kūpyādayo lavaṇabhedā deśāntaraprasiddhāḥ; tena deśāntarīyebhyo 150 jñeyāḥ| romakaṃ rūmānadībhavam||141||
pippalīpippalīmūlahastipippalīcavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodārdrakaviḍaṅgakustumburupīlutejovatyelākuṣṭha- bhallātakāsthihiṅguniryāsakilimamūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrukamadhuśigrukakharapuṣpabhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakārjaka- gaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakakṣāramūtrapittānīti; eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ kaṭukavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā gomūtreṇa saha sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti kaṭukaskandhaḥ||142||
tejasvinī tejovatī| kilimaṃ devadāru||142||
candananaladakṛtamālanaktamālanimbatumburukuṭajaharidrādāruharidrāmustamūrvākirātatiktakakaṭukarohiṇītrāyamāṇā- kāravellikākarīrakaravīrakebukakaṭhillakavṛṣamaṇḍūkaparṇīkarkoṭakavārtākukarkaśakākamācīkākodumbarikāsuṣavyativiṣā- paṭolakulakapāṭhāguḍūcīvetrāgravetasavikaṅkatabakulasomavalkasaptaparṇasumanārkāvalgujavacātagarāguruvālakośīrāṇīti 151, eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ tiktavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt, śītaṃ tu madhusarpirbhyāmapasaṃsṛjya pittavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti tiktaskandhaḥ||143||
tiktavarge karkaśaḥ paṭolabhedaḥ||143||
priyaṅgvanantāmrāsthyambaṣṭhakīkaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarajambvāmraplakṣavaṭa- kapītanodumbarāśvatthabhallātakāsthyaśmantakaśirīṣaśiṃśapāsomavalkatindukapriyālabadarakhadira- saptaparṇāśvakarṇasyandanārjunārimedailavālukaparipelavakadambaśallakījiṅginīkāśakaśerukarājakaśerukaṭphalavaṃśa- padmakāśokaśāladhavasarjabhūrjaśaṇakharapuṣpāpuraśamīmācīkavarakatuṅgājakarṇasphūrjakabibhītakakumbhīpuṣkarabīja- bisamṛṇālatālakharjūrataruṇānīti 152, eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ kaṣāyavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt, śītaṃ tu madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya pittavikāriṇe dadyāt| iti kaṣāyaskandhaḥ||144||
kaṣāyavarge aśvakarṇaḥ priyālaśālaḥ, paripelavaṃ kaivartamustakaṃ, jiṅginī svanāmakhyātā, mācīkaḥ devadāruḥ, ajakarṇaḥ śālabhedaḥ, kumbhī ‘kumbhīka’ iti khyātā, kiṃvā haṭhaḥ, mṛṇālaṃ mṛṇālanālikā, tālakharjūrataruṇānīti tālakharjūrāṅkurā ityarthaḥ| atra ca skandheṣu yaddravyaṃ skandhadvaye paṭhyate tadubhayaguṇayuktatvenobhayatrapi yogīti jñeyam||144||
tatra ślokāḥ- ṣaḍvargāḥ parisaṅkhyātā ya ete rasabhedataḥ| āsthāpanamabhipretya tānvidyātsārvayaugikān||145|| sarvaśo hi praṇihitāḥ sarvarogeṣu jānatā| sarvānrogānniyacchanti yebhya āsthāpanaṃ hitam||146||
sārvayaugikāniti sarveṣvāsthāpanasādhyeṣu rogeṣu vātavyādhijvaragulmādiṣu yathoktadoṣasambandhe sati yaugikānityarthaḥ| etadeva vivṛṇoti- sarvaśo hītyādi| sarvaśa iti samastavargeṇa ardhavargeṇa yathālābhaṃ vā||145-146||
yeṣāṃ yeṣāṃ praśāntyarthaṃ ye ye na parikīrtitāḥ| dravyavargā vikārāṇāṃ teṣāṃ te parikopakāḥ||147|| ityete ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato'nuvibhajya vyākhyātāḥ||148||
idānīṃ sarvavargāṇāṃ sarveṣvāsthāpanasādhyarogeṣu yaugikatvaṃ yaduktaṃ tatra pittajvare kaṭuvargeṇāsthāpanaṃ pittakaratvājjvaravardhakaṃ bhavati, tena na doṣaviśeṣeṇa sarvagaṇānāṃ yaugikatvametaduktaṃ, kintu sāmānyena sarvāsthāpanasādhyarogahitatvaṃ, doṣaviśeṣeṣu tu tatra tatrānanuguṇavargasya prakopakasya niṣedha eveti darśayannāha- yeṣāmityādi| yeṣāṃ yeṣāmiti vātādivikārāṇāmuktānāmiha| tatra madhuraskandhaḥ kaphapraśāntyarthamanuktaḥ, tena kaphavardhakaḥ; evamamlādivargeṣvapi jñeyam| kiṃvā sārvayaugikānityanenoktānāṃ vargāṇāṃ samāsavyāsayogena sakalāsthāpanasādhyarogaharatvamucyate, na pratyekaṃ; pratyekaṃ tu vargāṇāṃ sādhyatvenānuktarogāhantṛtvamucyate yeṣāmityādinā||147-148||
tebhyo bhiṣagbuddhimān parisaṅkhyātamapi yadyaddravyamayaugikaṃ manyeta, tattadapakarṣayet; yadyaccānuktamapi yaugikaṃ manyeta, tattadvidadhyāt; vargamapi vargeṇopasaṃsṛjedekamekenānekena vā yuktiṃ pramāṇīkṛtya| pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṃ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati; tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ, mandabuddhestu yathoktānugamanameva śreyaḥ| yathoktaṃ hi mārgamanugacchan bhiṣak saṃsādhayati kāryamanatimahattvādvā 153 vinipātayatyanatihrasvatvādudāharaṇasyeti||149||
sampratyuktavargeṣu vyādhyādiparyālocanayā yaugikatvamapekṣya yaugikaprakṣepamayaugikoddharaṇaṃ ca darśayannāha- tebhya ityādi| buddhimānitipadena buddhimataiva prakṣepoddhārau gaṇe kartavyau, nālpabuddhinohāpohakaraṇāsamartheneti darśayati| ekaṃ vargamekena vargeṇopasṛjedanekena vā vargeṇeti yojyam| yuktiṃ pramāṇīkṛtyeti idamatra yaugikamidamayaugikamiti ūhaṃ pramāṇīkṛtyetyarthaḥ| pracaraṇaṃ bhikṣāmūlaṃ taṇḍulādi pātrastham| nanu mandabuddheḥ kathaṃ yathoktānanugamanaṃ? yathoktamayaugikamūhena 154 buddhimantaḥ pratipadyante tatraiva tanmandadhīḥ prayuñjāno na kathamanarthamāvahedityāha- yathoktaṃ hītyādi| anatimahattvādvā vinipātayatītyanena mandabuddheryathoktamācarata ūhaṃ vinā na mahatī vyāpadbhavatīti darśayati| yataḥ śāstre hi yo vidhiryathoktaḥ, sa prāyo yaugika eva bhavati tatra; yatrāpi śarīrādibhedenāyaugikaḥ, tatrāpi stokamātreṇa yaugika ityarthaḥ| anatihrasvatvādudāharaṇasyeti śāstre udāharaṇatvenoktasya vidheranatisaṅkṣepādityarthaḥ| etena yadi stokaṃ rogasādhanodāharaṇaṃ syāt, ūhyameva bahu, tadā mandabuddhiḥ sākṣādudāharaṇaviṣayājñānāt 155 tathā svayamuhākṣamatvācca na rogaśāntilakṣaṇaṃ kāryaṃ kartuṃ kṣamaḥ syāt; yatastūdāharaṇāni bahūni, tena tairevodāharaṇātmakaprayogaustatsādhyatvenoktavyādhīn 156 sādhayatīti yuktam| imau cāvāpoddhārau gaṇokta eva dravye prāyau jñeyau| yaduktaṃ suśrute- “gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhāvayaugikam| taduddhareta, prakṣipettu yanmanyedyaugikaṃ tu tat” (su.ci.a.1) iti| ye tu saṃyogamahimnā kāryakarā agastyaharītakyādayaḥ, na teṣvāvāpoddhārau kartavyau| enameva cārthamabhipretyoktaṃ suśrute- “eṣa cāgamasiddhatvāttathaiva phaladarśanāt| mantravat samprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathañcana” (su.ci.a.1) iti||149||
ataḥ paramanuvāsanadravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| anuvāsanaṃ tu sneha eva| snehastu dvividhaḥ- sthāvarātmakaḥ, jaṅgamātmakaśca| tatra sthāvarātmakaḥ snehastailamatailaṃ ca| taddvayaṃ tailameva kṛtvopadekṣyāmaḥ, sarvatastailaprādhānyāt| jaṅgamātmakastu vasā, majjā, sarpiriti| teṣāṃ tailavasāmajjasarpiṣāṃ yathāpūrvaṃ śreṣṭhaṃ vātaśleṣmavikāreṣvanuvāsanīyeṣu, yathottaraṃ tu pittavikāreṣu, sarva eva vā sarvavikāreṣvapi yogamupayānti saṃskāravidhiviśeṣāditi||150||
kramaprāptamanuvāsanadravyamāha- ataḥ paramityādi| atra tailamiti tailabhūtaṃ 157 sarṣapasnehādi| tailaprādhānyāditi sthāvarasneheṣu tilatailasyaiva 158 prādhānyādityarthaḥ| etena taile yo vidhiḥ sa sārṣapādau boddhavyaḥ, tailaśabdena tu sārṣapādīnāmiha grahaṇaṃ tilabhavasnehasya prādhānyaprakhyāpanārthaṃ 159; tailaśabdena sārṣapādīnāṃ grahaṇaṃ bhavatyeva| yaduktaṃ suśrute- “niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi” (su.sū.a.15) iti||150||
śirovirecanadravyāṇi punarapāmārgapippalīmaricaviḍaṅgaśigruśirīṣatumburupilvajājyamodāvārtākīpṛthvīkailāhareṇukāphalāni ca, sumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakaharidrāśṛṅgaveramūlakalaśunatarkārīsarṣapapatrāṇi ca, arkālarkakuṣṭhanāgadantīvacāpāmārgaśvetājyotiṣmatīgavākṣīgaṇḍīrapuṣpyavākpuṣpīvṛścikālīvayasthātiviṣāmūlāni ca, haridrāśṛṅgaveramūlakalaśunakandāśca, lodhramadanasaptaparṇanimbārkapuṣpāṇi ca, devadārvagurusaralaśallakījiṅginyasanahiṅguniryāsāśca, tejovatīvarāṅgeṅgudīśobhāñjanakabṛhatīkaṇṭakārikātvacaśceti| śirovirecanaṃ saptavidhaṃ, phala-patra-mūla-kanda-puṣpa-niryāsa-tvagāśrayabhedāt| lavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi cendriyopaśayāni tathā'parāṇyanuktānyapi dravyāṇi yathāyogavihitāni śirovirecanārthamupadiśyanta iti||151||
pariśeṣyācchirovirecanānyāha- śirovirecanetyādi| phalāni ceti cakāreṇa tasmāduktadravyādaṅgāntaropayogaṃ ca darśayati| tena śigrorvakṣyamāṇatvagupayogaśca bhavati, evamanyatrāpyudāhāryam| sumukhādayaḥ parṇāsabhedāḥ, tarkārī jayantī| gaṇḍīrapuṣpī śamaṭhaḥ, vayasthā brāhmī| varāṅgaṃ guḍatvak| indriyopaśayānītyanena yāni lavaṇādīni indriyānupaghātakāni tānyeva śirovirecane yojyāni; tathā'parāṇīti madhurāmlakaṣāyāṇyapi yāni śirovirecane yaugikāni||151||
tatra ślokāḥ- lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāṃ parīkṣā kāraṇaṃ ca yat| adhyeyādhyāpanavidhī sambhāṣāvidhireva ca||152|| ṣaḍbhirūnāni pañcāśadvādamārgapadāni ca| padāni daśa cānyāni kāraṇādīni tattvataḥ||153|| sampraśnaśca parīkṣādernavako vamanādiṣu| bhiṣagjitīye rogāṇāṃ vimāne samprakāśitaḥ||154||
saṅgrahe lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāmiti śāstrācāryaśiṣyāṇāṃ parīkṣā, lakṣaṇaṃ hi śāstramucyate| kāraṇaṃ ca yaditi śāstrādiparīkṣākāraṇaṃ ca yadityarthaḥ, ‘evambhūtaṃ śāstramamala ivādityaḥ’ ityādiśāstraparīkṣākāraṇam| ācāryaparīkṣākāraṇaṃ tu ‘evaṃvidho hyācāryaḥ’ ityādi| śiṣyaparīkṣākāraṇaṃ tu ‘adhyāpyamadhyāpayan hyācāryaḥ’ ityādi| adhyeyam adhyetavyaṃ, tasya vidhiradhyayanavidhireva||152-154||
bahuvidhamidamuktamarthajātaṃ bahuvidhavākyavicitramarthakāntam| bahuvidhaśubhaśabdasandhiyuktaṃ bahuvidhavādanisūdanaṃ pareṣām||155|| imāṃ matiṃ bahuvidhahetusaṃśrayāṃ vijajñivān paramatavādasūdanīm| na 160 sajjate paravacanāvamardanairna śakyate paravacanaiśca marditum||156|| doṣādīnāṃ tu bhāvānāṃ sarveṣāmeva hetumat| mānāt samyagvimānāni niruktāni vibhāgaśaḥ||157||
idamuktamarthajātamiti lakṣaṇācāryaśiṣyaparīkṣādirūpamabhidheyajātamuktam| arthakāntamiti yathā sambaddhārthatvādinā guṇena kamanīyārthaṃ bhavati tathoktamityarthaḥ| śabdasya vākye yojanaṃ śabdasandhiḥ| doṣādīnāmityādinā vimānasthānārthasaṅgrahaṃ karoti| hetumaditi upapattimadyathā bhavati tathā doṣādimānādityarthaḥ| niruktānīti niruktyoktāni| niruktiśca doṣādayo viśeṣeṇa mīyante jñāyante ebhiriti vimānāni||155-157||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rogabhiṣagjitīyavimānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8|| (agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| anenāvadhinā sthānaṃ vimānānāṃ samarthitam|)|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ vimānasthāne rogabhiṣagjitīyavimānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kāryagurulāghave’ iti pā. ↩
- 2 ‘vaktavye’ iti pā. ↩
- 3 ‘…ddīghā...’ iti pā. ↩
- 4 ‘miśrīkṛtaprakaraṇam’ iti pā. ↩
- 5 ‘upaskṛtividyaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘buddhyā’ iti pā. ↩
- 7 ‘udgrāhikā’ iti pā. ↩
- 8 ‘anuddhataveśaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘…sarvānuśiṣṭipratipattikaram’ iti pā. ↩
- 10 ‘tadvidyavṛttamiti tadvidyavṛttyā vartayantaṃ vaidyavṛttikamityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 11 ‘evaṃ sarvaguṇasamuditaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘atha so'pi tathā kuryāt’ iti pā. ↩
- 13 ayaṃ pāṭhaḥ kvacinnopalabhyate ↩
- 14 pravaṇaṃ nimnam ↩
- 15 ‘sūpavihitaṃ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 16 ‘anusartavyo'ham’ iti pā. ↩
- 17 ‘alpavādapratīkārāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘etaccaivaṃ kāryam| evaṃ bhūyaḥ pravṛttasya sauṣṭhavaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘laukikaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘paṇḍena’ iti pā.| ‘paṇḍena svapāṇḍityaprakāśanena’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 21 ‘samyak cānunayenānunīyeta, anunayācca paraṃ tatrāvahitaḥ syāt’ iti pā. ↩
- 22 ‘sambhāṣeta’ iti pā. ↩
- 23 ‘jalpāntaraṃ jalpakasya vaiśeṣyaṃ guṇadoṣau’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 24 ‘pratikūlatvena niviṣṭāḥ sabhyā yatra sā pratiniviṣṭapariṣat, śatrupariṣadityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 25 ‘dīptayaśasā’ iti pā. ↩
- 26 ‘bruvan’ iti pā. ↩
- 27 ‘parisaṃvatsaraḥ saṃvatsaraṃ pariprāptaḥ’ iti gaṅgādharaḥ| ‘śikṣasva tāvadgurumupāsito nūnam’ iti pā. ↩
- 28 ‘prativādirihābhipretaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘kaṣṭaṃ śabdaṃ durbodhārthavākyaṃ bruvatā sa vaktavyo nocyate tvayeti niruttaratvānnigṛhīto'si’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 30 ‘parikṣepikaṃ prativādinaṃ, sakṛt ekavāramapi, nihataṃ nigṛhītaṃ nihatamāhuḥ paṇḍitāḥ, ato hetorasya nigṛhītapakṣasya yogo na punaḥ kartavyaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 31 ‘anekavidhena’ iti pā. ↩
- 32 ‘vākyasya kṣepaṇena’ iti pā. ↩
- 33 ‘na jānātyayaṃ tatra vaktumakṣama iti’ iti pā.| ‘ātmanaḥ ayogamayogyatvamanāviṣkṛtaṃ kurvan na prakāśayan, tatra tena saha jalpāttathā viramedyathā''tmano'sāmarthyaṃ nāvabudhyeta’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 34 ‘jñātumakṣamaḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘evampravṛtte vāde prāgeva tāvadidaṃ kartuṃ yateta’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 36 ‘upasaṃhitāyāṃ sandhinā svapakṣamānītāyāṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 37 ‘bhiṣagbhirvādamārgajñānārthaṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘pūrvaṃ hi loke pratijñā’ iti pā. ↩
- 39 ‘dṛṣṭānto'kṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, upanayo-yathā cākṛtakamāśaṃ tathā puruṣaḥ’ iti pā. ↩
- 40 ‘tasyā eva pratijñāyaḥ prati viparītārthasthāpanā’ iti pā. ↩
- 41 ‘viparītārthapratijñā’ iti pā. ↩
- 42 ‘ghaṭa aindriyakaḥ, sa cānityaḥ| upanayo yathā ghaṭastathā puruṣaḥ’ iti pā. ↩
- 43 ‘tenaiva yadvarṇyaṃ varṇayati’ iti pā. ↩
- 44 ‘vā''dityaḥ’ iti pā. ↩
- 45 ‘sāṅkhyavacanaṃ’ iti pā. ↩
- 46 ‘prativādipuruṣam’ ityarthaḥ ↩
- 47 ‘hetubhirvaidharmyaṃ’ iti pā. ↩
- 48 ‘karma’ iti pā. ↩
- 49 pradhānābhidheye ityarthaḥ ↩
- 50 ‘sandigdheṣvartheṣu iti pā. ↩
- 51 ‘idamevātra’ iti pā. ↩
- 52 ‘asambandhaviśeṣaṇatayā’ iti pā. ↩
- 53 ‘asmin’ iti pā. ↩
- 54 ‘sāmānyodāhṛteṣvartheṣu’ iti pā. ↩
- 55 ‘apasiddhāntādayaḥ’ iti pā. ↩
- 56 ‘yadvā’ iti pā. ↩
- 57 ‘samayavirodho bhavati’ iti pā. ↩
- 58 ‘vākchalameva’ iti pā. ↩
- 59 ‘pratyavasthānamupālambhaḥ pratiṣedhaḥ’ iti vātsyāyanaḥ ↩
- 60 ‘cānena’ iti pā. ↩
- 61 ‘aheturna sādhakaheturityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 62 ‘prakriyate sādhyate iti prakaraṇaṃ pakṣaḥ’ iti pā. ↩
- 63 ‘sādhye dṛṣṭānte ca’ iti pā. ↩
- 64 ‘paraṃ’ iti pā. ↩
- 65 ‘nigrahasthānatvena dharmeṇāha’ iti pā. ↩
- 66 ‘kṣamameva’ iti pā. ↩
- 67 ‘vivakṣitasamyakjñānajanakatvāt’ iti pā. ↩
- 68 ‘ajñāpakaṃ ca’ iti pā. ↩
- 69 ‘yaḥ’ iti pā. ↩
- 70 ‘svatantra iha kartā kāraṇaprerako bhavati, acetane tu kartṛvyapadeśaḥ svātantryāvivakṣayā bhāktaḥ’ iti pā. ↩
- 71 ‘kartavyatāṃ buddhisthīkṛtya’ iti pā. ↩
- 72 ‘abhisandhānaṃ’ iti pā. ↩
- 73 ‘kāryakāryaphalānubandhopāyavarjyānāṃ teṣāṃ, taddhi kāryāṇāmabhinivartakamityatastūpāyaḥ’ iti pā. ↩
- 74 ‘svarūpāntaramupādeyamāha’ iti pā. ↩
- 75 ‘icchatyākhyāyamānaṃ’ iti pā. ↩
- 76 ‘bhittvā'rthamācakṣāṇa’ iti pā. ↩
- 77 ‘nedānīṃ pūrayeyaṃ’ iti pā. ↩
- 78 ‘kena vidhibhedādinā''khyāyamānaṃ’ iti pā. ↩
- 79 ‘vidhibhedādinā''khyāyamānaṃ’ iti pā. ↩
- 80 ‘avekṣya samyak| yadi tu na cainaṃ mohayitumicchet’ iti pā. ↩
- 81 ‘anucite tu vacanakāle sandhyādau na vaktavyameva’ iti pā. ↩
- 82 ‘abhisandhānaṃ’ iti pā. ↩
- 83 ‘parīkṣyaviśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 84 ‘yathāvatsarvadhātusāmyamityādinā dhātusāmyasya cātra kāraṇaṃ bhiṣak na kevalaṃ pareṇa parīkṣaṇīyaḥ kiṃ tvātmanā'pyātmānaṃ parīkṣayediti darśayati’ iti pā. ↩
- 85 gaṅgādharastu ‘upāyābhiplutāḥ’ iti na paṭhati ↩
- 86 ‘anenānyena vā’ iti pā. ↩
- 87 ‘karaṇarūpaṃ’ iti pā. ↩
- 88 ‘dvividhameṣajatantre’ iti pā. ↩
- 89 ‘viśeṣaṇena’ iti pā. ↩
- 90 ‘cātmanā’ iti pā. ↩
- 91 ‘bhinnatvāt’ iti pā. ↩
- 92 yogīndranāthasenastu ‘prāyograhaṇena’ iti na paṭhati ↩
- 93 ‘naikāntena’ iti pā. ↩
- 94 ‘bheṣajapramāṇaviśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 95 ‘prayojanatvabahutvalakṣaṇaṃ gurutvaṃ yeṣāṃ’ iti pā. ↩
- 96 ‘doṣabalaṃ trividhamanumīyate’ iti pā. ↩
- 97 ‘tatreme prakṛtyādayo bhāvāḥ’ iti pā. ↩
- 98 ‘etā hi’ iti pā. ↩
- 99 ‘doṣeṇaikenādhikena samena vā'nubadhyante’ iti pā. ↩
- 100 ‘prakṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 101 ‘śuṣkasukumārāvadātagātrāḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| ‘śuṣkāsukumārāvadātagātrāḥ’ iti yogīndrasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 102 ‘bhinna’ iti pā. ↩
- 103 ‘pratataḥ prabhūtaḥ’ iti pā. ↩
- 104 ‘strīpriyāḥ priyopabhogāḥ’ iti pā. ↩
- 105 ‘paramagauravayuktāḥ’ iti pā. ↩
- 106 ‘parīkṣetyuktaṃ’ iti pā. ↩
- 107 ‘saṅghātaḥ’ iti pā. ↩
- 108 ‘pādau caturdaśāṅgulau’ iti pā. ↩
- 109 ‘tryaṅgulaṃ’ iti pā. ↩
- 110 ‘daśāṅgulau’ iti pā. ↩
- 111 ‘hyūrdhvamparimāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 112 ‘viṃśatyadhikaśatāṅgulaṃ’ iti pā. ↩
- 113 ‘pīḍāsvavyagrā’ iti pā. ↩
- 114 ‘paraṃ’ iti pā. ↩
- 115 ‘balaṃ trividham’ ↩
- 116 ‘yathāvasthābhedena’ iti pā. ↩
- 117 ‘ātriṃśataṃ’ iti pā. ↩
- 118 ‘dvisaptatiśca varṣāṇi’ iti pā. ↩
- 119 ‘vaktavyam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 120 ‘indriyasthāne’ iti pā. ↩
- 121 ‘vaktavyam’ iti pā. ↩
- 122 ‘pravṛṣṭeḥ’ iti pā. ↩
- 123 ‘pakṣādibhedāttu bhūya iti jñeyam’ iti pā. ↩
- 124 ‘dvimāsabhāgartubhedamādiṃ’ iti pā. ↩
- 125 ‘śucinabhau’ iti pā. ↩
- 126 ‘himavadaṅghrisaṅkule’ iti ‘himavaddhimasaṅkule’ iti ca pā. ↩
- 127 ‘śabdabhedakṛto'yaṃ’ iti pā. ↩
- 128 ‘toyānugatamārutasaṃsargopahateṣu gurupravṛttīni’ pā. ↩
- 129 ‘varṣābhāgānteṣu’ pā. ↩
- 130 ‘gurusamutthānatamāni’ iti pā. ↩
- 131 ‘viruddhapramāṇabheṣajamelakaḥ kālaḥ syāt’ iti pā. ↩
- 132 ‘asya bheṣajasya kālaḥ, akālaḥ punarasya’ iti pā. ↩
- 133 ‘atikrāntāṣṭāhe’ iti pā. ↩
- 134 ‘bheṣajapravṛttisādhyasiddhimityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 135 ‘abhisandhānaṃ’ iti pā. ↩
- 136 ‘…tālīśagopīkaṣāyaiśca’ iti pā. ↩
- 137 ‘arkapuṣpī kundo vā’ iti pā. ↩
- 138 ‘ahiṃsrā’ iti pā. ↩
- 139 ‘bhakṣyaprakārān yathoktānanuvidhāya’ iti pā. ↩
- 140 ‘rasasamavāyavikalpavistaraḥ’ iti pā. ↩
- 141 ‘abhiprāyayojyāni’ iti pā. ↩
- 142 ‘rasakaivalyeneti’ iti pā. ↩
- 143 ‘āsthāpanayogasamūhā’ iti pā. ↩
- 144 ‘vipākaprabhāvabalāt’ iti pā. ↩
- 145 ‘śaṇaparṇī’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 146 ‘parisrutaṃ pūtaṃ’ iti pā. ↩
- 147 ‘indrā’ iti pā. ↩
- 148 ‘trivṛt’ iti pā. ↩
- 149 ‘ghalgulītikhyātā’ iti pā. ↩
- 150 ‘deśāntarīyāttadarthā jñātavyāḥ’ iti pā. ↩
- 151 ‘…varā’ iti pā. ↩
- 152 ‘…taruṇyaḥ’ iti pā. ↩
- 153 ‘kāryam, anatimahattvādanatihrasvatvāccodāharaṇasya’ iti pā. ↩
- 154 ‘yathoktaṃ yaugikaṃ’ iti pā. ↩
- 155 ‘sākṣādudāhṛtaviṣayājñānāt’ iti pā. ↩
- 156 ‘udāharaṇārthaprayogaiḥ’ iti pā. ↩
- 157 ‘tilānubhūtaṃ’ iti pā. ↩
- 158 ‘tilaprabhavasyaiva’ iti pā. ↩
- 159 ‘prādhānyapratyayārthaṃ’ iti pā. ↩
- 160 ‘nilīyate paravacanāvamardane’ iti pā. ↩