Sa. śrīgaṇeśāya namaḥ| śrīsarasvatyai namaḥ| śrīgurubhyo namaḥ| athedānīṃ cikitsitasthānasyārambhaḥ| tasya cāyaṃ sambandhaḥ| rogaparīkṣā nidānasthāne gaditā| sāmprataṃ cikitsā vaktuṃ yuktā| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.20/20)- "rogamādau parīkṣeta tato'nantaramoṣadham|" iti| tasmāccikitsitasthānārambho nyāyyaḥ| tatra yathoddeśo vyādhīnāṃ nidānasthāne, tenaiva krameṇāsya sthānasya viracanā yukteti jvaracikitsitameva vivakṣurāha-
athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. iti ha smāhurātreyādayo maharṣaya ityanenāgamaśaraṇatvamātmanaḥ pratipādayati|
Ā. rā. atha cikitsāsthānamārabhyate, nidānasthānānantaratvāt| tatrādau jvaracikitsā[māha]-athāta iti| vyākhyā pūrvavat| cikitsitaṃ-vyādhipratīkāraḥ, taṃ vyākhyāsyāma iti|
āmāśayastho hatvā'gniṃ sāmo mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṃ doṣastasmātkurvīta laṅghanam||1|| prāgūpeṣu jvarādau vā, balaṃ yatnena pālayan| balādhiṣṭhānamārogyamārogyārthaḥ kriyākramaḥ||2||
Sa. āmāśayastho doṣo vahniṃ hatvā| sahāmena vartata iti sāmaḥ| tatha, mārgān pidhāya-strotāṃsi sthagayitvā, yatyasmāddhetoḥ, jvaraṃ vidadhāti, tasmātkāraṇāllaṅanaṃ kurvīta| laṅghanamatropavāsaḥ| tathā coktam| "laṅghanasyāviśeṣoktāvupavāsaṃ prakalpayet|" iti| ata evāyamapi vakṣyati (ślo. 10)- "tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet|" iti| kadā laṅghanaṃ kurvīta ? ityāha-prāgūpeṣu-pūrvalakṣaṇeṣūtpannamātreṣveva, jvarādau vā-utpannamātre jvare sati| kiṃ kurvan laṅghanaṃ kurvīta ? ityāha-balaṃ yatnena pālayan,- prāṇāṃstātparyeṇa rakṣan, tadavirodhenetyarthaḥ| nanu, kuta evaṃ vidhīyate ? ityāha-balādhiṣṭhānamityādi| yasmādārogyaṃ-svāsthyaṃ, balādhiṣṭhānam| balamadhiṣṭhānaṃ-āśrayo, yasya tadevam| tathā, kriyākrama ārogyārthaḥ-svāsthyaprayojanaḥ|gh
Ā. rā. laṅghane vihite sati yatsyāt tadāha-laṅghanamāha-āmāśayastha iti| āmāśayasthatvādicatuṣṭayaṃ laṅghanasādhyatve hetuḥ| prāgūpajñānadine laṅghanaṃ kāryam| tadatikrame [jvarādau] rūpajñānadine|| laṅghanasyārogyārthatvāt, ārogyasya balādhīnatvāt, yāvanna balakṣayastāvat [laṅghanaṃ] kāryam| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.141)-"jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān| pāyayetsarpiracchaṃ tu tataḥ sa labhate sukham|| vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam| mṛdu pracchardanaṃ tadvat kaphajeṣu vidhīyate|| sarvaṃ tridoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet|" iti| etacca prakṛtideśakālādibhirdoṣasya jñāne sati jñeyam, pūrvarūpeṇājñānāt| tatra ca laṅghanamevāniṣiddham|gh
laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati| svāsthyaṃ kṣuttṛḍ ruciḥ paktirbalamojaśca jāyate||3||
Sa. laṅghanaiḥ-upavāsaiḥ, doṣe-pūrvokte, kṣapite-kṣayaṃ nīte, tathā'gnau dīpte-samiddhe sati, tathā lāghave'ṅgānāṃ sati, svāsthyādi jāyate| svāsthyaṃ-yathāprakṛtitvam| ruciḥ-annābhilāṣaḥ| paktiḥ-pāka āmasya| balaṃ-utsāhaḥ| ojaḥ-paraṃ dhātutejaḥ| kṣapidhāturanukto~pi dhātugaṇe śiṣṭaprayogatavaśādaṅgīkṛtaḥ| laṅghanairiti jātau bahuvacanam(?)| tena kadācidekenaiva laṅghanena kadācidanekairdoṣakṣayo jāyata iti jñeyam|
Ā. rā. laṅghanaphalamāha-laṅghanairiti| laṅghanāni dvādaśa vamana virecanabastinasyaraktaxsrāvadīpanapācanānnavarjanodakavarjanavyāyāmātapamārutabhedādbhavanti|
tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male| sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike||4|| sadyobhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ| vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ--------------|5|
Sa. tatra-tasminmale, utkṛṣṭe-svajanmaguṇakarmalakṣaṇato'dhike| tathā, kaphaprāye-kaphabahule vātākhye pittākhye veti sāmarthyādgamyate| samutkliṣṭe-svasthānāccalite bahireniryāte| tathā, cale-śithile, utkliṣṭe'pi hi kadācit sthānāvaṣṭambhādacalaḥ syāt| etadeva kaphotkliṣṭādikaṃ darśayati-sahṛllāsesyādi| hṛllāsādīnāṃ dvandvaḥ| saha tairvartate yastasmin| hṛllāsaḥ-udvamanamivānubhavaḥ| udvamanaṃ-hṛdayasya| prasekaḥ-pānīyasyeva niṣṭhīvanam| sadyobhuktasyetyādi| īdṛśo male sati sadyaḥ kṛtāhārasya jvare sañjāte viśeṣeṇa sāme jvare vamanārhasya vamanaṃ śastam| vamanārhāḥ-vamanavirecanavidhau proktāḥ|
Ā. rā. jvaraviśeṣe vamanamāha-tatrotkṛṣṭa iti| utkṛṣṭadoṣādiṣvekādaśeṣu jvareṣu vamanaṃ śastam| tathā'pi sāme viśeṣeṇa| utkṛṣṭaḥ-atiprabhūtaḥ| samutkliṣṭo-bahirnirjigamiṣuḥ| kaphaprāyaḥ-śleṣmabahulaḥ| calaḥ-cañcalaḥ|
---------------------------------------------| -----------------------kuryāttadanyathā||5|| śvāsātīsārasammohahṛdgogaviṣamajvarān| -------------------------------------------|6|
Sa. anyathā-uktavidhiviparyayeṇa, tat-vamanaṃ kṛtaṃ, śvāsādīn kuryāt| tathā,-anutkliṣṭaḥ kaphapradhānaḥ sthiro hṛllāsādirahito-viparītaḥ|
Ā. rā. vamanadravyāṇyāha-anyathāvamane doṣamāha-kuryāttaditi|
---------------------------------------------| pipppalībhiryutān gālān kaliṅgairmadhukena vā||6|| uṣṇāmbhasā samadhunā pibetsalavaṇena vā| paṭolanimbakarkoṭavetrapatrodakena vā||7|| tarpaṇena rasenekṣormadyaiḥ kalpoditāni va| vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit||8||
Sa. gālo-madanaphalam, asya nirapāyatvācchreṣṭhatvāccapipppalyādidravyebhyo'nena sahopayogibhyo bahūpayogitayā pradhāvavibhaktyā prāgupanyāsaḥ| anyathā "kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam|" (hṛ. ka. a. 6/24) iti madanaphalena pippalyādīnāṃ ca tulyaṃ pramāṇaṃ prāpnuyāt| pippalībhiryutān gālānathavā śakrayavairyutānathavā madhuyaṣṭikayā vā yutānathavoṣṇāmbunā mākṣikayutena vā saha pibet| athavā paṭolādīnāṃ patrodakena vā saha pibet| athavā tarpaṇādibhiḥ pibet| athavā kalpoditāni-vamanakalpoktāni vamanāniyogyāni prayuñjīta| balakālavibhāgaviditi asyāṃ dehabalāvasthāyāṃ tathā vyādhibalāvasthāyāṃ cedaṃ vamanaṃ dātuṃ yogyamiti yo vibhāgaṃ vetti sa balakālavibhāgavit|
Ā. rā. vamanayogānāha-pippalībhiryutāniti| pippalīndrayavayaṣṭīmadhuyuktairmadanaphalaistrayaḥ| samadhūṣṇodakasalava ṇodakapaṭolādyudakamade(nthe)kṣurasamadyairāloḍanārthe pratyekam| kalpoditāni vā-yathālābhaṃ yathāsātmyaṃ yathādoṣaṃ ca prayogārthamanekadhopadeśāt| ata evoktaṃ balakālavibhāgavit| evaṃ sarvatra jñeyam|
kṛte'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam| doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca||9||
Sa. vamane yogyo yo jvarī sa kṛte vamane, aparastu vamane'yogyaḥ so'kṛte vamane, viśoṣaṇaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ, kuryāt| evaṃ kṛtavamano'kṛtavamano vā jvarī sarvathā laṅghanaṃ kuryāt| kimartham ? ityāha-doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, samudīrṇānāṃ-samantātsamutthānāṃ, pācanāya-paktyarthaṃ, śamāya-śāntyarthaṃ ca| niramāṇāṃ punaḥ samudīrṇānaṃ śāntyarthameva|
Ā. rā. annavarjanamāha-kṛte'kṛte veti| kṛte vamane vamanayogyatvābhāvādakṛte vā| apakvānāṃ pācanāya, pakvānāṃ śamanāya|
doṣeṇa bhasmanevāgnau channe'nnaṃ na vipacyate| tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet||10||
Sa. doṣeṇa-āmākhyena vātādinā vā sahaikalolībhūtena, agnau channe-cchādite, annamāmāśayasthaṃ na vipacyate bhasmaneva| yathā bāhyo'gnau sthagite toyataṇḍulādikaṃ sthālīsthaṃ na vipacyate, tathaivāmāśayasthamannamāmena channe'gau na vipacyate| yataścaivaṃ tasmāddhetorāmadoṣasya-pūrvoktasya, pacanaṃ-pākamavadhiṃ kṛtvā, jvaritānnarānupavāsayet|
Ā. rā. viśeṣeṇa yuktimāha-āmena bhasmaneveti|
tṛṣṇagalpālpamuṣṇambu pibedvātakaphajvare| tatkaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet||11|| udīrya cāgniṃ strotāṃsi mṛdūkṛtya viśodhayet| līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam||12|| nidrājāḍyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam| viparītamataḥ śītaṃ doṣasaṅghātavarddhanam||13||
Sa. [ tṛṣṇak- ] tṛṣṇāvānnaraḥ, alpālpaṃ-stokaṃ stokaṃ, vātakaphajvare uṣṇāmbu pibet| tṛṣṇagiti " svapitṛṣornajiṅ" iti najiṅ| alpālpamiti "prakāre guṇavacanasya" iti dvitvam| tat-uṣṇāmbu pītaṃ, kaphaṃ-vātastyānaṃ, vilayaṃ nītvā-vilīnavigrahatāmāpādya, tṛṣṇāmāśu nivartayet, tarpaṇa svabhāvatvāt| tathā, agnimudīrya-samiddhaṃ kṛtvā, srotāṃsi viśodhayet| kiṃ kṛtvā ? mṛdūkṛtya,-teṣāṃ srotasāṃ mārdavamutpādya| tathā, līnāni-apravṛttasvarūpāṇi cha, tāni pittānilasvedaśakṛnmūtrāṇi ca, teṣāmanulomanaṃ-pravartanam| tathā, prāṇānāṃ-jīvitākhyānāṃ, avalambanam| taduṣṇaṃ jalamāśritya tathā prāṇāḥ pravartanta ityarthaḥ| anena coṣṇāmbukarmakathanavyājena vātakaphajvarasvarūpamapi kiñcit prakāśayati| yathā,-vātaśoṣitena kaphena styānībhūtenātra tṛṣṇā jāyate, tathā'dhikamagnimāndyam, srotasāmaśuddhatvam, tathā līnāni pittādīnyatra syuḥ, iti|
Ā. rā. udakavarjanamāha-tṛṣṇagalpālpamiti| tacca na sarvathā, kiñcālpālpamuṣṇāmbu ṣaḍaṅgādiśṛtaṃ vā| tatrādyaṃ vātakaphajvare, dvitīyaṃ pittajvarādau| tṛṣṇak-tṛṣāvān| uṣṇāmbuguṇānāha-tatkaphaṃ vilayaṃ nītveti| līnānāṃ pittādīnāmanulomanam| śītāmbudoṣānāha-viparītamataḥ śītamiti| doṣasaṅghātaḥ-āmapittaśleṣmarasādisaṅghātaḥ|
uṣṇamevaṃguṇatve'pi yuñjyānnaikāntapittale| udriktapitte davathudāhamohātisāriṇi||14|| viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe'srapittini| --------------------------------------------|15|
Sa. evaṃguṇamapyuṣṇāmbu ekāntapittale-kevalapittale jvariṇi, vā, na yuñjyāditi| tathā, udriktaṃ-adhikaṃ, pittaṃ yasmiṃstasmiṃśca na yuñjyāt| tatha, taduṣṇāmbu davathvādimati nare na yuñjyāt| cakṣurādibhyo yastīvra ūṣmā pravartate sa davathuḥ| sarvāṅgīṇastīvra ūṣmā-dāhaḥ| moho-bhramaḥ| tathā, viṣamadyābhyāmutthite-jāte jvare| tathā, grīṣmakāle| tathā, kṣataśca kṣīṇaśca kṣatakṣīṇaḥ, kṣataḥ-uraḥkṣataḥ, kṣīṇo-dhātvapacayavān, tasmiṃstathābhūte nare na yuñjyāt| tathā,asrapittani-raktapittavati [ nare, na yuñjayāt ]|
Ā. rā. uṣṇāmbu jvaraviśeṣe niṣedhati-uṣṇamevaṃguṇatve'pīti| ekāntapittale-pittajvare| udriktapitte-saṃsargaje sannipātaje vā| davathuḥ-indriyasannipādyaḥ (?)|
--------------------------------------------| ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam||15|| śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham| --------------------------------------------|16|
Sa. tebhyaḥ-udriktapittādibhyaḥ pipāsitebhyo,ghanādisādhitaṃ śītaṃ toyaṃ hitam| pānīyasādhane ca tantrāntare vidhirukto yathā-"karṣaṃ gṛhītvā dravyasya toyasya prasthamāvapet| ardhāvaśeṣaṃ tadbhāhyaṃ toyapāne tvayaṃ vidhiḥ||" iti|
Ā. rā. niṣeddho [ṣṇo] dakānāṃ śītodakamāha ghanacandanetyādi| [candanaśabdena raktacandanaṃ grāhyam, ] "candane raktacandanam" iti vacanāt|
--------------------------------------------| ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā||16|| tasmātpittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam| --------------------------------------------|17|
Sa. pittaṃ vinā ūṣmā na vidyate, jvaraścoṣmaṇā vinā nāsti, santāpalakṣaṇatvāt jvarasya| yataścaivaṃ tasmādyāni pittasya viruddhānyāhāravihārādīni tāni sarvasmin jvare tyajet| pittādhike punaradhikaṃ kṛtvā-atiśayena, tyajet| pittādhika ityatrādhikagrahaṇenedaṃ pratipādayati,-sarvo jvarastridoṣajo bhūyasā tu vyapadeśa iti|
Ā. rā. ūṣmā-santāpaḥ| sarvasmin jvare niṣedhaḥ, pittādhike tvadhikam| rāgaprāptasyāyaṃ niṣedho na vidhiprāptasyokto(ṣṇo)dakādeḥ|
--------------------------------------------| snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam||17||
Sa. na kevalaṃ jvare pittaviruddhāni tyajet| yāvat snānādīṃśca tyajet| snānādīnāṃ pittaharatvāśaṅkayā sevyatve prāpte'cintyaprabhāvatvāt jvare viruddhānīti tatsevanaṃ niṣedhati| pradehaḥ candanādyanulepaḥ| pariśeṣaṃ ca laṅghanaṃ tyajet, yallaṅghanamupayuktamupavāsalakṣaṇaṃ tato yadanyattat pariśeṣam,-śudhdyādyekādaśaprakāraṃ ca, tattyajet| upavāsalakṣaṇaṃ tu laṅghanaṃ navajvare kartavyameva|
Ā. rā. snānādīni jvare niṣedhati-snānābhyaṅgapradehāṃ śceti| pradehaḥ-anulepanam| pariśeṣaṃ laṅghanaṃ-dīpanapācanādi|
ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare| na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya evāmamāvahet||18|| āmābhibhūtakoṣṭhasya kṣīraṃ viṣamaheriva| --------------------------------------------|19|
Sa. yathā'jīrṇe sāme tīvrarujyapi śūlaghnamauṣadhaṃ na pibet, pratyavāyabhayāt| tathaiva sāme jvare dāruṇapīḍāvati tadānīmāmapaktyartha mustāparpaṭakādyauṣadhaṃ kvāthādikalpanākalpitaṃ na pibet| hi-yasmāt, tat-auṣadhaṃ pītaṃ, asyāmavasthāyāmāmābhibhūta koṣṭhasya prayuktaṃ bhūya evāmamāvahet| atra ca sāma ityukte bahvāma iti gamyate| alpe hyajīrṇe bheṣajamanujñātameva| tathā covāca tantrakāraḥ (hṛ.sū.a.8/19)-"jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyātstabdhagurudare| doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca||" iti| tasmātsāmo bahvāma iti bodhyam| athātra dṛṣṭāntamāhakṣīraṃ viṣamaheriva| yathā kṣīraṃ viṣaghnamapyabhihitamahīnāṃ tadeva viṣaṃ kuryāt|
Ā. rā. niṣedhe yuktimāha-ajīrṇa iva śūlaghnamiti| yathā viṣaghnamapi kṣīraṃ viṣābhibhūtakoṣṭhe viṣavardhanam, eva māmaghnamapyauṣadhaṃ āmābhibhūtakoṣṭhe āmavardhanam| vaṅgasene tu(?)-"vaiyātyādyadhiko'pyatra bhedaḥ kartumihecchati| kadā tenaiva kartavyo medo naivānyathā bhavet|| kaṣāyaṃ pippalīmūlatrivṛccūrṇāvacūrṇikam| sāmajvare kaphoraske etatsraṃsanamucyate|| yavakṣārānvito yadvā kvātho dhānyapaṭolayoḥ|" iti|
--------------------------------------------| sodardapīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini||19|| vātaśleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ, sa pravartayet| svedamūtraśakṛdvātān kuryādagneśca pāṭavam||20||
Sa. udardādayaḥ prāguktāḥ| udardaśca pīnasaśca śvāsaśca taiḥ saha vartate yo jvarastasmin| tathā, jaṅghe, ca parvāṇi cāsthīni cha, tatra śūlaṃ, tadvidyate yasya tasmiṃśca| tathā, vātaśleṣmātmake vātakaphodbhave svedaḥ praśasto-hitaḥ| sa ācaritaḥ svedādīn pravartayet| agneśca pāṭavaṃ-dīptataratvaṃ, vidadhyāt|
Ā. rā. jvaraviśeṣe svedamāha-sodardapīnasaśvāsa iti| "udarda ukto vakṣobhiṣyando'nyaiḥ śītavepathuḥ| śītāmbusparśajaḥ śotho rāgakaṇḍūyuto'paraiḥ||" ityāyurvedaprakāśoktastrividho'pyudardaḥ| svedaguṇānāha-sa pravartayet| svedamutreti| svedaḥ svedādīn pravartayet| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 131)-"kharparabhṛṣṭa [paṭasthitakāñjikasikto hi vālukāsvedaḥ| śamayati vātakaphāmayamastakaśūlāṅgabhaṅgādīn||"] iti|
snehoktamācāravidhiṃ sarvaśaścānupalayet| --------------------------------------------|21|
Sa. tathā, snehoktaṃ-snehavidhyadhyāye kathitaṃ,cācāravidhiṃ ca sarvaśo'nupālayet, kuryādityarthaḥ|
Ā. rā. snehavidhyuktaṃ niyamamatidiśati-snehoktamiti| snehoktamācāravidhimiti uṣṇodakopacārīti|
--------------------------------------------| laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ||21|| malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā| --------------------------------------------|22|
Ā. rā. sa-malānāṃ-sāmānāṃ vātādīnāṃ pṛthaksthitānāṃ saṃsargasthitānāṃ sannipātasthitānāṃ ca, samarthyāllaṅghanādayastiktarasāvasānāḥ pācanāni syuḥ| yathāvasthaṃ-avasthānatikrameṇa| kasyāñcijjvarāvasthāyāṃ laṅghanaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ, malānāṃ pācanaṃ syāt| kasyāñcit svedanaṃ syāt| [kasyāñcit ] kālaḥ ṣaḍahākhyaḥ| kasyāñcidyavāgvaḥ-peyāḥ| kasyāñcittiktako rasaḥ-tiktarasāgjrātadravyopayogaḥ| evamavasthāvaśāt laṅghanādayastiktarasāntā malānāmekaikaśaḥ pācanāni syuḥ| athavā krameṇaiva pācanāni syuḥ, yathā-laṅghanaṃ svedanaṃ ca kṛtvā ṣaḍahādūrdhvaṃ yavāgvastiktako rasaḥ pācanānyavipakvānāṃ malānāṃ taruṇe jvare syuḥ| tatra "āmāśayasthaḥ" (ślo.1) ityādinā granthena nirdiṣṭā laṅghanayogyāvasthā, "sodardapīnasa" (ślo. 19) ityādinā ca svedanayogyāvasthā, "ityayaṃ ṣaḍaho neyaḥ" (ślo. 38) ityādinā ca nirdiṣṭā kālayogyāvasthā, "yuktaṃ laṅghitaliṅgaistutaṃ" (ślo. 24) ityādinā peyāyogyāvasthā, "udriktapitte" (ślo. 14) ityādinā ca tiktarasopayogayogyāvasthā, iti yathāvasthaṃ draṣṭavyam| kramastu yathā,-vātaśleṣmake sāme jvare prathamaṃ laṅghanaṃ kurvanneva svedanaṃ dvitrādidinalakṣaṇaṃ ca kālaṃ laṅghitalakṣaṇayuktasya yavāgvādipeyādyannabhuktasyānantaraṃ mustāparpaṭakāditiktarasopayogaḥ, iti kramārthaḥ| asyaviśiṣṭaviṣaye'pavādamāha- laṅhanādīnāṃ prayogakālamāha-laṅghanaṃ svedanamiti| laṅghanaṃ-vamanam, kṣuttṛṣo kālaśabdena grahaṇāt| yathāvasthamiti utkṛṣṭadoṣādyavasthāyāṃ vamanam, sodardatvādyavasthāyāṃ svednam, sāmatvamātrāvasthāyāṃ kālaḥ, kṣudbodhāvasthāyāṃ yavāgūḥ, mṛdujvaratvādyavasthāyāṃ tiktako rasaḥ| anutpannaitadavasthe tu jvare krameṇa laṅghanādīni kuryāt|jvare "laṅghanaṃ kurvīta" ityuktam|
--------------------------------------------| śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam||22|| neṣyate---------------------------------------------| --------------------------------------------|23|
Sa. śuddhena vātena-āmadoṣādyaduṣṭena, yo jvaraḥ sa śuddhavātajvaraḥ| kṣayeṇa-dhātvapacayādilakṣaṇena, yo jvaraḥ sa kṣayajvaraḥ| yaśca bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamudbhavaḥ sa āgantujvaraḥ| tathā, ataruṇo jvaraḥ sa jīrṇajvaraḥ| te vidyante yeṣāṃ ta evaṃbhūtāḥ| teṣu laṅghanaṃ neṣyate| teṣu tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-
Ā. rā. jvaraviśeṣe laṅghanaṃ niṣedhati-śuddhavātakṣayeti| śuddhavātaḥ-nirāmavāyuḥ| kṣayo-rājayakṣmā| āgantuḥ-abhighātādijaḥ| jīrṇaḥ-cirakālajaḥ|
--------------teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam| --------------------------------------------|23|
Sa. hi-yasmāt, teṣu-śuddhavātādijvareṣu, śamanaṃ hitam| śamanasya santarpaṇāpatarpaṇarūpeṇa dvaividhyāt kiṃ tacchamanaṃ tebhyo hitam ? ityāha-yanna karśanam, bṛṃhaṇamityarthaḥ| yadyevaṃ tatspaṣṭameva bṛṃhaṇamityetadeva kasmānna kṛtam ? kiṃ śamanaṃ yanna karśanamiti padadvayopādānena ? brūmaḥ| arthāntaradyotanārthametaduktam| tathā cāyamartho viśiṣṭa ubhayayorupādānena prakāśyate| yathā-na sarvasarvikayā yadbṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tattebhyo hitam| kintarhi ? kiñcidbṛhaṇaṃ śamanaṃ tattebhyo hitamiti|
Ā. rā. hi-yasmāt, teṣu śamanaṃ hitam| kiṃ laṅghanabhedaḥ ? netyāha-yanna karśanam,- bṛṃhaṇabheda ityarthaḥ| "bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva vāyoḥ pittānilasya ca|" (hṛ.sū.a. 1417) iti vacanāt| vaitrāśamyamātra(?)nivārakabṛṃhaṇalābhārthaṃ śamanaśabdoktiḥ| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.166)-"kāryaṃ na bāle vṛddhe vā|" iti|
--------------------------------------------| tatra sāmajvarākṛtyā jānīyādaviśoṣitam||23|| dvividhopakramajñānamavekṣeta ca laṅghane| --------------------------------------------|24|
Sa. [ tatra- ] teṣu jvareṣu, madhye, sāmajvarasyākṛtyā lakṣaṇena "jvaropadravatīkṣṇatvaṃ" (hṛ. ni. a. 2/54) ityādinā, aviśoṣitaṃ-alaṅghitaṃ, vidyāt| laṅghane-laṅghanalakṣaṇāpekṣayā, dvividhopakramajñānaṃ-dvividhopakramaṇīyādhyāyoktalakṣaṇaṃ, cavekṣeta| tallakṣaṇaṃ-ca-"vimalandriyatā sargo malānāṃ" (hṛ.sū.a.14/17) ityādi| "atikārśya" (hṛ,sū.a. 14/29) ityādibhirati laṅghitaṃ ca|
Ā. rā. alaṅghitalakṣaṇamāha-tatra sāmajvarākṛtyeti| "jvaropadravatīkṣṇatvaṃ" ityādi sāmajvarākṛtyā alaṅghitalakṣaṇe siddhe'pyalaṅghitalakṣaṇaṃ lakṣaṇasaṅkare laṅghito'bhūdityevamarthaḥ| laṅghitalakṣaṇamāha dvividhopakrame-"vimalendriyatāsargaḥ" ityādi|
--------------------------------------------| yuktaṃ laṅghitaliṅgaistu taṃ peyābhirupācaret||24|| yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro yāvadavāpnuyāt||25|| tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| --------------------------------------------|26|
Sa. laṅghitaliṅgaiḥ-viśoṣitalakṣaṇaiḥ, yuktaṃ jvaritaṃ naraṃ jñātvā taṃ peyābhirupācaret| kimbhūtābhiḥ ? yathāsvauṣadhasiddhābhiḥ| yadyatsvaṃ yathāsvamiti vīpsāyāmavyayībhāvaḥ| yathāsvaṃ ca tadauṣadhaṃ ca yathāsvauṣadham| vātādeḥ pṛthagrūpasya saṃsṛṣṭasya sannipatitasya yadyasya yogyamauṣadhaṃ tena siddhābhiḥ-vakṣyamāṇaiḥ peyādidravyairyathāyathaṃ yogyaiḥ kṛtābhirityarthaḥ| kimbhūtābhiḥ ? maṇḍaḥ pūrvaḥ-pradhānaḥ, acchatayā yābhyastābhiriti samāsaḥ| evaṃ maṇḍāt kiñciddhanāḥ peyāḥ kāryā ityartho'vatiṣṭhate| na tu maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamo'bhyavahāro, yāsāṃ tā maṇḍapūrvā iti vyākhyeyam| evaṃ hi vyākhyāyamāne sarvāsāṃ peyānāṃ maṇḍapūrvāṇāṃ jvare'bhyavahāraḥ prāpnoti| tataśca (ślo.27)-"sṛṣṭaviḍbahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himāṃ peyāṃ pibet|" tāmapi maṇḍapūrvā pibet, na kevalāmiti| etaśca kriyamāṇaṃ viruddhaṃ syāt| tathā kvathitāmalake'tyarthaṃ pittaśamane kva maṇḍaḥ ? tathā kva bahupitto jvarī vā maṇḍaḥ "śṛtaḥ pippalīśuṇṭhībhyāṃ yukto lājāmbudāḍimaiḥ|" (ca.sū.a. 27/256) ityevaṃsvarūpaḥ ? peyāyāśca jvaraghnatvamuktam| tathā kṣudhite samyaglaṅghitaṃ jñātvā maṇḍāt kiñciddhanābhiḥ peyābhirasāvupācaraṇīyaḥ| tasya-jvariṇaḥ, tābhiḥ-peyābhiḥ, agnirdīpyate-samidhyate, samidbhiḥ-"edhaiḥ, yathā bāhyaḥ pāvakaḥ| muninā coktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| coktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomanāḥ| svedanāya dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca|| jvaradhyo jvarasātmyatvāttasmātpeyābhirāditaḥ| jvarānupācareddhīmān" iti| kharanādenāpyuktam-"pibedccāṃ sasikthāṃ vā svāṃ svāṃ peyā navajvare|" iti| kiyantaṃ kālaṃ jvariṇaṃ peyābhiruparet ? ityāha-ṣaḍahamityādi| peyābhirjvariṇaṃ ṣaḍahaṃ yāvadupācaret| ṣaṇṇāmahnāṃ samāhāraḥ, "taddhitārthottarapada" ityādinā samāsaḥ, "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac, na saṅkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśo yadi śānto jvarastadā doṣadūṣyādyapekṣayā bhaktayūṣādibhirupācarediti vāśābdena gamayati| mṛdutvaṃ veti| athavā ṣaḍahe'tī te'pi yāvajjvaro mārdavaṃ gacchati tāvatpeyābhirupācaret| nanu, tarhi kiṃ ṣaḍahaṃ vetyanena ? atra kecidevamāhuḥ| ṣaḍahādarvākprāyeṇa mṛdutāyāmapi jātāyāṃ ṣaḍahaṃ yāvat jvariṇaṃ peyābhirupācarediti dyotanārthaṃ ṣaḍahaṃ veti kṛtam| apare tu kāla eva bāhulyena jvaramārdavasyeti jñāpanārthamidaṃ kṛtamiti manyante| jvaramārdave tu jāte pācanādiyogaḥ kāryaḥ| tathā ca vakṣyati (ślo.39)- "tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyaḥ" iti| atha tā eva peyā vaktumupakramate
Ā. rā. peyopacāramāha-yuktaṃ laṅghitaliṅgairityādi| yathāsvauṣadhasiddhābhiriti| ṣaḍahaṃ mṛdutvaṃ vā-yathā'smin jvare yadauṣadhaṃ pācanaṃ śamanaṃ vā| maṇḍapūrvābhiḥ-prathamadine maṇḍaḥ prayujyate, dvitīyadinādau prayuktābhiḥ| āditaḥ-ādau, ante yūṣai rasaiścetyarthaḥ| etena prathamadine maṇḍaḥ, dvitīyatṛtīyacaturtheṣu peyāḥ-yavāgūvilepyaḥ, "yavāgvāṃ ca" (ślo.37) iti vakṣyamāṇatvāt, cakāreṇa vilepī, pañcame yūṣaudanaḥ, ṣaṣṭhe rasaudanaḥ, iti ṣaḍahamupācaret| yūṣaudanarasaudanau yuktyā hi, "ityayaṃ ṣaḍaho neyaḥ" (ślo.38) iti vakṣyati| jvaramṛdutvādyavekṣya yāvadhyantare (?) prakārāntaraṃ svayamūhyam| uktopacāraphalamāha-tasyāgniriti| tasya-laṅghitasya| tābhiḥ-maṇḍādirasayūṣarasapeyādibhiḥ|
--------------------------------------------| prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm||26|| sasaindhavāṃ, tathā'mlārthī tāṃ pibetsahadāḍimām| --------------------------------------------|27|
Sa. prāk-pūrvaṃ sarvābhyaḥ peyābhyo, lājapeyāṃ pibet, na tu yavādiprakṛtijāṃ peyām| kīdṛśīm ? sujarām, alpajatvādyācchīghraṃ jarāṃ yāti tām| tathā, saśuṇṭhīdhānyapippalīṃśuṇṭhyādibhiḥ śṛtāmiti bodhyam| ata eva sasaindhavāmiti pṛthag nirdiṣṭam| anyathā saśuṇṭhīdhānyapippalīsaindhavāmiti nirdeśaṃ kuryāt| munirapyāha (ca. ci. a. 3/177)- "lājapeyāṃ ca sujarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām" ityādi| sasaindhavāmityatra saśabdasyeṣatparyāyatvāt alpasaindhavāmitibodhyam| tathā, amlārthī-yo jvaryamla prārthayate saḥ, tāṃ-pūrvoktāṃ peyāṃ, sahadāḍimāṃ pibet| pūrvasyāḥ peyāyāḥ sadāḍimatvamevāsyā viśeṣaḥ| "vopasarjanasya" iti sahaśabdasya sabhāvaḥ|
Ā. rā. peyāsu prathamaṃ lājapeyā yojetyāha-prāglājapeyāmiti| sujarāṃ-sukvathitām| kvathanaṃ ca śuṇṭhyādikvāthena| kvāthaśca ṣaḍaṅgavatsādhyaḥ| salavaṇatvaṃ tu paścāt, "kaṣāyayonayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ|" (hṛ. ka. a. 6/8) iti vacanāt| "caturdaśaguṇe peyā" iti vacanāt lājāścaturdaśaguṇe kvāthe kvathanīyāḥ| asyā eva peyāyāḥ maṇḍaḥ prathamadine peyaḥ| uktaṃ hi siddhayoge (jvarādhikāre ślo. 159) "śastaṃ sulaṅghitasyādau vidhāya kavalagraham| lājasaktukapathyaṃ syātsaindhavenāvacūrṇitam|| raktapittahitatvena dāhajvarahṛtestathā| saktavaḥ śītavīryāḥ syurlājapūrvā hitā na te|| pācano dīpano lājamaṇḍastenoṣṇa iṣyate| ato'yaṃ daśamūlādisādhito bhiṣajāṃ mataḥ|| taccejjīryatyavighnena jvarī jīvettadādhruvam|" iti| yat "vāte vātakaphe pitte sāmavātarujājvare| vāṭhyamaṇḍaṃ praśaṃsanti paṭolamagadhānvitam||" iti| tadbaddhamalaviṣayam| bhṛṣṭaḥ śakalīkṛto yavo-vāṭhyaḥ| amlārthinaḥ peyāmāha-tathā'mlārthīti| tāṃ-lājapeyām| tathā-tadvatsādhitām| sahadāḍimāṃ-śuṇṭhyādiṣu dāḍimaṃ pradeyam|
--------------------------------------------| sṛṣṭaviḍ bahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām||27||
Sa. pibedityanuvartate| sṛṣṭaviṭ-bhinnavarcā jvarī, bahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himāṃ peyāṃ pibet, noṣṇāṃ nānyathā yo jvarī| dhānyapippalyāvatrāpāsye, śuṇṭhīgrahaṇāt| atra ca śuṇṭhyā dravyebhyo'saṃyogānmadhurapākatvādagnimāndyotsāraṇopakṣīṇaśaktitvād yuktaḥ pitte prayogaḥ| evamanyatrāpi śuṇṭhyāḥ prayoge cintyam| saindhavaṃ tu tāvanmātraṃ sarvatrāviruddhameva|
Ā. rā. śithilamalapittottarayoḥ peyāmāha-sṛṣṭaviḍiti| himāyāṃ mākṣikaprakṣepaḥ, kiñcinmādhuryaṃ yathā syāt|
bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām| --------------------------------------------|28|
Sa. bastyādiśūlī vyāghrīgokṣurasādhitāṃ peyāṃ pibet|
Ā. rā. bastyādiśūlinaḥ peyāmāha-bastipārśvaśiraḥ-śūlīti|
--------------------------------------------| pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ||28|| siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm| --------------------------------------------|29|
Ā. rā. saṃ-pṛśniparṇyādisādhitāṃ peyāṃ dīpanapācanīṃ jvarāti sāravān amlāṃ pibet| dīpanī cāsau pācanī ceti puṃvatkarmadhārayeti puṃvadbhāvaḥ| atrāmlagrahaṇaṃ na kartavyam| yataḥ sarvatrapeyāprasaṅge'mlārthī yo jvarī sa sadāḍimāṃ peyāṃ pibedityuktam| tasmātkimanena ? brūmaḥ| amlābhilāṣī bhavatu vā mā bhavatu| tathā'pyamlāmeva jvarātisārī pibedityasyārthasya dyotanārthamamlāmityuktam| jvarātisāriṇaḥ peyāmāha-pṛśniparṇīti| amlāṃ-dāḍimopetām|
--------------------------------------------| hrasvena pañcamūlena hikkārukśvāsakāsavān||29||
Sa. pibetsiddhāmityatrānuvartate| hrasvena-bṛhatyādinā, pañcamūlena siddhāṃ peyāṃ hidhmādivān pibet|
Ā. rā. hidhmādiyuktasya peyāmāha hṛsvena pañcamūleneti| hṛsvena-bṛhatyādinā| ruk-śūlam|
pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitam| vibaddhavarchāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtām||30|| yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ maladoṣānulomanīm| --------------------------------------------|31|
Ā. rā. sa-kaphārto naro bilvādinā-mahatā, pañcamūlena saha yavasādhitāṃ pibet| taṇḍulā evātra prakṛtitvena yojyāḥ| yavāstukvātha eva| vibaddhaṃ-viṣṭabdhaṃ, varcaḥ-purīṣaṃ, yasya-narasya, sa naraḥ sayavāṃ-yavapradhānāṃ pibet| kimbhūtām ? pippalyāmalakaiḥ kṛtām| tathā, sarpiṣā bhṛṣṭāṃ-samyagājyena saṃskṛtām| tathā, malaḥ-purīṣādiḥ, doṣo-vātādiḥ, teṣāmanulomanīṃ-svamārgapravartinīm| kaphārtasya peyāmāha-pañcamūlena mahateti| yavarūpeyaṃ sarpiṣā bhṛṣṭā yāvanniradha(nnirdhūma)tvaṃ tāvatsarpiḥ santāpya tanmadhye prakṣiptām|
--------------------------------------------| cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ||31|| koṣṭhe vibaddhe saruji------------------------| ---------------------------------------------|32|
Sa. koṣṭhe vibaddhe-vibaddhadoṣādhiṣṭhāne, tathā saruji cavikādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ pibet|
Ā. rā. vibāddhaśūlayuktasya peyāmāha-cavikāpippalīti|
-----------------------------pibettu parikartini| kolavṛkṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kṛtām||32||
Sa. tuḥ punararthe| parikartanaṃ-parikartikā chedanamivānubhavaḥ, sa yasyāsti sa parikartī koṣṭhaḥ, tasminparikartini tu koṣṭhe, kolādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ pibet| śrīphalaṃ-bilvaphalam|
Ā. rā. parikartinaḥ peyāmāha-pibettviti| kolaṃ badaram| kalaśī-pṛṣṇiparṇī| śrīḥ-bilvaḥ|
asvedanidrastṛṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ| sitābadaramṛdvīkāsārivāmustacandanaiḥ||33|| tṛṣṇāchchardiparīdāhajvaraghnīṃ kṣaudrasaṃyutām| --------------------------------------------|34|
Sa. asvedanidro narastṛṣṇārtaśca sitādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ pibet|
Ā. rā. asvedanidrātṛṣṇārtasya peyāmāha-asvedanidrātṛṣṇārta iti| sitā-śarkarā, sā ca madhuvadyojyā| saṅgrahe (ci.a. 1)-"sitādhātryājyanāgaraiḥ" iti pāṭhaḥ| tena sarpairbhṛṣṭāḥ kāryāḥ| parīvāraḥ-upadravaḥ|
--------------------------------------------| kuryātpeyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi||34||
Ā. rā. saṃ-peyoddiṣṭairevauṣadhairmāṃsarasādayo'pi yathopayogaṃ kartavyāḥ| [ tathā ca saṅgrahe'dhyagīṣṭa-(ci. a. 1)-"kuryāt peyauṣadhareva rasayūṣādikānapi|" ] raso'tra māṃsarasaḥ| yūṣāḥ-mudgādisambandhinaḥ kvāthāḥ| ādigrahaṇāt pāniyamastutakravyañjanādayo gṛhyante| peyādiṣu ca dravyaparimāṇādikaṃ pūrvoktaṃ sūpaśāstrādibhyo vā'vagantavyam| tathā ca tantrāntare-"peyāyūṣarasādyeṣu rasālāpānakādiṣu| dravyamātrāṃ prayuñjīta lokasiddhāṃ yathārhataḥ||" iti|| yasya puṃso yatparimāṇairdravyairmātrā yogyā tasya tatparimāṇairdravyaireva peyādayaḥ kāryā ityarthaḥ| anye tvevaṃ manyante,-peyāyūṣarasādyeṣu dravyaparimāṇamalpameva kalpayitavyam| pānārthe ca yaddravyaiḥ sadhitaṃ toyamuktaṃ tadalpaparimāṇadravyaireva sadhanīyam| alpaparimāṇenaiva dravyeṇa tattoyaṃ samyak pācyate| tathā ca khāraṇādirapāṭhīt-"bahudravyo ghanaḥ kvāthaḥ svacchhamalpauṣadhaṃ jalam|" iti| śrapaṇakriyāsāmānye'pyasyobhayasya pṛthaksaṃjñāvinirdeśo dravyaparimāṇabhedādayaṃ kvātha idaṃ jalamiti| jvariṇāṃ ca prathamaṃ yathā'ca peyā deyāstathā yūṣarasā apyacchā eva deyāḥ, agnimāndyabhayāt| kvātho'pyata eva bahuparimāṇadravyasādhyatvāddhanatayā tiktarasadravyakṛto'pi prathamaṃ jvare niṣiddhaḥ| kiṃ sarvatra jvare sarvāḥ sarvadā sarvasmindeśe peyā deyā na ? ityāśaṅkyāha- peyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi kuryāditvāha-kuryāditi|
madyodbhave madyanitye pittasthānagate kaphe| grīṣme tayorvā'dhikayostṛṭchardirdāhapīḍite||35|| ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti-----------| --------------------------------------------|36|
Sa. madyodbhava ityādiṣvartheṣu peyāṃ necchanti, munaya iti śeṣaḥ| madyenodbhavo yasya tasmin madyodbhave jvare, tathā madyanitye puruṣe, tathā kaphe pittasthānagate sati, tathā grīṣmakāle, tathā tayorvā'dhikayoḥ, tayoriti pittakaphau parāmṛśyete, pittakaphayoścādhikayoḥ, pittasthānagate kapha ityastayoreva prakṛtatvāt, tathā tṛṭchardirdāhaiḥ samuditaiḥ pīḍite puruṣe yo jvarastasmiṃśca, pratyekaṃ tu tṛḍārte'nujñātaiva, āsvedanidrastṛṣṇātrta ityukteḥ, dāhārte'pi sṛṣṭaviḍbahupitto vetyāha, tathā yasyordhvaṃ pravṛtte rakte jvarastasmiṃśca peyāṃ necchhanti| teṣu tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-
Ā. rā. jvaraviśeṣe peyāṃ niṣedhati-madyodbhava iti| madyanitye puruṣe| tayoḥ-pittakaphayoradhikayorvā|
--------------------------------------teṣu tu| jvarāpahaiḥ phalarasairadbhirvā lājatarpaṇān||36|| pibetsaśarkarākṣaudrān-----------------------| --------------------------------------------|37|
Sa. teṣu punarviṣayabhūteṣu lājatarpaṇān-lājasaktūn, pibet,-peyāvasare na tu yavasaktūn pibet| jvarāpahaiḥ phalarasaiḥdrākṣādīnāṃ jvaraghnānāṃ phalānāṃ rasaiḥ-svarasaiḥ, athavā tadrasaiḥkvāthaiḥ| athavā, adbhiḥ-jalaiḥ, kvathitaśītalairityarthādgamyate| kimbhūtān lājatarpaṇān ? saśarkarākṣaudrān|
Ā. rā. niṣiddhapeyasya tarpaṇamāha-teṣu tviti| lājatarpaṇaṃ-lājacūrṇakṛtamartham| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"drākṣādāḍimakāśmaryapathyāpīluparuṣakaiḥ| jvaraghnaistoyamṛditairadbhirvā lājatarpaṇān| pibetsusūkṣmarajasaḥ" iti| tatra tarpaṇaśabdena saktvaḥ| te ca lājānām|
-----------------------------tato jīrṇe tu tarpaṇe| yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣudvānaśnīyādbhṛṣṭataṇḍulam||37|| dakalāvaṇikairyūṣai rasairvā mudgalāvajaiḥ| --------------------------------------------|38|
Sa. tataḥ-tarpaṇapānādanantaraṃ, jīrṇe tarpaṇe, yavāgvāṃ veti yavāgūpānārhe nare yavāgvāṃ jīrṇāyāṃ, kṣudvān puruṣo-jātabubhukṣaḥ san, dvitīye'nnakāla odanamaśnīyāt-bhuñjīta| kimbhūtam ? bhṛṣṭāstaṇḍulā yasmin| kiṃ kevalamodanaṃ bhuñjīta ? netyāha-daketyādi| dakalāvaṇikaiḥ-kulatthādīnāṃ sambandhibhiryūṣaḥ-kvāthaiḥ, odanamadyāt| athavā, avasthāvaśāt mudgalāvajairodanamadyāt| mudgalāvajarasairiti vaktavye rasairiti pṛthaṅnirdeśo lāvajarasānāṃ prādhānyajñāpanārtham| tathā lāvajarasāḥ saṃskāryāḥ saṃskārakāśca mudgāḥ, ata eva bahumātrāṇāṃ lāvānāmalpānāṃ ca mudgānāmatropayogaḥ kārya ityavatiṣṭhate| "nātimāṃ sāstanurasā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ|" iti kecidāhuḥ| anyetvācakṣate,-"alpamāṃsapaṭusnehā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ|" iti|
Ā. rā. yūṣodanarasaudanāvāha-tato jīrṇe tviti| yasya tarpaṇamuktaṃ tasya tarpaṇe jīrṇe, yasya yavāgūruktā tasya yavāgvāṃ jīrṇāyāṃ, odanamaśnīyāt| jīrṇatvamapi vikāraḥ pākaḥ| sa ca dinatrayeṇa jāyate| tridinaṃ tarpaṇaṃ yavāgūṃ vā bhuktvā tato yūṣaudanaṃ tato rasaudanaṃ bhuñjītetyarthaḥ| mudgajairyūṣai rasaiḥ| lāvajairdakalāvaṇikaiḥ| dakaṃ-udakam, tena lavaṇena ca saṃskṛtaiḥ, akṛtairityarthaḥ| vāśabdādamudgalāvajairapi yathā sātmyaṃ dhānyāntaramāṃsāntarajaiḥ| yūṣairvā rasairveti vyākhyāne mudgalāvajairiti viśeṣaṇaṃ na ghaṭate, kramābhāvāt|
--------------------------------------------| ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā||38||
Sa. iti-pūrvoktena prakāreṇa, prathamo jvarasya ṣaḍaho neyaḥ ativāhyaḥ, nānyo jvarasya sambandhī, ityayamiti nirdeśāllabhyate- kiṃ kurvatā bhiṣajā ṣaḍaho neyaḥ ? balaṃ rakṣatā, tathā doṣaṃ tatkāle sāmaṃ vātādyanyatamaṃ pṛthak saṃsṛṣṭaṃ sannipatitaṃ vā tajjvarakāraṇaṃ rakṣatā,-tatra tadrakṣāṃ kurvatā, yathā'sau doṣaḥ kṛcchrasādhyatāmasādhyatāṃ vā na yāti| atra ca yadi kila balarakṣārthaṃ santarpaṇaṃ kriyate tadā santarpaṇasyāmavṛddhihetutvāt sāmo doṣo vardheta, athāmadoṣakṣapaṇārthamapatarpaṇaṃ kurvīta tadā balahāniḥ syāt, tasmānmadhyamayā vṛttyā'vahitena vaidyenobhayaṃ rakṣatopakramaḥ kāryaḥ, nātrāvahelā kāryetyarthaḥ|
Ā. rā. maṇḍādyupacāramupasaṃharati-ityayaṃ ṣaḍaho neya iti|
tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā||39||
Sa. laṅghanādyaiḥ-tiktasāvasānaistatkālocitairjvarakārisāmamalapaktṝhetubhiḥ, pakveṣu doṣeṣu tataḥ-ṣaḍahādūrdhvaṃ, kaṣāyaḥ praśasyate| mustāparpaṭakādiḥ pācanaḥ, prādhānyena pācanasaṃjñayā vihitatvāt| tathā vakṣyamāṇaḥ kaliṅgakādirarghaślokasamāpanaḥ (ślo. 48) pañcaprakāraḥ śamanaḥ praśasyate, prādhānyena śamanasaṃjñayā vihitatvāt| tathā chādhyeṣyate tantrakṛt (ślo. 51) "pañcaite santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ|" iti| tadetadubhayaṃ-pācanaśabdaśrutyākṣipto mustāpaparṭakādiḥ śamanaśrutyākṣiptaḥ kaliṅgakādiḥ, kaṣāyaḥ-kvāthaḥ, praśasyate| kasya pācanaḥ ? ityāha-doṣaśeṣasya| ata eva pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyairityalpapakveṣu pakvaprāyeṣvīṣadāmeṣu doṣeṣviti bodhyam| anyathā pakvasya pācanamayuktamiva syāt, piṣṭapeṣaṇanyāyenānarthakatvāt| tathā cāpakvaṃ yadvastujātaṃ tadagniḥ pachati, pahantamagniḥ pācanaḥ pācayāta| evaṃ ca pākyābhāvāt kimagniḥ pacatu ? kiṃ vā kaṣāyaḥ pācayatu ? ityanupapannamivaitatsyāt| yadā punarmustāparpaṭakādiḥ kaliṅgādiranyo vā kaścit kaṣāyastiktādyanyatamo vātādidoṣajvaraśāntyarthaṃ prayujyate tadā pācano bhavannapi śamanasaṃjñaḥ, na pācanasaṃjñaḥ| nanu, prathama eva dine tiktarasakaṣāyamanujajñe tantrakṛt| tathā covācha (ślo. 15)- "ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam| śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham||" iti| tatkathametat ? atrocyate| jvariṇaḥ prasaktatṛṣo'vaśyaṃ pānaṃ kiñcidvitaraṇīyam| na ca (pāne) madyekṣurasadadhimastvāranālakṣīrādīnāmatra yogyatve'pi jvarasyaivaṃ vidhāni niṣaddhāni tantrakṛdbhiḥ, śiśirajalamapyāmadoṣasrotaḥsaṃrodhāgnisādādīnāvahet jvaraṃ gāḍhataraṃ kuryāt| tasmāt pānārthe tiktasādhitamuktamambvanumene| dravyāṇi cātra svalpamātrayaiva yojyā nītyanantarameva pratyapādi| kiñca jvaritastṛṣato jalaṃ bahauṣadhaṃ pātumapi na kṣameta| kiñca katipayānyeva ghanādīni jalasaṃskāreṇa pātumanumatāni, na sakalānyapi tiktānyanumatāni| kiṃtarhi ? viśiṣṭaprabhāvaṃ darśayanti ghanādīnyeva| viśiṣṭaprabhāvatvaṃ cānyatrāpi dravyāṇāṃ dṛṣṭam| yathā-śamīphalaṃ madhuramapi keśaghnam, tathā'mlamapyāmalakaṃ pittakaphaghnam, saindhavaṃ lavaṇamapi cakṣuṣyam, ityādyanyadapyūhyam| tasmāt ghanādīnāṃ pānīyasaṃskāropayogo navajvare'pi hitaḥ|
Ā. rā. auṣadhamāha-tataḥ pakveṣviti| tataḥ-ṣaḍahātparam| kaṣāyaḥ-svarasādiḥ apakvadoṣaśaṅkāyāṃ pācanaḥ, tadabhāve śamanaḥ| vṛddhijaśanam(?)| pakveṣu doṣeṣviti dinasaṅkhyānādarārtham| taduktistu kramakathanārtham|
tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ, kaṭukaḥ kaphe| --------------------------------------------|40|
Sa. kaṣāya iti vartate| jvarasya prakṛtatvāt pitte-pittajvare, tiktakaṣāyakalpanāprakāraḥ prayojyaḥ| tiktaḥ pitte viśeṣeṇetyato viśeṣanirdeśādanyadoṣotthe'pi jvare tiktarasādhiṣṭhito dravyakaṣāyo yathāvasthaṃ prayojyaḥ, na kevalaṃ pittajvarākhye, vyādhidoṣaghnatvāt| tathā tikto raso nisargata eva jvaraghnaḥ śāstre'sminpaṭhitaḥ| yathā (hṛ. sū. a. 10/14)- "tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciṃ kṛmitṛḍviṣam| kūṣṭhamūrcchājvarotkledadāhapittakaphān jayet||" iti| munirapyavocat (cha. sū. a. 2643)- "tikto rasaḥ svayamarochiṣṇurarochakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrcchādāhapraśamanastṛṣṇāpraśamanastvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghnaḥ" ityādi| tasmādraseṣu yathā tiktarasasya jvaraghnatvaṃ tathā nānyeṣāṃ rasānāmityavehi| guḍūchyādeśca dravyasya tiktarasatvādeva jvaraghnatvasya pratipāditatvāt punaryajjvaraghnatvamuktaṃ tachchaktyutkarṣāyeti bodhyam| guḍūchyāśca muni(?)guṇānāha| yathā (saṅgrahe a. 12)- "tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvara tṛḍdāhakāmalāvātaragktanut||" iti| evamanyeṣāmapi dravyāṇāmādheyasāmarthyādyutkarṣasiddhamapi yat punaruchyate, tatteṣāṃ tasya karmaṇaḥ śaktyutkarṣārthaṃ bodhyam| kaṭuka ityādi| kaṭukarasādhiṣṭhito jvaraghnadravyaviśeṣajaḥ kvāthaḥ kaphe-kaphajvare prayojyaḥ, na tu yaḥ kaśchitkaṭukadravyakaṣāyaḥ, sarvasya jvaraghnatvānupapatteḥ| yasmāddravyaprabhāvādviśiṣṭameva kaṭurasādhiṣṭhitaṃ kimapi yad dravyaṃ tajjavaraghnamiti mantavyam| etadeva tasmāchchāyaṃ granthakṛt "kaphe kaṭuko yojyaḥ" iti jagāda|
Ā. rā. yasmin doṣe yaḥ kaṣāyastamāha-tiktaḥ pitta iti| viśeṣeṇeti vacanāt kaphe'pi, na tu vāte, viruddhatvāt|
--------------------------------------------| pittaśleṣmaharatve'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate||40|| navajvare, malastambhātkaṣāyo viṣamajvaram| kurute'rucihṛllāsahidhmādhmānādikānapi||41||
Sa. kaṣāyaḥ-kaṣāyarasādhiṣṭhitadravyajaḥ kaṣāyaḥ, sa pittaśleṣmaharatve'pi navajvare,-taruṇajvare, na śasyate| kutaḥ ? ityāha-maletyādi| kaṣāyo hyatra yojito malastambhātkāraṇāt viṣamajvaraṃ-satatādikaṃ, kurute| kaṣāyastambhitā hi malāḥ koṣṭhamapratipannatvāt samyakpākamayāntaḥ sandhistotolīnāḥ kaṣāyapānavihitavegā aśaktatvādviṣamameva jvaraṃ kurvanti| yadi hi teṣāṃ kaṣāyadānena śaktihānirna kṛtā syāt tadā santatameva jvaraṃ kuryuḥ| tasmāt svalpatvāt satatādikaṃ viṣamajvaraṃ kartumeṣāṃ yuktam| nanu, pittaśleṣmaharatvepītyanartham| yataḥ "kaṣāyaḥ pittakaphahā" (hṛ.sū.a.10120) iti pūrvamuktam| astyevaitat| arthaviśeṣajñāpanārthaṃ tu punaruktam| navajvare-ekadoṣaje sannipātaje vātakaphaje vātapittaje, kevalaṃ kaṣāyo na śasto'pi tu pittaśleṣmajvare'pi na śastaḥ, tasmāt pittakaphaje'pi jvare nāyaṃ yojya ityarthaḥ| tathā, kaṣāyo'yaṃ yojito na kevalaṃ viṣamajvaraṃ karoti, yāvadarucyādīśca karoti| atrāpi malastambhāditi sambadhyate| tena yadyapyādiśabdenāniyatarupāṇāmanekānāvyādhīnāṃ grahaṇaṃ prāptam, tathā'pi malastambhādye vyādhaya utpadyante'rucyādirūpāsteṣāmeveha grahaṇārthamevaṃ sambandhaḥ kṛtaḥ| tathā, viṣamajvarārucihṛllāsahidhmādhmānādikānapītyekavibhaktyaiva nirdeśaḥ kartuṃ vyavacchadya pṛthaṅknirdeśo yaḥ kṛtastenedaṃ dyotyate,-kaṣāyaḥ prayojito'vaśyameva viṣamajvaraṃ kurute, arucyādīn punarnāvaśyaṃ kurute, iti| tadevaṃ kaṣāyo rasaviśeṣo malastambhādeva navajvare niṣidhyate, na tu kalpanāvaśāt| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 31160)- "yaḥ kaṣāyaḥ kaṣāyastu sa varjyastaruṇe jvare| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate||" iti|
Ā. rā. kaṣāyaṃ jvare niṣedhati-pittaśleṣmaharatve'pīti| kaṣāyaḥ-kaṣāyarasasya kaṣāyaḥ| niṣedhātikrame doṣamāha-malastambhāditi| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"na cyavante na pacyante kaṣāyastambhitā malāḥ| tiryaggatā vimārgā vā varddhayantyapi ca jvaram|| vahvāmakaphavātatvācchūlānāhādikānapi|" iti|
saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhataḥ| kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu||42||
Sa. saptāhādanantaramaṣṭame'hnayauṣadhaṃ-jvaraghnaṃ yathāyogyaṃ śṛtādikalpanayā kalpitaṃ, yojyamiti kicidevācāryā āhuḥ| anye tu daśāhādūrdhvamauṣadhaṃ-mustāparpaṭakādikaṃ, yojyamāhuḥ| kecidācāryā laghvannabhuktasya narasyauṣadhaṃ yojyamityāhuḥ| laghvannaśabdena peyādikaṃ bhaṇyate, odanatastasya laghutvokteḥ| laghvannaṃ bhuktaṃ yenāsau laghvannabhuktaḥ| āhitāgnyāditvānniṣṭhāntasya paranipātaḥ| "paramatamapratiṣiddhamanumatameva" iti sarvametat pramāṇam, avasthāvaśena prayogārhatvāt| āmolbaṇe tu na-āmādhikajvariṇi puruṣe punarauṣadhaṃ jvaraghnaṃ mustāparpaṭakādikaṃ ṣaḍahādūrdhvaṃ saptāhāt daśāhādvā na yojyam| kimiti cet ? āha-
Ā. rā. uktamauṣadhakālaṃ matāntareṇa nirākurute-saptāhādauṣadhamiti| laghvanna-maṇḍādi, ṣaḍahādanantaraṃ avadhitrayamapyaprayojakam| yāvadāmolbaṇastāvadauṣadhaṃ na yojyam|
tīvrajvaraparītasya doṣavegodaye yataḥ| doṣe'thavā'tinicite tandrāstaimityakāriṇi||43|| apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram| --------------------------------------------|44|
Sa. tīvrajvareṇa parītasya jvariṇaḥ puṃso doṣavegodaye doṣasya-āmādyākhyasyolbaṇasya, vego-mustāparpaṭakādinotkleśāt, doṣavegaḥ, tasyodayaḥ-prādurbhāvo, doṣavegodayaḥ| athavā, ulbaṇāmasya vātāderdoṣasya vegodayaḥ, tasmin doṣavegodaye sati| athavā tathaiva doṣe-āmākhye, atinicite-atiśayena sañcayaṃ prāpte, vātādau va doṣa ulbaṇe| ata eva tandrāstaimitye'vaśyaṃ karoti tasmin tandrāstaimityakāriṇi| yato-yasmāt, tadānīmāmacchannapāvakenāpachyamānaṃ bhaiṣajyaṃ-auṣadhaṃ mustāparpaṭakādiśṛtādikalpanākalpitaṃ, tadauṣadhaṃ prayuktaṃ bhūyaḥ-punarapi, jvaraṃ jvalayati-uttejayati na śamayati| tasmādāmolbaṇe jvare na ṣaḍahādūrdhvaṃ nāpi saptāhānna ca daśāhādūrdhvaṃ bhaiṣajyaṃ yojyam| kadā tarhi yojyam ? ityāha-
Ā. rā. svasiddhānte yuktimāha-tīvrajvaraparītasyeti| dvividho hyāmolbaṇo jvaraḥ-apakvaḥ pacyamānaśca| tatra prathame'rthe pacyamānasyoktiḥ, apakvasya dvitīye| ubhayorapi prayuktamauṣadhamapacyamānaṃ punarjvaraṃ jvalayati|
--------------------------------------------| mṛdurjvaro laghurdehaścalitāśca malā yadā||44|| acirajvaritasyāpi bheṣajaṃ yojayettadā| --------------------------------------------|45|
Sa. mṛdurjvaraḥ-upadravamṛdutayā| laghuḥ-paṭuḥ dehaḥ| calitā malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ| mṛdurjvara ityādilakṣaṇāvasthā yadā bhavati tadā'syāmavasthāyāmacirajvaritasyāpi-anitikrāntaṣaḍahasyāpi, bhaiṣajyaṃ yojyam| apiśabdāt kiṃ punaḥ ṣaḍahe'pyatīte jvaritasyaivaṃlakṣaṇāyāmavasthāyamutpannāyāṃ tadauṣadhaṃ ca na yojyam ? ityevaṃ vyādhyavasthā kālato garīyasītyuktaṃ bhavati| atha tadauṣadhamāha-gh
Ā. rā. auṣadhayogyāṃ jvarāvasthāmāha-mṛdujvara iti|
--------------------------------------------| mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā duḥsparśayā'pi vā||45|| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ savālakam| pibettadvcchabhūnimbaguḍūcīmustanāgaram||46||
Ā. rā. saṃ-mustayā saha parpaṭaṃ yuktamathavā śuṇṭhyā dhanvayāsena yuktaṃ pākyaṃ-śṛtaṃ, śītakaṣāyaṃ-śītakalpanākalpitaṃ, vā kṛtvā pibediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| pāṭhā cośīraṃ ca pāṭhośīraṃ vālakena saha śṛtaṃ śītaṃ vā pibet| svarasakalkaphāṇṭākhyakalpanābhyaḥ śṛtaśītākhyakalpanādvayakalpitasyāsya tathā sāmarthyasya dṛṣṭatvādetatkalpanāyugalamupanyastavān| vā samucchaye bhinnakrame| tadvadityādi| na kevalaṃ mustāparpaṭakaṃ pibet, tathā pāṭhośīraṃ savālakaṃ pibet, yāvadbhūnimbaguḍūcīmustanāgaramapi pibediti| ā raṃ-auṣadhamāha-mustayā parpaṭaṃ yuktimiti| tacca pañcadhā,- mustāparpaṭam, śuṇṭhīparpaṭam, durālabhāparpaṭam, pāṭhāditrayam bhūnimbādicatuṣṭayaṃ ca| tacca pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā kṛtvā pibet| pākyaḥ-kvāthaḥ|
yathāyogamime yojyāḥ kaṣāyā doṣapācanāḥ| jvarārocakatṛṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ||47||
Ā. rā. saṃ-ime-pūrvoktā mustāparpaṭakādayaḥ kaṣāyāḥ, yathāyogaṃyogānatikrameṇa, yo yaḥ kaṣāyo yasmin jvare dātuṃ yuktaḥ sa tatra yojya iti yathāyogaṃ yojyāḥ| kiṃkriyā ete syuḥ ? ityāha-doṣapācanāḥ, doṣasya-āmākhyasya pakvaprāyasya, pācanāḥ| tantrāntare coktam-"prayuktaṃ pācayedāmaṃ yatatpācana mucyate| pittādijinnirāmasya yatsyāttacamanaṃ matam||" iti| atra mustāparpaṭasya pūrvamupanyāso jvaranāśanebhyo'nyebhyo'sya mustāparpaṭasya prādhānyapradarśanārthaḥ| tathā cācāryo'gnyāṇāṃ madhye "mustāparpaṭaka jvare" (hṛ. u. a. 40/48) iti nirdekṣyate| tasmānmustāparpaṭasyaiva jvaranāśane jyāyastvamityavehi, vyādhipratipakṣatvāt| uktānāmauṣadhānāṃ viṣayaṃ vibhāgaṃ phalaṃ cāha-yathāyogamiti| yathāyogaṃ-yo yatra deśe kāle vā labhyaḥ, yatra jvare vā dravyaśaktiparyālocanayā yogyaḥ, sa tatra yojyaḥ, sa tatra yojyaḥ| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 82)- "nāgaraṃ devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛahtīdvayam| dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritāya jvarāpaham||" iti| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakāmṛtāḥ| jayantyāmamatīsāraṃ jvaraṃ ca samahauṣadhāḥ|| iti|
--------------------------------------------| kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī||48|| paṭolaṃ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarohiṇī| paṭolanimbatriphalāmṛdvīkāmustavatsakāḥ||49|| kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam| dhātrīmustāmṛtākṣaudramardhaślokasamāpanāṇ||50|| pañcate santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ| --------------------------------------------|51|
Sa. kaliṅgakādayo'rdhaśokaiḥ samāpanaṃ yeṣāṃ te'rdhaślokasamāpanāḥ pañcaite pañcānāṃ santatādīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ śamanā matāḥ munīnāmiti śeṣaḥ|
--------------------------------------------| durālabhāmṛtāmustānāgaraṃ vātaje jvare||51|| athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabheṣajam| kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca-----------------|52|
Sa. durālabhādi pācanaṃ vātaje jvare, athavā pippalyādikaṃ vātaje jvare, kanīyo-bṛhatyādikaṃ, pañcamūlaṃ ca vātaje jvare, iti yojyam|
Ā. rā. sāmānyapācanānyuktvā viśeṣapācanāni kathayati| tatra vātajvarasyāha-durālabhāmṛtāmustānāgaramiti| durālabhādicatuṣkaḥ pippalīmūlādyaṣṭako vā|
--------------------------------------------| -------------------pitte śakrayavāghanam||52|| kaṭukā ceti sakṣaudraṃ mustāparpaṭakaṃ tathā| sadhanvayāsabhūnimbaṃ---------------------|53|
Sa. pitte-pittajejvare, śakrayavādayaḥ samākṣikā matāḥ| pittaje'pi mustāparpaṭakaṃ dhanvayāsakirātatiktābhyāṃ sahita hitam|
Ā. rā. pittajvarasyāha-pitte śakrayavāghanamiti| indrayavāditriko mustādicatuṣko vā|
--------------------------------------------| ------------------vatsakādyo gaṇaḥ kaphe||53|| athavā vṛṣagāṅgeyīśṛṅgaberadurālabhāḥ| --------------------------------------------|54|
Sa. "vatsakamūrvībhārṅgī" (hṛ. sū. a. 15/33) ityādiḥ kaphe mataḥ| athavā vṛṣādiḥ| gāṅgeyī-mustā|
Ā. rā. kaphajvarasyāha-vatsakādyo gaṇa iti| "vatsakamūrvābhārṅgī" ityādigaṇaḥ, vṛṣādicatuṣko vā| gāṅgeyīmustā| śṛṅgaberaṃ-śuṇṭhī|
--------------------------------------------| rugvibandhānilaśleṣmayukte dīpanapācanam||54|| abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam| --------------------------------------------|55|
Sa. rugvibandhādiyukte jvare'bhayādighanāvasānaṃ dīpanapācanam|
Ā. rā. saśūlavibandhasya kaphavātajvarasyāha-rugvibandhānilaśleṣmayukta iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 88)- "bilvādipañcamūlāmbu pācanaṃ vātaje jvare|| kaliṅgaṃ kaṭphalaṃ mustaṃ pāṭhā tiktakarohiṇī| pakvaṃ saśarkaraṃ pītaṃ pācanaṃ paittike jvare|| mātuliṅgaśiphāviśvakāyasthāgranthikodbhavam| kaphajvareśu sakṣāraṃ pācanaṃ vā kaṇādikam|| samsṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha saṃsṛṣṭamatha pācanam|" iti| atha śamanāni| tatra saṅgrahe (ci.a. 1)-"saguḍāḥ sārivādrākṣāśatāhvākaṇareṇukāḥ| kāśmaryasārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtāguḍāḥ|| śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ| śarkarāmadhusaṃyuktāḥ samāṃsīmustadhānyakāḥ|| kṛṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ| śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ|| āragvadho balā rāsnā kāśmaryaṃ madhukaṃ guḍaḥ| śatāvarīchinnaruhāsvaraso vā guḍānvitaḥ|| sakṛṣṇajīrakasitānāgaraścāmṛtārasaḥ| vātajvaraṃ jayatyāśu kevalo vā'mṛtārasaḥ|| bhārgīsaralagāṅgeyīdārukuṣṭhailavālukam| koṣṇaṃ guḍaghṛtopetaṃ pibedvā vātajejvare||' iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo.89)- "kirātābdāmṛtodīcyabṛhatīdvayagokṣuraiḥ| sasthirākalaśīviśvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 227)-"pañcamūlībalārāsnākulatthaiḥ saha pauṣkaraiḥ| parvabhedaṃ śiraḥkampaṃ nihanti pavanajvaram|| darbhaṃ balāṃ gokṣurakaṃ pācayetpādaśeṣitam| śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham||" iti| iti vātajvaraḥ| atha pittajvaraḥ| tatra saṅgrahe (ci.a. 1)-"paṭolādiguḍūcyādī sūtroktau pittaje jvare| añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśakaraḥ|| sitāmadhukakāśmaryaśītośīraparūṣakam| guḍūcīsāritraḥrodhrakamalotpalaśakarāḥ| drākṣābhayātiktaghanaśamyākaphalapapaṭam| śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātikta bṛṣāsitāḥ|| śyāmā-priyaṅguḥ| śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhīrakam| guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vā'pi parpaṭaḥ|| kaṣāyo vā himastiktadrākṣāmadhukanimbajaḥ| pittajvaraghnītiktā vā ślakṣṇapiṣṭā saśarkarā||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 241)-"paṭolayavadhānyākamadhukaṃ madhusaṃyutam| hanti pittajvara dāhaṃ tṛṣṇāṃ cātipramāthinīm|| drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā jalam| paṭolābhayaniṣkvātho madhunā madhurīkṛtaḥ| tīvrapittajvarāmardī pānāttṛṭdāhanāśanaḥ|| ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaradhināśanaḥ kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ|| guḍūcīmustadhānyākamadhuka kaṭurohiṇī| tṛṣṇāśūlārucicchardipittajvaraharo gaṇaḥ| kirātāmṛtadhānyābdacandanośīraparpaṭaiḥ| sapadmakaiḥ kṛtaḥ kvātho hanti pittabhavaṃ jvaram| dāhahṛllāsamarucimutkleśavamathuklamān|| sasito niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ| pītaḥ śamayatyacirādantardāhaṃ jvaraṃ ghoram|| candanaṃ madhukaṃ drākṣā kaṭukā sadurālabhā| candanādigaṇaḥ prokto hanyāddāhajvarārucīḥ|| mudgānāmañjalīcūrṇaṃ yaṣṭīmadhukamādhitam| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pibetpittajvarāpaham|| hnīberaṃ mustakaṃ dhānyaṃ candanaṃ yaṣṭikā'mṛtā| vṛṣośīrayutaḥ kvāthaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ| raktapitta jayatyugraṃ tṛṣṇādāhajvarāpahaḥ|| bhūnimbātiviṣārodhraṃ mustakendrayavāmṛtam| vāsaka nāgaraṃ bilvaṃ kaṣāyo mākṣikānvitaḥ| saśvāsakāsaviḍbhedaraktapittajvarāpahaḥ|| pathyātailaghrutakṣaudraileho dāhajvarāpahaḥ| kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsān hanti vamīrapi||" iti| iti pittajvaraḥ| atha kaphajvaraḥ| tatra saṅgrahe (ci. a. 1)-"kaphaje'tiviṣośīrapaṭolamaricakṣapāḥ| samūrvendrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ|| kṣapā-haridrā| saptacchadāmṛtānimbasphūrjātaṃ mākṣikānvitam| spūrjātaḥ-tindukaḥ| niśā trikaṭukaṃ tiktā nāgapuṣpaṃ kaliṅgakāḥ|| sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustaguggulu| parūṣa triphalā tiktā bījaṃ vṛkṣakajaṃ ghanaḥ|| nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ|" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 264)- "triphalātrivṛtāmustaṃ kaṭukaṃ sakaliṅgakam| paṭolāragvadha caiva rohiṇī citrakaṃ samam| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śleṣmajvarakāsagalāmaye|| nimbaviśvāmṛtābhīruśaṭhībhūnimbapauṣkaram| pippalī bṛhatī ceti kvātho hanti kaphajvaram|| triphalāpaṭolavāsāchinnaruhātiktarohiṇīṣaḍgranthā| madhunā śleṣmasamutthe daśamūlīvāsakrasya vā kvāthaḥ|| āmalakyabhayā kṛṣṇā citrakaścetyayaṃ gaṇaḥ| sarvajvarakaphātaṅke bhedī dīpanapācanaḥ|| sindhuvāradalakvāthaṃ kaṇāḍhyaṃ kaphaje jvare| jaṅghayośca bale kṣīṇe karṇe ca pihite pibet|| kaṭphalaṃ puṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṅgī ca madhunā saha| kāsaśvāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt|| kaphajvarārtastriphalāṃ pippalīṃ ca samākṣikām| kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet|| kaṭphalaṃ puṣkaraṃ śṛṅgī mustakaṃ kaṭukaṃ śaṭhī| samastānyekaśo vā'pi ślakṣṇacurṇāni kārayet|| sārdrakasvarasakṣādraṃ lihyātkaphavināśanam| śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham|| kṣaudropakulyāsaṃyogaḥ kāsaśvāsajvarāpahaḥ| plīhānaṃ hanti hikkāṃ ca bālānāṃ ca praśasyate|" iti| iti kaphajvaraḥ| atha saṃsargajāḥ| tatra saṅgrahe (ci.a. 1)- saṃsargasannipāteṣu miśrānetānvikalpayet|" iti|
--------------------------------------------| drākṣāmadhūkamadhukatodhrākāśmaryasārivāḥ||55|| mustāmalakahrīberapadmakesarapadmakam| mṛṇālacandanośīranīlotpalaparūṣakam||56|| phāṇṭo himo vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ| yukto madhusitālājairjayatyanilapittajam||57|| jvaraṃ madātyayaṃ chardiṃ mūrcchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ ca pipāsāṃ kāmalāmapi||58||
Sa. drākṣādirayaṃ gaṇaḥ phāṇṭaḥ-"sadyo'bhiṣutapūtaḥ" (hṛ. ka. a. 6/11) ityevaṃlakṣaṇaḥ, tathā himaḥ-śīto vā, "rātriṃdrave sthitaḥ" (hṛ. ka. a. 6/10) ityevaṃlakṣaṇaḥ| tathā jātīkusumaiḥ sugandhīkṛto madhusitālājairyukto vātapittajaṃ jvaraṃ jayati, madātyayādiṃśca|
Ā. rā. vātapittajvare śamanamāha-drākṣāmadhūketi| mṛṇālaṃ-bisam| cūrṇapalopetamuṣṇodakacatuṣpalaṃ śītaṃ vastrapūtaṃ-phāṇṭaḥ| himaḥ-śītakaṣāyaḥ| madhusitālājānāṃ mithaḥ samānāṃ peyatvānupaghātena prakṣepaḥ|
pācayetkaṭukāṃ piṣṭvā karpare'bhinave śucau| niṣpīḍito ghṛtayutastadgaso jvaradāhajit||59||
Sa. kaṭukāṃ pānīyena piṣṭvā karpare-mṛdbhṛṣṭakhaṇḍe, abhinave tathā śucau pācayet| tasyā raso niṣpīḍitaḥ sarpiryukto jvaradāhau jayati|
Ā. rā. śamanāntaramāha-pācayetkaṭukāmiti| pāko'tra puṭakāvidhinā| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"gokaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittaje| drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ|| trāyāntīsārivādrākṣākāśmaryacchinnajāguḍāḥ| drākṣāmasūratrāyantīguḍūcīsārivābalāḥ||" iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo.116)-"triphalāśālmalīrāsnārājavṛkṣāṭārūṣakaiḥ| śṛtamambu harettūrṇaṃ vātapittodbhavaṃ jvaram|| [viśvāmṛtābdabhūnimbaiḥ pañcamūlīsamanvitaiḥ| kṛtaḥ kaṣāyo hantyāśu vātapittodbhavaṃ jvaram||] pañcamūlīhṛsvā| nidigdhikāmṛtārāsnātrāyamāṇābalānvitaiḥ| masūravidalaiḥ kvātho vātapittajvaraṃ jayet|| vidalāḥ-yantradalanajā avayavāḥ| guḍūcī parpaṭaṃ mustaṃ kirātaṃ viśvabheṣajam| vātapittajvare deyaṃ pañcabhadramidaṃ śubham||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 292)- "balābhārgyamṛtairaṇḍacandanośīraparpaṭaiḥ| upakulyābdahrīberaiḥ kaṣāyaṃ ca pibettataḥ| parvabhedaṃ śiraḥkampaṃ vātapittajvaraṃ jayet|| nīlotpalamuśīraṃ ca balā padmakameva ca| kāśmarī madhukaṃ drākṣā madhūkāni parūṣakam| peyaḥ śītakaṣāyo'yaṃ vātapittajvarāpahaḥ|| āragvadhaphalaṃ mustaṃ yaṣṭīmadhukameva ca| uśīramabhayā caiva haridrādārusāhvayā|| paṭolaṃ picumandaśca tathā kaṭukarohiṇī|eṣa siddhaḥ kaṣāyaḥ syādvātapittabhave jvare iti| iti vātapittajvaraḥ |
kaphavāte vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ| pippalīcūrṇayukto vā kvāthaścchinnodbhavodbhavaḥ||60||
Ā. rā. saṃ-vātaśleṣmaṇi kaṣāyakalpanayā kalpitā vacādayo matāḥ| athavā, guḍūcīsambhavaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇayuto mataḥ| atha vātakaphajvaraḥ| tatra śamanamāha-kaphavāta iti| śamanāntaramāha-pippalīcūrṇayukto veti|
vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ| vātaśleṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit||61|| pathyākustumbarīmustāśuṇṭhīkaṭtṛṇaparpaṭam| sakaṭphalavacābhārṅgīdevāhvaṃ madhuhiṅgumat||62|| kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihṛtpārśvavedanāḥ| kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati||63||
Sa. vyāghryādikvāthaḥ kaṇācūrṇasaṃyukto vātaśleṣmajvarādijit| pathyādi pācanaṃ siddhacūrṇaṃ madhuhiṅgubhyāṃ saṃyutaṃ kaphavātajvarādīn parākaroti|
Ā. rā. śamanāntaramāha-vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvātha iti| śamanāntaramāha-pathyākustumbarīti| siddhayoge (jvarādhikāre ślo. 134)- "pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| dīpanīyaḥ smṛto vargaḥ kaphānilagadāpahaḥ|| pippalībhiḥ śṛtaṃ toyamanabhiṣyandi dīpanam| vātaśleṣmavikāraghnaṃ plīhaghnaṃ jvaranāśanam|| mustaparpaṭaduḥsparśāguḍūcīviśvajaṃ jalam| kaphavātārucicchardidāhaśophajvarāpaham|| daśamūlīrasaḥ peyaḥ kaṇāyuktaḥ kaphānile| avipāke'tinidrāyāṃ pārśvarukśvāsakāsake||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 335)-"sabhūnimbāmṛtādāru kaṭphalaṃ kaṭukā vacā| kaṣāyaṃ pāyayedāśu vātaśleṣmajvarāpaham| parvabhedaśira śūlakāsārocakapīḍitam|| tṛṣṇānvite vātakaphajvarārte saśvāsakāsāruciviḍvibandhe| hitaṃ jalaṃ pācanadīpanaṃ ca paṭolaśuṇṭhīyavapippalīnām||" iti| iti vātakāphajvaraḥ|
āragvadhādiḥ sakṣaudgaḥ kaphapittajvaraṃ jayet| tathā tiktāvṛṣośīratrāyantītriphalāmṛtāḥ||64|| paṭolātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsakāḥ| --------------------------------------------|65|
Sa. "āragvadhendrayavādibhiḥ" (hṛ. sū. a. 15/17) mākṣikasahitaḥ kaphapittajvaraṃ jayati| tathā tiktādayaḥ kaphapittajvaraṃ ghnanti|
Ā. rā. atha pittakaphajvaraḥ| tatra śamanamāha-āragvadhādiriti| śamanāntaramāha-tatheti| saṅgrahe tu (ci.a. 1)- "vṛṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| pittaśleṣmajvaraṃ hanti sāsṛk pittaṃ sakāmalam|| anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātoyatoyadāḥ| jvaratṛṭbhramasammohadhūmakāmlakanāśanāḥ||" iti| anantā-durālabhā| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 122)-"kaṇṭakāryamṛtābhārgīnāgarendrayavāsakam| bhūnimbaṃ candanaṃ mustaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇī|| kaṣāyaṃ pāyayedenaṃ pittaśleṣmajvarāpaham| dāhatṛṣṇārucicchardikāsahṛtpārśvaśūlanut|| [guḍūcīnimbadhānyākaṃ padmakaṃ candanānvitam|] eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ| hṛllāsārocakacchardipipāsādāhanāśanaḥ|| saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā| pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam|| paṭolaṃ picumandaṃ ca triphalā madhukaṃ valā| sādhito'yaṃ kaṣāyaḥ syātpittaśleṣmabhave jvare|| dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam| jvaraghnaṃ pācanaṃ bhedi śṛtaṃ dhānyapaṭolayoḥ||" iti| iti pittakaphajvaraḥ|
--------------------------------------------| sannipātajvare vyāghrīdevadāruniśāghanam||65|| paṭolapatranimbatvaktriphalākaṭukāyutam| --------------------------------------------|66|
Sa. sannipātajvare vyāghryādikaṭukāntaṃ pācanam|
Ā. rā. atha sannipātajvaraḥ| tatra śamanamāha-sannipātajvara iti|
--------------------------------------------| nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā||66|| sakāsaśvāsapārśvārtau vātaśleṣmottare jvare| --------------------------------------------|67|
Sa. nāgarādipācanaṃ vātaśleṣmādhike jvare kāsādīnnihanti|
Ā. rā. śamanāntaramāha-nāgaramiti| saṅgrahe tu (ci.a.1)-"mustā parpaṭakaṃ pathyā mṛdvīkā kaṭurohiṇī| trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ|| madhūlikā-jalajayaṣṭīmadhuḥ| triphalośīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhuganābalāḥ||" iti| siddhayoge tu (jvarā. ślo. 166)-"pañcamūlī kirātādirgaṇo yojyastridoṣaje| pittotkaṭe ca madhunā kaṇayā vā kaphotkaṭe|| vātapittajvarokto'yaṃ navāṅgaḥ| ubhayaṃ daśamūlaṃ tu sannipātajvarāpaham| kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate| pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ kaṇṭhahṛdgrahanāśanam|| ubhayaṃ-dvipañcamūlātmakam| cirajvare vātakapholbaṇe vā tridoṣaje vā daśamūlamiśraḥ| kirāratiktādigaṇaḥ prayojyaḥ śuddhārthine vā trivṛtāvimiśraḥ|| ādiśabdāt guḍūcīmustāśuṇṭhyaḥ| daśamūlamiśrasyaiva trivṛtāmiśravam| daśamūlī śaṭhī śṛṅgī pauṣkaraṃ sadurālabham| bhārgī kuṭajabījaṃ ca paṭolaṃ kaṭurohiṇī|| aṣṭādaśāṅga ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsahikkāvamīharaḥ|| bhūnimbadārudaśamūlamahauṣadhābdatiktendrabījadhanikebhakaṇākaṣāyaḥ| tandrāpralāpakasanārucidāhamohaśvāsādiyuktamakhilaṃ jvaramāśu hanti|| muktāparpaṭakośīradevadārumahauṣadham| triphalā dhanvayāsaśca nīlī kampillakaṃ trivṛt|| kirātatiktakaṃ pāṭhā balā kaṭukarohiṇī| madhukaṃ pippalīmūlaṃ mustādyo gaṇa ucyate|| aṣṭādaśāṅgamuditametadvā sannipātanut| pittottare sannipāte hitaṃ coktaṃ manīṣibhiḥ| manyāstambha uroghāta uraḥpārśvaśirograhe|| bṛhattyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭhī śṛṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī| bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarveṣu hitaḥ sopadraveṣu ca|| śaṭhī puṣkaramūlaṃ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā| guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī|| eṣa śaṭhyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāse tandryāṃ ca śasyate||" iti| vaṅgasene tu (jvarā. ślo. 443)- "daśamūlasya nikvāthaḥ kaṭphalādirajoyutaḥ| tulyārdrakarasaḥ pīto mṛtyukalpaṃ jvaraṃ jayet|| daśamūlīkaṣāyaṃ tu sapauṣkarakaṇānvitam| sannipātajvare deyaṃ śvāsakāsatṛṣānvite|| amṛtādaśamūlābhyāṃ sādhitaṃ vidhivajjalam| sannipātajvaraṃ hanyāntrayodaśavidhaṃ nṛṇām|| viśvaśaṭhīdaśamūlīchinnāpāṭhebhapippalīndrayavāḥ| sakirātatiktavāsāḥ śamayanti hṛtaujasaṃ sadyaḥ|| tryūṣaṇadaśamūlaśaṭhībhārgīchinnodbhavākvāthaḥ| pītaḥ śamayati sahasā jvaramugraṃ sannipātākhyam|| dvipañcamūlīṣaḍgranthāviśvagṛdhranakhīdvayāt| gṛdhranakhīdvayaṃ-kanthārikādvayam| kaphavātaharaḥ kvāthaḥ sannipātaharaḥ paraḥ|| siṃhāsyaparpaṭāriṣṭaṃ yaṣṭīdhānyākanāgaram| dārugragandhendrayavāḥ śvadaṃṣṭrā granthikaṃ tathā|| eṣāṃ kaṣāyamāhṛtya sannipātajvarī pibet| śvāsātisārakāsaghnaṃ śūlāruciharaṃ param|| kaṭphalaṃ triphalā dāru candanaṃ saparūṣakam| kaṭukāpadmakośīraṃ vipacetkārṣikaṃ jalam|| tatsannipātadāhaghnaṃ pītamātreyapūjitam| dīrghākālaprayuktānāṃ jvariṇāmamṛtopamam|| vyoṣābdatriphalāriṣṭapaṭolītiktavatsakaiḥ| sabhūnimbāmṛtāpāṭhaistridoṣajvarajijjalam|| tilvakaṃ trivṛtā dantī samulaṃ caturaṅgulam| pakvaṃ kaṣāyaṃ visrāvya nīlinīcūrṇamiśritam| sasarpiṣkaṃ pibettūrṇam sannipāte virecanam|| (ślo. 392)-vardhanairvā'pi hīnasya hāpanairucchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā sannipātajvare kriyā|| hīnasya vardhanāddhānirvṛddhayoriti niścayaḥ| hāpanādativruddhasya hīnayorvṛddhisambhavaḥ|| tataḥ samatvaṃ doṣāṇāmuraḥ sthānaṃ kaphasya tu| tatrasthānāṃ kriyā tadvaditi jvaravinirjayaḥ|| yathādoṣocchrayaṃ caiva jvarān śeṣānupakramet| nirharetpittamevādau jvareṣu samavāyiṣu| durnivārataraṃ taddhi jvarārteṣu viśeṣataḥ|| sannipāte kṣudhārtaṃ yo bhojayetpiśitaudanam| sa kathaṃ bhiṣagākhyātiṃ labhenmūḍho narādhamaḥ|| sannipāte tu dāhārtaṃ yaḥ siñcicchītavāriṇā| āturaḥ sa kathaṃ jīvedbhiṣagvā sa kathaṃ bhavet|| sannipāte ca kampantaṃ vilapantaṃ ca yo ghṛtam| pāyayedbhojayedvā'pi tau ca syātāmu(tāṃ śu)bhau katham|| sannipātena tṛṣyantaṃ pārśvaruktāluśoṣiṇam| yaḥ pāyayejjalaṃ śītaṃ sa mṛtyurnaravigrahaḥ|| samudrataraṇaṃ hyetadvadanti bhiṣagīśvarāḥ| mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsitā|| sannipātārṇave magnaṃ yo'bhyuddharati mānavam|| kastena na kṛto dharmaḥ kāṃ ca pūjāṃ na so'rhati|| śleṣmanigrahamevādau kuryāvdyādhau tridoṣaje| niraste śleṣmaṇi hyasya srotaḥsūddhāṭiteṣu ca| lāghavaṃ jāyate sadyastṛṣṇā caivopaśāmyati|| laṅganaṃ vālukāsvedo nasyaṃ niṣṭhīvanaṃ tathā| avaleho'ñjanaṃ caiva prāk prayojyaṃ tridoṣaje|| surasārjakaniryāsaḥ samadhuvyoṣasaindhavaḥ| mahāśleṣmānilodrekasaṃjñānāśavimokṣaṇaḥ||" [iti| siddhayoge tu (jva. ślo. 153) ]-"madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ| ślakṣṇaṃ piṣṭvā'mbhasā nasyaṃ kuryātsaṃjñāprabodhanam|| (ślo. 151)-mātuliṅgārdrakarasaṃ koṣṇaṃ trilvaṇānvitam| anyadvā siddhivihitaṃ nasyaṃ tīkṣṇaṃ prayojayet|| tena prabhidyate śleṣmā prabhinnaśca prasicyate| śirohṛdayakaṇṭhāsyapārśvaruk copaśāmyati|| (ślo. 147)-ārdrakasvarasopetaṃ saindhavaṃ kaṭukatrayam| ākaṇṭhaṃ dhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥpunaḥ|| tenāsya hṛdaye śleṣmā manyāpārśvaśirogalāt| līno'pyākṛṣyate śuṣko lāghavaṃ cāsya jāyate|| parvabhedo jvaro mūrcchā nidrākāsagalāmayāḥ| mūkhākṣigauravaṃ jāḍyamutkleśaścopaśāmyati|| sakṛddvitricatuḥ kuryāddṛṣṭvā doṣabalābalam| etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ sannipātinām|| svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣābhiḥ saha saṃsṛjet| viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet|| tenāsya śāmyate mūrcchā kāsaḥ śvāsastathaiva ca|| kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī| ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ caitanmadhunā saha lehayet|| eṣā'valehikā hanti sannipātaṃ sudāruṇam| hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca kaṇṭharodhaṃ niyacchati| etadyojyaṃ kaphodreke cūrṇamārdrakajai rasaiḥ|| sarveṣu sannipāteṣu na kṣaudramavacārayet| śītopacāri kṣaudraṃ syārcchitaṃ cātra virudhyate|| kriyābhistulyarūpābhiḥ kriyāsaṅkaryamiṣyate| bhinnarūpatayā tāstu na tu kurvanti dūṣaṇam|| (ślo. 154)-śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ| añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ|| yadā tulyānilakaphau tāluklomagalāśritau| kuryāttāvadhikaṃ śoṣaṃ jihvāyāḥ kharatāṃ tathā|| tathā tāṃ sphuṭitāṃ jihvāṃ saṃśuṣkāṃ madhupiṣṭayā| drākṣayā saghṛtaṃ cāsya lepayetsannipātinaḥ|| svedodgame bhṛṣṭakulittha cūrṇanipātanaṃ śastamiti bruvanti|" iti| vaṅgasene tu (jva.ślo. 503)-"durge'mbhasi yathā majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ| gṛhṇīyāttalamaprāptaṃ tathā'bhinyāsapīḍitam|| kāravīpuṣkarairaṇḍatrāyantīnāgarāmṛtāḥ| daśamūlīśaṭhīśṛṅgīvāsābhārgīpunarnavāḥ|| tulyā mūtreṇa niṣkvāthya pītāḥ srotoviśodhanāḥ| abhinyāsajvarāyāsamāśu ghnanti samuddhatam|| mātuluṅgāśmabhidbilvavyāghrīpāṭhorubūkajaḥ| kvātho lavaṇamūtrādyo'bhinyāsānāhaśūlanut|| vyāghrīdurālabhābhārgīśaṭhīśṛṅgi sapauṣkaram| pakvāmbu śleṣmahṛtpeyamabhinyāsapraśāntaye|| bhārgī puṣkaramūlaṃ ca rāsnā bilvaṃ samustakam| nāgaraṃ daśamūlaṃ ca pippalyāsu ca sādhitam| hiṅgvārdrakarasopetaṃ pippalīcūrṇasaṃyutam|| sannipātajvaraṃ ghoramabhinyāsaṃ ca dāruṇam| hṛtpārśvaśūlamānāhaṃ sadyaḥpītaṃ niyacchati|| bījapūrakabilbāśmabhedakaṃ bṛhatīdvayam| sakeśīkaṃ tathairaṇḍaṃ jale cāṣṭaguṇe śṛtam|| pakvagomūtrasaṃyuktaṃ biḍasauvarcalānvitam| hṛdbastiśūle sānāhe'pyabhinyāsajvare hitam|| dantīṃ dravantīṃ bṛhatīṃ sairaṇḍaṃ [ bījapūrakam| śyāmāṃ vyāghrīṃ ca niṣkvāthyābhinyāse bahuvarcasi|| siṃhī vyāghryamṛtā drākṣā ajājī sakaṭutrikam| śṛṅgīviḍaṅga ca samaṃ paktvā visrāvya sādhayet|| ghṛtāktaistaṇḍulairbhṛṣṭaiḥ peyāmuṣṇāṃ jvarī pibet| hikkī śvāsī ca kāsī ca tathā'bhinyāsapīḍitaḥ| vibaddhavātaviṇmūtre pānamasya prayojayet|| bṛhatī pauṣkaraṃ bhārgī śaṭhī śṛṅgī durālabhā| paktvā pānaṃ praśaṃsanti śleṣmā tenāsya śāmyati|| trivṛddhiśālātriphalākaṭukāragvadhaiḥ kṛtaḥ| sakṣāro bhedanaḥ kvāthaḥ peyaḥ sarvajvarāpahaḥ|| tiktā'bhayā trivṛttīrṇā trāyantī rājavṛkṣakaḥ| kṣārāḍhyaḥ saindhavopetaḥ kvātho bhedī jvarāpahaḥ|| śirīṣabījaṃ maricaṃ bastamūtreṇa tatsamam| añjanaṃ tadabhinyāse saṃjñābodhanamiṣyate|| mātuluṅgarasaṃ tasya hiṅguśuṇṭhīyutaṃ mukhe| dadyātprabodhanaṃ tīkṣṇaṃ kaṭutiktopasaṃhitam|| tvagelāpatrasuṣavībṛhatīkaṇṭakārikāḥ| marīcaṃ pippalī bilvaṃ ciribilvaṃ sacitrakam|| karañjabījaṃ mañjiṣṭhā trāyantī viśvabheṣajam| galaprabodhanaṃ śreṣṭhamabhinyāsajvarāpaham|| karañjavahnimañjiṣṭhātrāyantīviśvakūlakam| kūlakaṃ-paṭolam| bṛhatyau suṣavī vyoṣaṃ kvāthaḥ syādgalaśodhanaḥ|| ityabhinyasa uddiṣṭaḥ sarūpaḥ sacikitsitaḥ| cikitsite kṛte'pyevaṃ [yasya saṃjñā na jāyate| lalāṭe pādayorvā'pi ] tasya dāhaḥ praśasyate|| (ślo. 490)-jyotiṣmatyāstathā tailaṃ mūlaṃ piṇḍālukasya ca| tandrīvināśanaṃ śreṣṭhaṃ nasya karmaṇi yojitam|| saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapaṃ kuṣṭhameva ca| bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrīnivāraṇam|| asurāhnapataṅgasya viṭ cūrṇaṃ madhusaṃyutam| añjanādbodhayenmugdhaṃ tandritaṃ sannipātinam|| jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca rohiṇī maricaṃ vacā| saindhavaṃ bastamūtreṇa tandrīnāśanamuttamam|| ayorajaḥ śvetarodhramañjanaṃ maricaṃ tathā| gopittena samāyuktaṃ tandrīnāśanamuttamam||" iti| iti sannipātajvaraḥ|
--------------------------------------------| madhūkapuṣpamṛdvīkātrāyamāṇāparūṣakam||67|| sośīratiktātriphalākāśmaryaṃ kalpayeddhimam| kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvānapohati||68|| jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam| --------------------------------------------|69|
Sa. madhūkapuṣpādikaṃ kāle-śāstrokte, śītakaṣāyaṃ piban jvarān sarvān-ekadoṣadvidoṣajān, apohati| "upasargādasyatyūhyorveti vācyam" iti parasmaipadam| jātipallavā āmalakāni mustaṃ dhanvayāsakaṃ tadvat-pūrvavacchitakaṣāyaṃ kalpayitvā piban sarvān jvarān hanti| dhanvayavāsakaṃ ceti caśabdo'tra lupto draṣṭavyaḥ| tadetaiścaturbhirdravyairetat pācanam| kecittu dhanvayavāsakaṃ pṛthagevecchanti| tasmādetatkṛto'pi kaṣāyaḥ pūrvavadvodhyaḥ|
Ā. rā. atha jvarasāmānyam| tatra śamanamāha-madhūkapuṣpeti| tacca tridhā-madhukapuṣpādidaśakaṃ jātyāditrikaṃ dhanvayāsakaṃ ceti| trayo'pi śītakaṣāyāḥ |
--------------------------------------------| baddhaviṭ kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍam||69||
Sa. tathā ca baddhaviṭ puruṣaḥ kaṭukādikaṃ kaṣāyaṃ pibediti vartate, na tu himamiti| śītasya malastambhahetutvādasya cauṣadhasya śodhanarūpatvāt| guḍā-sudhā, guḍa ityanye|
Ā. rā. baddhaviṭkasya śodhanamāha-baddhaviḍiti| śītakaṣāye guḍaprakṣepaḥ| iti jvarauṣadhāni|
jīrṇauṣadho'nnaṃ peyādyamācaret-----------| --------------------------------------------|70|
Sa. jīrṇaṃ-pariṇataṃ, auṣadhaṃ yasya sa jīrṇauṣadhaḥ san, peyādyameva pūrvoktamannaṃ bhuñjīta| adyata ityannam, iti kṛtvā peyāderapyannatvam| ādiśabdena yūṣādiparigrahaḥ|
Ā. rā. atha jvarauṣadhānantaraṃ pathyāni| tatra peyādyaṃ pathyamāha-jīrṇauṣadho'nnamiti| tacca laṅghanānantarauṣadhadānaviṣayam| peyādyanantarauṣadhadāne rasaudanaparyantapathyasevāniṣpatteḥ punaḥ peyādikramasyānucitatvāt| ādyaśabdādyūṣaudanādayaḥ| siddhayoge tu (jva.ślo. 84)-"anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇā sumanaskatā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ| klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ|| auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ ca śeṣe'nne| na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca||" iti|na ca sarvaḥ kaścitpeyādikramācaredityāha|
---------------------------------śleṣmavānna tu| peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat||70||
Sa. śleṣmavānna tu-jīrṇauṣadho'pi śleṣmavānnaraḥ peyādikaṃ nā śnīyāt| kim ? ityāha-peyetyādi| yataḥ peyā kaphaṃ vardhayati--vilīnarupasya kaphasya styānabhāvatāmutpādayantī saṃsthānaviśeṣamuparyuparibhāvatayopacayamutpādayati, na tu sā kaphaṃ sākṣādvardhayati, iti vardhayaterarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāmiti, eṣacārtho'nurūpatantrakāradṛṣṭāntadarśanādavagamyate| tathā cāhapaṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivaditi| yathā,-pāṃsuṣu vṛṣṭiḥ patitā na tu paṅkaṃ vardhayati-śithilarūpatāṃ pāṃsūnāmapāsya nibiḍarūpatāmiva teṣāmutpādayati| na pāṃsūn vṛṣṭirvardhayati-ādhikyaṃ nayati, na vardhayate'trā(tyetya)rthaḥ| tantrakārasyārtha evaṃ vivakṣito bhaviṣyat tadānīmatraivaṃ spaṣṭameva dṛṣṭantamadarśayiṣyat| yathā-"peyā kaphaṃ vardhayati yathā vṛṣṭirnadījalam|" iti| tacca tantrakāro'munaivānusāreṇāha-
Ā. rā. śleṣmajvare peyāṃ niṣedhayati-śleṣmavānna tviti| peyāniṣedhe yuktimāha-peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat| śleṣmābhiṣavadehānāmiti| yathā pāṃsuṣu patitā vṛṣṭiḥ paṅkaṃ varddhāyati tathā śleṣmābhiṣave-kaphaklinne dehe, patitā peyā kaphaṃ varddhayati|
śleṣmābhiṣyaṇṇadehānāmataḥ prāgapi yojayet| yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikṛtān laghūn||71|| rūkṣāṃstiktarasopetān hṛdyān rucikarān paṭūn| --------------------------------------------|72|
Sa. ābhiṣyaṇṇa iti, abhipūrvātsyandeḥ sravaṇārtho vyutpāditaḥ| śleṣmaṇā-srutirūpeṇaiva, abhiṣyaṇṇaḥ-klinna iva, deho yeṣāṃ te śleṣmābhiṣyaṇṇadehāḥ, teṣām, ato jvariṇāṃ prāgapi prathamapathyāvasare'pi, yūṣān yojayet| kimuta śleṣmavataḥ puṃso jīrṇauṣadhasya yūṣānna yojayet ? ityapiśabdasyarthaḥ| kimbhūtān ? kulatthādikṛtān| tathā, laghūn| nanu, kulatthādīnāṃ laghutvāttatkṛtā yūṣā laghava eva bhaviṣyanti| tatkiṃ laghūnityanena ? atrocyate| śambīdhānyānāṃ madhye guravo'pi rājamāṣamāṣādayaḥ santi, tannivṛttyarthametat| api ca, laghūnityanena yūṣaprakṛtidravyairalpaparimāṇaiḥ kṛtāniti dyotayati| yato'lpaparimāṇaiḥ kulatthādibhiḥ kṛtā laghutarāḥ syuḥ, tasmāllaghūniti yuktam| tathā, rūkṣān-ghṛtabharjanakādirahitān| tathā, tiktarasayuktān| tathā, hṛdyān-iṣṭarasagandhavarṇasparśayuktatvāccetasa āhlādakarān| tathā, rucikarān-jvariṇo'nyasya vā rociṣṇūn| tathā, paṭūn-salavaṇān|
Ā. rā. peyāsthāne yūṣamāha-ataḥ prāgapīti| prāgapi-"yuktaṃ laṅghitaliṅgaistu taṃ peyābhirupācaret|" (ślo. 24) ityatrāpi| laghūn-samyakpākena| rūkṣān-akṛtatvena dhānyasyānavatvena [ ca ]| paṭūn-saindhavayogena|
--------------------------------------------| raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ||72|| śleṣmottare vītatuṣāstathā vāṭīkṛtā yavāḥ| --------------------------------------------|73|
Sa. raktādyāḥ-"rakto mahān sakalamaḥ" (hṛ.sū.a.6/9) ityādayaḥ| tathā, ṣaṣṭikā vrīhyādayo'pi, jīrṇāḥ-purāṇāḥ, hitāḥ-pathyāḥ| śleṣmottare-prabhūtaśleṣamaṇi jvare, vītatuṣāḥ-apanītatvaco, yavāśca pathyāḥ| kīdṛśāḥ ? vāṭīkṛtāḥ-bhṛṣṭavidalīkṛtā ityarthaḥ|
Ā. rā. pathyayogyaṃ dhānyamāha-raktādyā iti| vāṭīkṛtāḥ-bādhatvaṃ nītāḥ| bādhatvaṃ-bhṛṣṭasya śakalīkaraṇam|
--------------------------------------------| odanastaiḥ sruto dvistriḥ prayoktavyo yathāyatham||73|| doṣadūṣyādibalato jvaraghnakvāthasādhitaḥ| --------------------------------------------|74|
Sa. odanastaiḥ-raktāśālyādibhiḥ pūrvoktaiśca, kṛto jvariṇo yathāyathaṃ yo yasya dāne yogyaḥ sa tasya prayoktavyaḥ| kimbhūtaḥ ? dvistriḥ sruto-dvau vārau trīn vārān vā jalaṃ dattvā dhātaḥ| kathaṃ prayojyaḥ ? doṣadūṣyādibalena| jvaraghnaiḥ-jvarāpahairdravyaiḥ, kvāthaṃ kṛtvā, tena kvāthena sādhitaḥ| doṣasya-vātāderbalaṃ tathā dūṣyasya rasāderbalamapekṣya, ādigrahaṇāddeśakālavayaḥ sattvasātmyaśarīrāhārabalaṃ gṛhyate| ekāhādikānāṃ jvariṇāmakṛtapeyānāmeva kulatthamudgacaṇakādiyūṣā uktāḥ| samprati sāmānyena jvariṇāṃ kṛtapeyānāṃ yūṣādīnāha-
Ā. rā. odanavidhimāha-odanastairiti| taiḥ-raktaśālyādibhiḥ, dvistrirvā sruto-yūḷitaḥ(?), udakāntaraprakṣepeṇa|
--------------------------------------------| mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ||74||
Sa. mudgādyaiḥ-śimbīdhānyaiḥ, laghubhiḥ kṛtā yūṣāstathā kulatthaiḥ kṛtā yūṣā jvaraghnāḥ| mudgādyairityādiḥ prakāre| tena sujarā mudgacaṇakakulatthamakuṣṭamasūrādayo gṛhyante| mudgaśabdasyādau nirdeśa idaṃ bodhayati,-yūṣasādhye vyādhau bāhulyena mudgayūṣaḥ kāryaḥ, mudgānāṃ pathyatamatvāt| tathā covāca muniḥ (cha.sū.a.25/38)- "mudgaḥ śimbīdhānyānāṃ pathyatve śreṣṭhatamaḥ|" iti| nanu, mudgādyairityādiśabdenaiva kulatthā gṛhitā eva, kiṃ pṛthaṅnirdeśena ? brūmahe| kulatthayūṣasya jvaraviṣaye viralaḥ prayogaḥ kārya iti sūchayituṃ pṛthakkṛto nirdeśa iti| tathā cha kulatthā evaṃguṇāḥ (hṛ.sū.a.6/19)- "uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke'mlāḥ śukrāśmaśvāsapīnasān| kāsārśaḥ kaphavātāṃśca ghnānti pittāsradāḥ param|| iti| evamuṣṇatvādamlavipākitvādatipittāsrakāritvāt kulatthānāṃ yūṣo bahudravyaparimāṇo bahumātropayukto jvarasya na śāntaye sampadyate, pratyuta vṛddhaye syāditi sambhāvyate, pittaviruddhatvāt| tasmādalpaparimāṇadravyasādhito'lpamātrayā kulatthayūṣaḥ śleṣmādyupaśamakṛdyāvanmātraḥ syāttāvāneva prayojyata iti sthitam|
Ā. rā. yūṣadravyāṇyāha-mudgādyairiti|
kāravellakakarkoṭabālamūlakaparpaṭaiḥ| vārtākanimbakusumapaṭolaphalapallavaiḥ||75|| atyantalaghubhirmāṃsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ| vyāghrīparūṣatarkārīdgākṣāmalakadāḍimaiḥ||76|| saṃskṛtāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ| sitāmadhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtākṛtāḥ||77||
Sa. kāravellakādibhī rasā jvare hitāḥ| munistu kāravellakādīnāṃ śākatvamevecchati (ca.ci.a.31187)| kharaṇāde'pyuktam-"paṭolaṃ saphalaṃ nimbaṃ karkoṭakakaṭhillakam| śākaṃ parpaṭakaṃ ca syāt" iti| tathā jāṅgalaiḥ-jāṅgaladeśaprāṇijaistadabhāvāttattulyairanyadeśaprāṇijairapi, maṃsairhitā rasā vyāghryādibhiḥ saṃskṛtāstathā pippalyādibhiḥ saṃyutā iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| saṃskāramātrayogabhājaḥ pippalyādayo'tra yojya ityarthaḥ| prāyeṇa kecideva sitāmadhubhyāṃ yuktā avasthāvaśāt, na tu sarva eva| kimbhūtā rasā yūṣāścaivaṃvidhāḥ kāryāḥ ? kṛtākṛtāḥ| pānakadāḍimājājīśuṇṭhyādyairapi saṃskṛtā yūṣā rasāśca-kṛtāḥ| viparītāstvataḥ-akṛtāḥ|
Ā. rā. khaladravyāṇyāha-kāravellaketi| nimbasya kusumam| paṭolasya phalaṃ pallavaśca| rasā iti vakṣyamāṇamatrayojyam| khalatvaṃ tu dhānyamāṃsetarakṛtatvāt|| rasadravyāṇyāha-atyantalaghubhiriti| yūṣādīnāmupakaraṇadravyāṇyāha-vyāghrīparūṣeti| tāni ca vyāghryādīni trayodaśa| prayeṇaitānyanyānyapyavasthāvaśāt prayojyāni| te tu yūṣādayaḥ saṃskṛtāḥ saṃyutā vā kāryāḥ| prakṣepyāpanayanena saṃskṛtatvam, anapanayanena saṃyutatvam| prakṣepaśca yathāyogaṃ kvathanakāle kvathanānantaraṃ vā| snehena viśiṣṭāḥ-kṛtāḥ, aviśiṣṭāḥ-akṛtāḥ, kaṭupaṭvamlānāmuktatvāt|
anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca| acchānyanalasampannāni-----------------------|78|
Sa. anamlena takreṇa siddhāni| tathā, rucyāni-abhyavahartumabhilaṣitāni| tathā, acchāni-tanūni na ghanāni| tathā, analasampannāni-vahnipakvāni| keciddhi takramapakvamevācchīkṛtya saṃskṛtya ca śuṇṭhījīrakādinā'bhyavaharanti tanniṣedhāyaitaduktam| evaṃvidhāni vyañjanāni-temanāni rasakaṣāyāṇī, odanena sahābhyavahartavyāni|
Ā. rā. vyañjanavidhimāha-anamlatakrasiddhānīti| vyañjanāni-śākāni| acchāni-ghanāni| analasampannāni-supakvāni|
--------------------------------------------| ---------------------anupāne'pi yojayet||78|| tāni kvathitaśītaṃ ca vāti madyaṃ ca sātmyataḥ| --------------------------------------------|79|
Sa. anupāne'pi-āturasya paścātpāne'pi, tāni yojayet| tathā kvathitaśītaṃ ca vāri madyaṃ ca, sātmyataḥ-sātmyavaśāt, anupāne'pi yojayet|
Ā. rā. anupānānyāha-anupāne'pīti| tāni-vyañjanāni pānayogyāni kṛtāni|
--------------------------------------------| sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu||79|| śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā balavānanalastadā| --------------------------------------------|80|
Sa. sajvaraṃ naraṃ dinānte bhojayet,-athavā jvaramuktaṃ-acirakālajvaratyaktam| kimbhutaṃ bhojanaṃ bhojayet ? laghu,-mātrayā svabhāvāt (ca) ubhayathā yallaghu| kimityetasmin kāle laghu bhojayet ? ityāha-śleṣmetyādi| tadā-tasmindināntākhye kāle, śleṣmakṣayo yastena vivṛddha ūṣmā-svasvabhavo, yasyānalasya jāṭharāgrerasau śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā'nalaḥ| ata eva balavān tadā paktuṃ śaktaḥ|
Ā. rā. pathyagrahaṇakālamāha-sajvaraṃ jvaramuktaṃ veti| jvaramuktaṃ tu-ābalalābhāt| dinānte-pañcadaśe muhūrte| laghu-alpamātram| tadā-dinānte|
--------------------------------------------| yathocite'thavā kāle deśasātmyānurodhataḥ||80||
Sa. athavā yathocite kāle sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā''turaṃ bhojayet| yasya yasya ya ucitaḥ-sātmyaḥ, āhārakālastasmin bhojayet| yathocite hi kāle prāyaḥ kṣudupagamo jāyate| kathaṃ bhojayet ? ityāha-deśetyādi| deśasātmyavaśāt taṃ bhojayet, naivameva| nanu, evaṃ yasya pūrvāhṇe kāle bhojanamucitaṃ tadā tasya bhojane dīyamāne ko guṇaḥ syāt ? ityāha-
Ā. rā. dināntasyāpavādamāha-yathocite'thaveti| deśo-bhūmirdehaśca|
prāgalpavahnirbhuñjāno na hyajīrṇena pīḍyate| --------------------------------------------|81|
Sa. yasmādalpavahniḥ-mandāgniḥ, pūrvāhṇe bhuñjāno'jīrṇena na piḍyate-na bādhyate| adhunā sarpiḥpānakālaṃ nirūpayati-
Ā. rā. apavādāpavādamāha-prāgalpavahniriti| yo'lpavahniḥ prāk-dinānte, bhuñjāno hi-sphuṭaṃ, ajīrṇena na bādhyate, anyathā bādhyate, tasmāddinānta eva bhuñjīta| amandavahniṃ prati pūrvo'pavādaḥ|
--------------------------------------------| kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti laṅghite||81|| sarpirdadyātkaphe mande vātapittottare jvare| pakveṣu doṣeṣvamṛtaṃ tadviṣopamamanyathā||82|| daśāhe syādatīte'pi jvaropadravavṛddhikṛt| laṅghanādikramaṃ tatra kuryādākaphasaṅkṣyāt||83||
Sa. kaṣāyasya-mustāparpaṭakādeḥ, pānaṃ kaṣāyapānam, tena| tathā, pathyānnaiḥ-peyāyūṣādibhiḥ, daśāha iti-anena prakāreṇa, laṅghite-atikrānte| tatheti prāyeṇa kṣīṇaḥ kaphaḥ sambhāvyate'to daśāhe laṅghita ityuktam| āmajvarasaṃjñānivṛttistu ṣaḍahādūrdhvaṃ saptame'hnyaṣṭame vā'hani jvarasya jāyate| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3/272)- "saptāhena hi pach\yante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani||" iti| tasmāt kaṣāyapānapathyānnairityādito daśāhe laṅghite kaphe mande-kṣīṇaprāye, sarpidadyāt| kimbhūte jvare ? vātapittottare,- vātapittādhike| asyāmavasthāyāṃ pakveṣu-nirāmeṣu vātādidoṣeṣu, sarpirdadyāt| pakveṣu sarpirdattamamṛtaṃ-mahāguṇamityarthaḥ| anyathā punaḥ apakveṣu doṣeṣu kaphottare, tatsarpirdattaṃ viṣopamaṃ-viṣatulyaṃ, daśāhe'tikrānte'pi syāt| ato'syāmavasthāyāṃ sarpirdattaṃ jvarasya tadupadravāṇāṃ ca vṛddhiṃ karoti, tasmādasyāmavasthāyāṃ sarpiḥpānamayuktam| tatra-kaphottare jvare sati, laṅghanādikramaṃ kuryāt| kiyantaṃ kālam ? ākaphasaṅkṣyāt,- yāvatkaphasya-jvarakāriṇo'dhikasya, saṅkṣyaḥ-samyak kṣayaḥ, na dhātukṣayo'pi yāvat| yataḥ kaphajvare'pi viḍaṅgādisarpirvakṣyati (ślo. 93)| atha jīrṇajvaracikitsāmāha-
Ā. rā. asarpiṣkasya bhojanasyāvadhimāha-kaṣāyapānapathyānnairiti| pakveṣu doṣeṣu daśāhe'natīte'pyamṛtopamaṃ sarpiḥ| apakveṣvatīte'pi viṣopamam, jvaropadravavardhanāt| tatra-tathāvidhe cirapākajvare, laṅghanādikramameva kuryāt, na sasarpiṣkabhojanādiṣṭaṃ [bṛṃ]haṇakramam| siddhayoge tu pathye viśeṣa uktaḥ (jvarādhikāre ślo. 42)- "śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasaudanaḥ|| mudgayūṣaudanaścāpi deyaḥ kaphasamutthite| sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ|| mudgāmalakayūṣastu vātapittātmake hitaḥ| mudgāmalakayūṣastu gāḍhaviṭke vidhīyate|| śuṣkamūlakayūṣastu kaphavātātmake hitaḥ| nimbakūlakayūṣastu hitaḥ pittakaphātmake|| kūlakaḥ-paṭolam| laghunā pañcamūlena pippalyā saha dhānyayā| mahatyā pañcamūlyā tu vyāghrīduḥsparśagokṣuraiḥ|| siddhāni bhiṣagannāni prayuñjīta yathākramam| vātapitte śleṣmapitte kaphavāte tridoṣaje|| (ślo. 164)-yavakolakulatthānāṃ mudgamūlakaśuṇṭhayoḥ| ekaikaṃ muṣṭimāhṛtya pacedaṣṭaguṇe jale|| pañcamuṣṭika ityeṣa vātapittakaphāpahaḥ| śasyate gulmaśūle ca śvāse kāse kṣaye jvare|| mūlakaśuṇṭhaḥ-śuṣkamūlakam| pañcamuṣṭikayūṣeṇa trikaṇṭakakṛtena vā| ādoṣaśamanātpathyaṃ trikaṇṭenaiva sādhayet|| mahādāho vidhātavyo yūṣaścaṇakasambhavaḥ| mustāparpaṭakairāto niryūhena prasādhitaḥ|| kaphapittajvaraharo yūṣo dhānyapaṭolayoḥ| (vaṅgasene jvarā. ślo. 416)-yavakoḷakulatthaistu mudgamūlakaśuṇṭhakaiḥ|| dhānyākaviśvaiḥ saṃyuktairyūṣo vātakaphāpahaḥ| saptamuṣṭika ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ|| kaphavātāmadoṣaghnaḥ kaṇṭhahṛdvaktrośodhanaḥ||" iti| iti navajvaraḥ|
dehadhātvabalatvācca jvaro jīrṇo'nuvartate| --------------------------------------------|84|
Sa. jīrṇaḥ-purāṇo jvaraḥ, anuvartate-anubadhnāti| kutaḥ ? dehadhātvabalatvāt| dehadhātavaḥ-tadārambhakā rasarudhirādayaḥ, dehagrahaṇādvātapittaśleṣmāṇo'pi dhāraṇāddhātava ucyante| dehadhātūnāmabalatvaṃ-svalpatvam| tasmācca jīrṇo jvaro'nubadhnāti, na svabhāvamātrādeva, iti caśabdasyārthaḥ| jīrṇajvarasya śāntyarthaṃ dehabalādhānārthaṃ ca sarpiḥpānaṃ hitamiti pratipādayannāha-
Ā. rā. atha jīrnajvaraḥ| tatra jīrṇajvarānuvṛttau hetumāha-dehadhātvabalatvācceti| dehasyābalavattvaṃ-srotasāmadṛḍhatvam| dhātūnāmabalatvaṃ-svasrotobhisañcaraṇāśaktiḥ|
--------------------------------------------| rūkṣaṃ hi tejo jvarakṛttejasā rūkṣitasya ca||84|| vamanasvedakālāmbukaṣāyalaghubhojanaiḥ| yaḥ syādatibalo dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ||85|| tasya saṃśamanaṃ sarpirdīptasyevāmbu veśmanaḥ| --------------------------------------------|86|
Sa. rūkṣaṃ yattejastajjvarakṛt| rūkṣamiti vacanāddehoṣmā jāṭharo'nalo gṛhyate, tasyaiva jvarakṛttvāt| tathoktam (hṛ.ni.a.2/3)- "malāstatra svaiḥsvairduṣṭāḥ" ityādi yāvat| "jvaraṃ nirvartayanti te|" ityādi jāṭharānalasyaiva jvarakṛtatvam| tena jvarakṛtā rūkṣeṇa tejasā rūkṣitasya ca puṃsaḥ sarpiḥ saṃśamanam| caśabdāccānyasyāpi| ata evāha-vamanetyādi| vamanādibhī raukṣyakṛdbhiḥ kṛtaistadānīṃ yaḥ syāt-bhavet, atibalaḥ-pravṛddhatvādatisamartho dhātuḥ| ko dhātuḥ ? sahacārī,-yaḥ saha carati tacchīlo vātākhyo dhāturagninā saha carati| nanu, evaṃ parasparasahacarabhāvatve'gnirapi vāyunā saha carati, tato'gnisvabhāvatvāt pittākhyo'pi dhāturiha sahacārī prāptaḥ, tannivṛttyarthaṃ sadāgatirityāha| sadāgatitvaṃ vāyorevānvarthatvenopapadyata iti pittasyāgrahaṇam| kiṃ kasya yathā saṃśamanam ? ambu veśmano-gṛhasya, dīptasya-jvalitasya, jalaṃ yathā|
Ā. rā. sarpiḥprayoge yuktimāha-rūkṣamityādi| hi-yasmāt, jīrṇāvasthāyāṃ nirāmaṃ tejo jvaraṃ karoti| tena ca tejasā rūkṣitasya jvariṇaḥ, tathā vamanādibhirnavajvaropakramai rūkṣitasya, sahacārī-sakhā, punastadeva vardhayati| tato dhātūn nayati| tasya-tathānuvṛttasya jīrṇajvarasyānuvṛttau pradhānabhūtasya vāyoḥ, sarpiḥ saṃśamanam|
--------------------------------------------| vātapittajitāṃgryaṃ saṃskāraṃ cānurudhyate||86|| sutarāṃ taddhyato dadyādyathāsvauṣadhasādhitam| --------------------------------------------|87|
Sa. yasmāddhṛtaṃ sarveṣāṃ vātapittajitāmagryaṃ yathā na tathā'nyānyauṣadhāni vātapittajintīti| ata eva prāgabhyadhāt (ślo. 82)- "sarpirdadyātkaphe mande vātapittottare jvare|" ityādi| yasmāccha ghṛtaṃ saṃskāramanurudhyate-anuvartate| guṇāntarādhānaṃ-saṃskāraḥ| taṃ ca yasmāddhṛtaṃ suṣṭvatiśayavailakṣaṇyādanurudhyate-ātmasātkaroti| tailādirapi snehaḥ saṃskāramanuvartate| na tu yathā ghṛtaṃ svaśaityamajahadeva saṃskāramanuvartata iti| etaccha snehavidhau pratipāditameva| amumeva cha nyāyamaṅgīkṛtya munirapyavocat (ca.ni.a.1/40)-"nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam||" iti| hi-yasmāt, sutarāṃ saṃskāramanurudhyate ghṛtam, tasmāddhṛtaṃ jīrṇe vātapittottare nirvikalpaṃ dadyāt| kīdṛśam ? yathāsvauṣadhasādhitam,-yathāyathaṃ vyādhipratipakṣairauṣadhaiḥ pakvam|
Ā. rā. sarpirdānaṃ vidhatte-vātapittajitāmagnyamiti| yata evaṃ atastatsarpirdadyāt| sarpirpo'pi tailaṃ vātaharamiti cettatrāha-vātapittajitāmagnyaṃ pittasaṃsṛṣṭaśśa(vā)tāyu(?)| jīrṇajvare tailamapyauṣadhasādhitaṃ tatheti cettatrāha-saṃskāraṃ cānurudhyate sutarām| ata eva yathāsvauṣadhasādhitamityuktam|
--------------------------------------------| viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayetpittaṃ ca śaityataḥ||87|| snehādvātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yogasaṃskārataḥ kapham| --------------------------------------------|88|
Sa. ghṛtaṃ viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet| jvaranirvartaka ūṣmājāṭharo'nalo, rūkṣatīkṣṇādiguṇaḥ sa paktisthānānnirasto jvaranirvartako ghṛtasya snigdhaśītatvādiguṇayogādviparītaḥ, evaṃ viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ ghṛtaṃ jayet| pittaṃ ca śaityataḥ-śaityāddhṛtaṃ jayet, na snehāt, "pittaṃ sasneha" (hṛ.sū.a.1/11) iti vacanāt| snehāt-snigdhatvāt, ṛtaṃ vātaṃ jayet na tu śaityāt, "śīto'nilaḥ" (hṛ.sū.a.1/11) iti vachanāt| kaphaṃ snigdhaśītatvādinā tulyaṃ yogasaṃskārābhyāṃ jayet| yogo-yuktiḥ kaphajvaraharairdravyaiḥ saha yojanā, saṃskāro-guṇādhānam, yogaśca saṃskāraścha yogasaṃskārau, tābhyāṃ ghṛtaṃ kaphaṃ jayet| nanu, viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ ghṛtaṃ jayediti na ghaṭate, ghṛtasyāgnivṛddhihetutvāt| tathā ca vakṣyati (hṛ.chi.a.10/68)-"snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam| nālaṃ snehasamiddhisya śamāyānnaṃ sugurvapi||" iti| atrācakṣmahe| ghṛtaṃ snehanatvadīpanatvābhyāṃ vātaśamanaṃ kurvañjvaroṣmākṣepatvaṃ vātasya vinirvāya jvaroṣmaṇo'pi raukṣyataikṣṇyādiyutasya ghṛtaṃ viparītaguṇatvācchamaṃ karoti, na vṛddhim| nanu, yathā snehādvātaṃ śamayati tathā tata eva snehātkimiti ghṛtaṃ samānaguṇatvāt pittaṃ śamayati ? bṝmaḥ| jīrṇajvare laṅghanādibhiratirūkṣeṇa jvaroṣmaṇā pittaṃ rūkṣmeva sampannaṃ snehabhāgaparikṣayānna sasneham, ataḥ kathaṃ kṛtvā jvarayatu ?| tacca ghṛtaṃ pittameva śamayati, na vātaṃ kopayati, dravyaprabhāvatvātsasnehanatvācca|
Ā. rā. sarpiṣo vyādhiviparītatvaṃ hetuviparītatvaṃ cāha-viparītaṃ jvaroṣmāṇamiti| viparītaṃ-uṣṇam| jvaraṃ vātamapi viparītam| kaphastu śītatvāt snigdhatvācca tulyaḥ, tamapyuṣṇarūkṣayogasaṃskārājjayet|
--------------------------------------------| pūrve kaṣāyāḥ saghṛtāḥ sarve yojyā yathāmalam||88||
Sa. pūrve kaṣāyāḥ-prāguktāni pācanāni, saha ghṛtena prayuñjyāt| katham ? yathāmalaṃ-doṣānatikrameṇa|
Ā. rā. uktaiḥ kvāthaiḥ sarpiḥpānamāha-pūrve kaṣāyā iti| yathāmalaṃ-yathādoṣam, vātajvare vātajvaraghnā ityādi| ye tu prāgeva sasarpiṣkā uktāḥ, te na jvare dānārtham, tatra ca na sarpiḥ pradhānaṃ cūrṇādyā vā, etatprayogāt| iha tu pradhānam, ata eva samena kvāthena peyam, bhāgānuktau samatvāt|
triphalāpicumandatvaṅmādhukaṃ bṛhatīdvayam| samasūradalaṃ kvāthaḥ saghṛto jvarakāsahā||89||
Sa. tripalādīni masūradalāni caiṣa kvātho ghṛtena sahopayojito jvarakāsahā syāt|
Ā. rā. kāsopadravake jvare sarpiḥprayogamāha-triphaleti| masūradalāntāni kvāthyāni|
pippalīndrayavadhāvanitiktā- sārivāmalakatāmalakībhiḥ| bilvamustahimapālanisevyai- rdrākṣayā'tiviṣayā sthirayā ca||90|| ghṛtamāśu nihanti sādhitaṃ jvaramagniṃ viṣamaṃ halīmakam| aruciṃ bhṛśatāpamaṃsayo- rvamathuṃ pārśvaśirorujaṃ kṣayam||91||
Sa. pippalītyādibhirdravyaiḥ kalkīkṛtairghṛtacaturthāṃśaistoyena caturguṇena ghṛtāpekṣayā sādhitaṃ ghṛtamāśu jvaraṃ hanti, viṣamā gnyādīṃśca|
Ā. rā. pippalyādisiddhaṃghṛtamāha-pippalīti| dhāvanī-kaṇṭakārī| tāmalakī-bhūmyāmalakī| himaṃ-candanam| pālanī-trāyamāṇā| sevyaṃ-uśīraṃ| atra ghṛte dravamudakam, pippalyādīnāṃ kalkaḥ|
tailvakaṃ pavanajanmani jvare yojayetrivṛtayā viyojitam| tiktakaṃ vṛṣaghṛtaṃ ca paittike yacca pālanikayā śṛtaṃ haviḥ||92||
Sa. tailvakaṃ ghṛtaṃ-vātavyādhicikitsitoktaṃ (a.21/32), trivṛtayā rahita [ vātike jvare ] pibet| paittike jvare tiktakaṃ kuṣṭhacikitsitoktaṃ (a.19/2), tathā vṛṣaghṛtaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ (a.2/40), atraiva vā vakṣyamāṇaṃ (ślo.94), yojayet| pālanikayā-trāyantyā, yaddhṛtaṃ pakvaṃ tacca pittajvare yojayet|
Ā. rā. tailavakādighṛtānyatidiśati-tailvakamiti| tailvakaṃ-vātavyādhicikitsitoktaṃ "palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ" (a. 21/32) ityādi| tatra ca trivṛduktā, sā pratyākhyātā| tiktakādīni trīṇi pittajvare| tacca tiktakaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ "paṭolanimbakaṭukā" (a. 19/2) ityādi| vṛṣaghṛtaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ "samūlamustakaṃ kṣuṇṇaṃ" (a. 2/40) ityādi| pālanikāghṛtaṃ-vidradhicikitsitoktaṃ "kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ" (a. 13/13) ityādi|
viḍaṅgasauvarcalacavyapāṭhā- vyoṣāgnisindhūdbhavayāvaśūkaiḥ| palāṃśakaiḥ kṣīrasamaṃ ghṛtasya prasthaṃ pacejjīrṇakaphajvaraghnam||93||
Sa. viḍaṅgādibhiḥ palapramāṇaurghṛtaprasthaṃ kṣīratulyaṃ caturguṇajalaṃ pacet| taccopayuktaṃ jīrṇo yaḥ kaphajvarastaṃ hanti|
Ā. rā. kaphajvaraghnaṃ ghṛtamāha-viḍaṅgasauvarcaleti| viḍaṅgādīnāṃ daśānāṃ kalkīkṛtānāṃ pratyekaṃ palam| ghṛtasya prasthaṃ-dvātriṃśatpalāni|
guḍūcyā rasakalkābhyāṃ triphalāyā vṛṣasya ca| mṛdvīkāyā balāyāśca snehāḥ siddhā jvaracchidaḥ||94||
Sa. guḍūcyādīnāṃ pañcānāṃ pṛthkpṛthagrasakalkābhyāṃ siddhāḥ pañca snehāḥ jvaracchido-jīrṇajvaraghnāḥ syurityarthaḥ|
Ā. rā. guḍūcīghṛtādipañcakamāha-guḍūcyā rasakalkābhyāmiti| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt| kvāthe kṣīre ca vipacejjvaraghnaṃ kalkitairghṛtam|| pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ| balādurālabhāmustātrāyantīnimbaparpaṭam|| pañcamūlaṃ kanīyaśca kvāthayitvā ghrutaṃ pacet| sakṣīraṃ kalkitairdrākṣāmedāmalakaṣauṣkaraiḥ|| śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṃ param| kṣayakāsaśiraḥpārśvahṛcchūlāṃsābhitāpanut|| kulatthakolatriphalādaśamūlayavān pacet| dvipalān saliladroṇe pūte piṣṭvā'kṣikān kṣipet|| pañcakolakasaptāhvavayasthānimbatumbarūn| śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ|| kirātatiktakaṃ mustaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām| naktamālamubhe pāṭhe kaṭukāśigrutejinīḥ|| somavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ| paṭolīhiṅgugojihvākembukaṃ madanājjaṭām|| lavaṇāni palāṃśāni kṣārānarddhapalonmitān| prasthaṃ cājyasya tatsiddhaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| hṛtplīhagrahaṇīgulmaśvāsakāsārśasaṃ hitam| dīrghajvarābhibhūtānāṃ jvariṇāmamṛtopamam|| vayasthā-guḍūcī| tejinī-mūrvā| somavalkaḥ-kaṭphalaḥ| kaṇṭakīvikaṅkataḥ| madano-rāṭhaḥ| kṣārān-yavakṣārasvarjikākṣāraṭaṅkaṇakṣārān| mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararohiṇīḥ| devadāru haridrāṃ ca droṇe'pāṃ pālikān pacet|| kvāthe'smin sādhayetpiṣṭairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ| śṛṅgaverakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ|| tatkaphāvṛtasarvotthajvariṇāmamṛtopamam| vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām|| galagrahapramehārśaḥplīhāpasmāraśoṣiṇām| udāvartaparītānāṃ mandāgnikrimikoṣṭhinām||" iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 253)- "daśamūlīrase sarpiḥ sakṣīre pañcakolakaiḥ| sakṣārairhanti tatsiddhaṃ jvarakāsāgnimandatām| vātapittakaphavyādhīn plīhānaṃ capi pāṇḍutām|| asya ṣaṭpalena datvā(?)sarpiḥ prastham, ṣaṭpalaḥ kalkaḥ, kṣīraṃ samam, arthāddaśamūlīrasastriguṇaḥ| pañcakolaiḥ sasindhūtthaiḥ pālikaiḥ payasā samam| sarpiḥprasthaṃ śṛtaṃ plīhaviṣamajvaragulmanut||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.731)- "kalyāṇakaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ jīrṇajvare pibet|| kukkuṭaṃ taruṇaṃ sadyaḥ śakṛtpādāsyavarjitam| tasya māṃsasya kurvīta śṛtaṃ palaśataṃ bhiṣak|| bṛhatī kaṇṭakārī ca śṛṅgī karkaṭakasya ca| badarāṇi kulitthāśca bhārgī hyāmalakaṃ tathā|| śakaṭī puṣkaraṃ mūlaṃ pañcamūlaṃ mahattathā| etattulāṃ ca saṅgṛhya taddvidroṇe'mbhasaḥ pacet|| pādaśeṣaṃ parisrāvya kaṣāyaṃ grāhayedbhiṣak| ṣaḍguṇaṃ kṣīramāhṛtya vipacettu ghṛtāḍhakam|| tatra kalkīkṛtaṃ dadyādāśvatthaṃ pañcamūlakam| tatsādhusiddhaṃ vijñāya śubhe bhāṇḍe nidhāpayet|| tasya kāle pibenmātrāṃ balaṃ doṣamavekṣya ca| jīrṇe tasmiṃstu bhuñjīta raktaśālyodanaṃ mṛdu|| jīrṇajvaropasṛṣṭānāṃ śuṣyatāṃ śvāsakāsinām| prayojyaṃ kaukkuṭaṃ sarpairyakṣmiṇāṃ viṣamajvare| lekhanaṃ bṛṃhaṇīyaṃ ca balavarṇāgnivardhanam|| pañcamūlakaṃ-pañcāṅgam| vāsāriṣṭāmṛtābhārgīpañcamūlaphalatrikaiḥ| sayāsamadhukadrākṣākāśmaryairakṣasammitaiḥ|| ghṛtaprasthaṃ vipaktavyamebhirmātrāmataḥ pibet| vṛddhavāsāghṛtaṃ proktametatsarvajvarāpaham|| māgadhīcūrṇakuḍavaṃ tasmādaṣṭaguṇaṃ haviḥ| jale caturguṇe siddhaṃ jvaraghnaṃ plīhanāśanam||" iti|
jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mṛdumāṃsarasaudanam| balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ paraṃ tacca balapradam||95||
Sa. ghṛte ca pariṇate sati mṛdu-atīkṣṇaṃ māṃsarasāśanaṃ bhuñjīta| hi-yasmāt, alaṃ balaṃ jātaṃ doṣaharaṃ bhavati| taccarasāśanaṃ atiśayena balakaraṃ syāt|
Ā. rā. ghṛtānantaraṃ pathyamāha-jīrṇe ghṛte ceti| hiyasmāt, balamatyarthaṃ doṣaharam| tacca-māṃsaṃ, atyarthaṃ balapradam|
kaphapittaharā mudgakāravellādijā rasāḥ| prāyeṇa tasmānna hitā jīrṇe vātottare jvare||96|| śūlodāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ| --------------------------------------------|97|
Sa. ata eva tasmātkāraṇāt mudgakāravellādijā rasāḥ kaphapittaharā jīrṇajvare vātottare prāyeṇa na hitāḥ| te hyupayuktāḥ śūlādikṛto jvaravardhanāśca syuḥ|
Ā. rā. yūṣakhalayorniṣedhamāha-kaphapittaharā iti| mudgādirasāḥ-yūṣaḥ| kāravellādirasāśca-khalaḥ| iti jīrṇajvaraghṛtāni|
--------------------------------------------| na śāmyatyevamapi cejjvaraḥ kurvīta śodhanam||97|| śodhanārhasya, vamanaṃ prāguktaṃ tasya yojayet| āmāśayagate doṣe balinaḥ pālayanbalam||98||
Sa. evamapi kṛte sati yadi jvaro na śāmyati tadā śodhanārhasya narasya prāguktaṃ-"pippalībhiryutān gālān" (ślo.6) ityādikaṃ, vamanaṃ yojayet| kadā ? doṣe āmāśayagate sati, balavataḥ puṃso vamanaṃ yojayet, balaṃ pālayan-rakṣayan|
Ā. rā. atha jīrṇajvaraśodhanāni| tatra śodhanakālamāha-na śāmyatīti| vamanamāha-vamanaṃ prāguktamiti| prāguktaṃ-"pippalībhiryutān gālān" ityādi| saṅgrahe tu (ci.a. 2) "santarpaṇotthe vamanaṃ pippalīlavaṇāmbunā| śarkarāmākṣikāmbhobhirdāhatṛṣṇolbaṇe jvare||" iti|
pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣamadyaje| modakaṃ triphalāśyāmātrivṛtpippalikesaraiḥ||99|| sasitāmadhubhirdadyāhyoṣādyaṃ vā virecanam| (lihyādvā traivṛtaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā| ) drākṣādhātrīrasaṃ tadvatsadrākṣāṃ vā harītakīm||100|| āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| triphalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥpibet||101||
Sa. pakve punardoṣe tathā śithile-aviṣṭabdhe, athavā viṣajemadyotthe vā jvare, modakaṃ triphalādibhirvirecanaṃ dadyāt| vyoṣādyaṃ vā-"vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt| sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ||" (hṛ.ka.a. 2/21) iti vā, dadyāt| athavā payasā-kṣīreṇa, mṛdvīkānāṃ rasena vā, āragvadhaṃ virecanaṃ dadyāt| triphalāṃ trāyantī vā payasā jvarī pibet|
Ā. rā. _virecanamāha-pakve tviti| śyāmā-śyāmamūlā trivṛt| trivṛt-aruṇamūlā| kesaraṃ-nāgakesaram| sitayā modakaṃ kṛtvā madhunā lihyāt| vyoṣādyaṃ virecanamatidiśati-vyoṣādyaṃ veti| tacca virecanakalpoktaṃ "vyoṣatrijātakāmbhoda" ityādi| virecanaṣaṭkamāha-drākṣādhātrīrasaṃ tadvaciti| tatra trīṇi dhātrīharītakyāragvadhairdrākṣāyuktaiḥ| trīṇyāragvadhatriphalātrāyamāṇābhiḥ payoyuktābhiḥ| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham| lihyādvā trivṛtaścūrṇaṃ kṛṣṇātriphalayostathā|| sarpirmadhubhyāṃ triphalāṃ pibeddrākṣārasena vā| saghṛtaṃ triphalākvāthaṃ sarpiṣā vā vinā ghṛtam|| payonupānamuṣṇaṃ vā mṛdvīkāsvarasaṃ pibet|" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 727)- "madhukāragvadhadrākṣātiktāyāsaphalatrikaiḥ| sapaṭolairjalaṃ bhedi jvaraṃ hanti tridoṣajam|| arocake gātrasāde vaivarṇye'ṅgamalādiṣu| śāntajvaro'pi śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ||" iti|
viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍapūrvā yathākramam| --------------------------------------------|102|
Sa. viriktānāṃ jvariṇāṃ caśabdādvamitānāṃ ca yathākramaṃkramānatikrameṇa, saṃsargī kartavyetyadhyāhāryam| maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamo, yasyāṃ saivam| maṇḍaṃ prathamaṃ dattvā'nantaraṃ peyāvilepyādayo yathākramaṃ deyāḥ| kṛtavamanavirecanānantaraṃ yaḥ peyādyavacāraṇākramaḥ sa saṃsargītyucyate|
Ā. rā. virecanānantaraṃ pathyamāha-viriktānāṃ ceti| saṃsargī-peyādikramaḥ, "peyāṃ vilepīṃ (hṛ.sū.a. 18/29) ityādikaḥ|
--------------------------------------------| cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā||102|| pakvo'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ| --------------------------------------------|103|
Sa. jvareṇotkliṣṭaṃ-utkleśitaṃ jvarotkliṣṭaṃ, malaṃ-purīṣākhyaṃ, cyavamānaṃ-patantaṃ, sadā upekṣeta-na tadvidhāraṇe prayatnaṃ kuryāt| nanu, auṣadhāni (dhena) kimityasau na vidhnīyate ? ityāha-pakvo'pītyādi| doṣaḥ-purīṣākhyo, yataḥ pakvaḥ| apiśabdātkimutāpakvaḥ ? koṣṭhe-āmapakvāśayāśrayākhye, kṛtaṃ-gṛhītaṃ, āspadaṃ-avasthitiḥ, yena sa evaṃbhūto vikurvīta-vikāraṃ kuryāt|
Ā. rā. svayaṃpravṛtteḥ stambhanaṃ niṣedhayati-cyavamānamiti|
--------------------------------------------| atipravartamānaṃ vā pācayan saṅgrahaṃ nayet||103|| āmasaṅgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ| --------------------------------------------|104|
Sa. atipravartamānaṃ vā taṃ malaṃ apakvaṃ pācayan saṅgrahaṃ nayet- na tvāma eva saṅgṛhītavya ityāha-āmasaṅgrahaṇa ityādi| āmaśabdaḥ purīṣākhyasya doṣasya pacyamānāvasthopalakṣaṇārthaḥ| āmasya-apakvasya doṣasya, saṅgrahaṇamāmasaṅgrahaṇaṃ tasminnāma saṅgrahaṇe ye doṣā bhavanti te doṣokrame-doṣopakramaṇīye'dhyāye, īritāḥ-uktāḥ| tathā ca tatroktam (hṛ.sū.a.13/31)- "utkliṣṭanadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam| dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi rogadāḥ||" iti| tasmādāmasaṅgrahaṇārthamauṣadhaṃ na deyam| tathā, āmajvare'pyāmanirharaṇārthamauṣadhaṃ na deyam, itipratipādayannāha-
Ā. rā. [ ati ] pravṛttau pācanapūrvakaṃ stambhanaṃ kāryamityāha-atipravartamānaṃ veti|
--------------------------------------------| pāyayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare tu yaḥ||104|| prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet| --------------------------------------------|105|
Sa. turvyatireke bhinnakramaḥ| yastu mohāt-ajñānāt, bhiṣakpāpo doṣaharaṇamāmajvare pāyayet sa svayamanarthakārī suptaṃ kṛṣṇasarpaṃ karasyāgreṇa parāmṛśet-spṛśet| atipratyavāyaṃ paśyataivamuktaṃ tantrekṛtā| tatra ca vākye rūpakākhyo'laṅkāraḥ| tasya hyetallakṣaṇam-"tadaparamaupamye sati yasmin syādvākyayoryogaḥ|" asyodāharaṇam-"yaḥ sevate kunṛpatiṃ kurute badhirasya karṇajāpaṃ saḥ iti|
Ā. rā. āmajvare śodhanaṃ niṣedhayati-pāyayeddoṣaharaṇamiti|
--------------------------------------------| jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam||105||
Sa. jvareṇa kṣīṇasya puṃso na vamanaṃ hitaṃ na ca virecanaṃ hitam| tarhi kathaṃ doṣanirharaṇaṃ tasya ? ityāha-
Ā. rā. jvarakṣīṇasya śodhanaṃ niṣedhayati-jvarakṣīṇasyeti|
kāmaṃ tu payasā tasya niruhairvā harenmalān| --------------------------------------------||2||
Sa. tasya kāmaṃ-yatheṣṭaṃ kṛtvā, payasā nirūhairvā malān haret|
Ā. rā. jvarakṣīṇasya payaḥpānaṃ bastikarma ca śodhanārthaṃ vidhatte-kāmaṃ tviti|
--------------------------------------------| kṣīrocitasya prakṣīṇaśleṣmaṇo dāhatṛṅvataḥ||106|| kṣīraṃ pittānilārtasya pathyamapyatisāriṇaḥ| --------------------------------------------|107|
Sa. kṣīramucitaṃ-sātmyaṃ, yasya tasya kṣīrocitasya, tathā prakarṣeṇa kṣīṇaḥ śleṣmā yasya tasya prakṣīṇaśleṣmaṇaḥ, tathā dāhaśca tṛṭ ca te vidyete yasya tasya dāhatRḍvataḥ, ata eva pittānilābhyāmārtasya-pīḍitasya, kṣīraṃ pathyam| atisāriṇo'pipathyam, kiṃ punaḥ prakṣīṇaḥ śleṣmā yasya tasya kṣīrocitasya pūrvoktaviśeṣaṇaviśiṣṭasya kṣīraṃ na pathyam ? ityapi śabdārthaḥ|
Ā. rā. payaḥpāne'dhikāriṇamāha-kṣīrocitasyeti| atisāriṇo'pi-kiṃ punaḥ śodhyasya|
--------------------------------------------| tadvapurlaṅghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanamivāgninā||107|| divyāmbu jīvayettasya jvaraṃ cāśu niyacchati| --------------------------------------------|108|
Sa. tacca-kṣīraṃ, laṅghanottaptaṃ vapurjīvayet-kāyasya saprāṇatāmutpādayet| kiṃ kimiva ? agninā-dāvena, pluṣṭaṃ vanaṃ yathā divyāmbu jīvayet-pratohayet, tathā vapuḥ kṣīramiti| laṅghanaśabdenātra sāmānyaṃ laṅghanavācyaṃ vastu bhaṇyate| "śarīralāghavakaraṃ yaddravyaṃ karma vā punaḥ| tallaṅghanamiti jñeyam" ityevaṃlakṣaṇam, na tu viśiṣṭamupavāsalakṣaṇam, yogyatāvaśāt| tasyajvariṇaḥ puṃsaḥ, tat-kṣīraṃ, āśu jvaraṃ ca niyacchati| na kevalaṃ vapurjīvayediti cārthaḥ|
Ā. rā. kṣīraguṇānāha-tadvapuriti| divyāmbu-vṛṣṭyambu, yathā dagdhaṃ vanaṃ jīvayet tathā kṣīraṃ vapurjīvayet|
--------------------------------------------| saṃskṛtaṃ śītamuṣṇaṃ vā tasmāddhāroṣṇameva vā||108|| vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hantyato'nyathā| --------------------------------------------|109|
Sa. yata evaṃ mahāguṇaṃ kṣīraṃ tasmāddhetoḥ saṃskṛtaṃ-dravyāntareṇa, tathā śītamuṣṇaṃ veti kṛtvā, athavā dhāroṣṇameva kāle vibhajya, yuñjīta-yathāviṣayaṃ kāle prayojayet| ataḥ-yathānirūpitāt kṣīropayogaviṣayāt, anyathā-anyena prakāreṇa, prayuktaṃ kṣīraṃ jvariṇaṃ hanti|
Ā. rā. kṣīraviśeṣe niyamamāha-saṃskṛtamiti| saṃskṛtaṃ-auṣadhasiddham| tacca śītamuṣṇaṃ vā doṣavaśāt| dhāroṣṇaṃ tūṣṇameva| tadvat-saṃskṛtasamaphalam|
--------------------------------------------| payaḥ saśuṇṭhīkharjūramṛdvīkāśarkarāghṛtam||109|| śṛtaśītaṃ madhuyutaṃ tuḍdāhajvaranāśanam| --------------------------------------------|110|
Sa. kṣīraṃ śuṇṭhyādiyutaṃ śṛtamanantaraṃ śītaṃ madhuyutaṃ tṛḍdāhajidityarthaḥ|
Ā. rā. saṃskṛtaṃ kṣīramāha-paya iti| tasya śuṇṭhyādibhistribhiḥ pākaḥ, śarkarāghṛtayoḥ pakvoṣṇe prakṣepaḥ, madhunaḥ pakvaśīte|
--------------------------------------------| tadvad drākṣābalāyaṣṭīsārivākaṇacandanaiḥ||110|| caturguṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet| --------------------------------------------|111|
Sa. tenaiva pūrvoktena payasā tulyaṃ-tadvat| yathā pūrvoktaṃ śṛtaśītaṃ tṛḍdāhajvarahṛt tathā drākṣādibhiḥ śṛtamanantaraṃ śītaṃ madhuyutaṃ tṛḍādijidityarthaḥ| athavā kṣīraṃ caturguṇena jalena śṛtaṃ pibet| athavā pippalyā śṛtaṃ pibet|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-tadvaditi| tadvat-śarkarādiyutam| kṣīradvayamāha-caturguṇenāmbhaseti|
--------------------------------------------| kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā||111|| pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------|112|
Sa. pañcamūlena śṛtaṃ kṣīraṃ pītvā kāsādibhyo mucyate| mucyata iti karmakartari taṅ| cirajvaro-dīrghakālānubandhī jvaraḥ|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-kāsācchvāsāditi|
--------------------------------------------| śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā jvarāt||112|| dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ| saraktapicchātisṛteḥ satṛṭśūlapravāhikāt||113||
Sa. eraṇḍamūlenāthavā bālabilvena śṛtamathavā dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ pītvā puruṣo jvarādvimucyate| kimbhūtājjvarāt ? vibaddhā nilavarcasaḥ| vibaddhe-viśeṣeṇa baddhe, asamyakpravartanādanilavarcasī yasmin jvare sa vibaddhānilavarcāḥ, tasmājjvarādvimucyate| tathā, raktaṃ ca picchā ca raktapicche, tābhyāmupalakṣitā ati sṛtiḥ-atīsāraḥ, saha tayā vartate yo jvaraḥ, tasmāttathāvidhājjvarāt tathā saha tṛṣā saha śūlena tathā pravāhikayā-nischārikāparasaṃjñayā, vartate yastamāt tathāvidhājjavarāt pramucyate|
Ā. rā. kṣīratrayamāha-śṛtameraṇḍamūleneti| atisṛtiḥ-atisāraḥ, saraktapicchayoḥ picchā atastūdakavat(?)|
siddhaṃ śuṇṭhībalāvyāghrīgokaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ| śophamūtraśakṛdvātavibandhajvarakāsajit||114||
Sa. śuṇṭhyādibhiḥ sādhitaṃ payaḥ śophādijit|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-siddhamiti| guḍena pakvoṣṇaprakṣiptena siddhatvam
vṛścīvabilvavarṣābhūsādhitaṃ jvaraśophanut| --------------------------------------------|115|
Sa. vṛścīvādibhiḥ sādhitaṃ payo jvaraśophanuditi| vṛścīvaḥ-sūkṣmapunarnarvaḥ| sthūlapunarnavastu-varṣābhūḥ| punarnavadvayaṃ bilvaṃ cātra yojyam|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-vṛścīveti| vṛścīvavarṣābhvaupunarnave|
--------------------------------------------| śiṃśipāsārasiddhaṃ ca kṣīramāśu jvarāpaham||115||
Sa. śiṃśipāsāreṇa siddhaṃ-śṛtaṃ kṣīramupayuktaṃ, āśu-na tu ca, jvarahṛt| kṣīrasya śravaṇe vidhiratīsāracikitsitoktaḥ (hṛ. chi. a. 9/39)-"payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśati" ityanusāreṇānukalpyaḥ| tantrāntare tvevamuktam-"dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrakvāthe tvayaṃ vidhiḥ||" iti| nanu, kiṃ vātapittottare jvare jvare ghṛtaṃ pradhānamā śrīyatāṃ pūrvavacanaprāmāṇyāt ? athavā kṣīraṃ pradhānametadvacanaprāmāṇyāt ? ityatra saṃśayaḥ| atrocyate| ubhayamapīdaṃ ghṛtaṃ kṣrīraṃ cha vātapittottare jvare pradhānam, avasthāvaśāt sātmyavaśāchcha kvacitkiñcidupayujyate|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-śiṃśapāsārasiddhaṃ ceti|
niruhastu balaṃ vahniṃ vijvaratvaṃ mudaṃ rucim| doṣe yuktaḥ karotyāśu pakve pakvāśāyaṃ gate||116|| pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pakvāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān||117||
Sa. nirūho yukto doṣe pakve tathā pakvāśayaṃ gate sati balādīn drāgeva karoti| pittaṃ kevalaṃ kaphapittaṃ vā pakvāśayāśritaṃ sraṃsanaṃ-virecanaṃ, haret| bastiḥ prayojitastrīnapi malānvātādyān haret| kīdṛśān ? pakvāśayamāśritān|
Ā. rā. nirūhaguṇānāha-nirūhastviti| pakvāśayāśrayān-pakvāśayamāśritya, malāṃstu-sarvagatān, haret| ayaṃ tu pakvāśayagatānityapakarṣa eva, pakvāśayādūrdhvaṃ hi pittāśayaḥ|
prakṣīṇakaphapittasya trikapṛṣṭhakaṭigrahe| dīptāgnerbaddhaśakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam||118||
Sa. prakṣīṇe kaphapitte yasya puṃsastathā dīptāgnerbaddhavarcasstrikpṛṣṭhakaṭigrahe satyanuvāsanaṃ prayuñjīta|
Ā. rā. nirūhāṅge'nuvāsane'dhikāriṇamāha-prakṣīṇakaphapittasyeti|
paṭolanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ| sthirābalāgokṣurakamadanośīravālakaiḥ||119|| payasyardhodake kvāthaṃ kṣīraśeṣaṃ vimiśritam| kalkitairmustamadanakṛṣṇāmadhukavatsakaiḥ||120|| basti madhughṛtābhyāṃ ca pīḍyejjvaranāśanam| --------------------------------------------||121||
Sa. paṭolādibhiḥ kvāthaṃ kṣīre'rdhodake kṣīraśeṣaṃ tathāmiśritaṃ kalkīkṛtairdravyairmustādibhirmadhughṛtābhyāṃ ca yojitaṃ bastiṃ jvaranāśanaṃ dadyāt|
Ā. rā. nirūhamāha-paṭolanimbeti| paṭolanimbayoścchadanaṃ-patram| payaso dvau bhāgau paṭolādikvathitasyodakasyaiko bhāga ityardhodakatvam| na syāpyu(du)ktarasāmityādivacanāt(?)samatve prāpte'rdhatvavidhiḥ|
--------------------------------------------| catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalośīranṛpadrumān||121|| kvāthayetkalkayedyaśṭīṣatāhvāphalinīphalam| mustaṃ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ||122||
Sa. mudgaparṇī māṣaparṇī śāliparṇī pṛśrniparṇītyādi(ceti)-casraḥ parṇīnīḥ yaṣṭīphalādīṃśca kvāthayet| phalaṃ-madanaphalam| tathā, yaṣṭyādīn kalkayet, ityeṣa saguḍādirbastirjvarahṛt|
Ā. rā. nirūhāntaramāha-catasraḥ parṇinīriti| catasraḥ parṇīnīḥ-mudgamāṣaśālapṛśnipūrvāḥ| phalaṃ-madanaphalam| nṛpadrumaḥ-āragvadhaḥ| phalinī-priyaṅguḥ| phalaṃ-madanaphalam| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"trāyamāṇāmṛtāyaṣṭīmadanāṃśumatīdvayaiḥ| sabalācandanavṛṣairjāṅgalaiśca mṛgadvijaiḥ|| kvāthe kṛte kṣipetpiṣṭvā phalayaṣṭikaṇāghanam| sa sadyojvarahā bastiḥ sājyakṣaudro'lpasaindhavaḥ|| āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukitpalam| svarṇagairikamañjiṣṭhāmṛṇālāñjanapadmakam|| kṣīreṇa kalkitaṃ bastiṃ śītaṃ samadhuśarkaram| dāhajvaraharaṃ dadyāt siddhaṃ taiścānuvāsanam||" iti|
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippplīṃ madhukaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsrāṃ balāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm||123|| piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ caikatra sādhitam| jvare'nuvāsanaṃ dadyādyathāsnehaṃ yathāmalam||124||
Sa. jīvantyādīni dravyāṇi snehasya caturbhāgamātrāṇi jalena piṣṭvā kṣīraṃ snehasamaṃ tailātsarpiṣaśca caturguṇaṃ jalaṃ ca tailasarpirdravyāccaturguṇamityekatra sādhitaṃ pakvametat jvare'nuvāsanaṃ dadyāt| yathāsnehaṃ yathāmalaṃ-yo yasmin jvare doṣe-vātādau, yaḥ sneho yogyastatra taṃ, dadyāt|
Ā. rā. anuvāsanamāha-jīvantīmiti| kṣīrasya catvāro bhāgāḥjalasya catvāraḥ, sarpiṣa ekaḥ, tailasyaikaḥ, kalkasya sārdhaḥ, ityekatra-militaṃ, sādhayet| snehaḥ-śarīrasnigdhatvam, tadanusāreṇa malānusāreṇa ca kalpanā| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"candanāgarukāśmaryapaṭolamadanotpalaiḥ| paṭolāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi||" iti|
ye ca siddhiṣu vakṣyante bastayo jvaranāśanāḥ| --------------------------------------------|125|
Sa. ye ca bastayaḥ siddhiṣu-bastikalpādhyāye, vakṣyante jvaranāśanāste ca, 'deyāḥ' iti śeṣaḥ|
Ā. rā. bastyantaramatidiśati-ye ca siddhiṣviti| siddhiṣu-kalpasthāne| te ca yojyā iti śeṣaḥ| iti jīrṇajvaraḥ|
--------------------------------------------| śiroruggauravaśleṣmaharamindriyabodhanam||125|| jīrṇajvare rucikaraṃ dadyānnasyaṃ virecanam| snaihikaṃ śūnyaśiraso dāhārte pittanāśanam||126||
Sa. jīrṇajvare virecanākhyaṃ nasyaṃ dadyāt| kīdṛśaṃ tannasyaṃ syāt ? śiraso rujaṃ gauravaṃ ca śleṣmāṇaṃ ca harati tacchīlaṃ tat| tathā, indriyāṇāṃ-vakṣurādīnāṃ, ca bodhanam| tathā, rucikṛt| śūnyaśirasaḥ puṃsaḥ snehikaṃ-snehena miśraṃ snigdhaṃ, nasyaṃ dadyāt| dāhārte śirasi pittaharaṃ nasyaṃ dadyāt|
Ā. rā. atha jvaropadrvāḥ| tatra śiraḥśūlādiṣu nasyamāha-śiroruggauravaśleṣmaharamiti| virecanaṃ-śodhanam| snaihikaṃ-bṛṃhaṇam| pittanāśanaṃ-śamanam|
dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādoṣaṃ ca kalpayet| pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān||127||
Sa. dhūmādīṃśca yathādoṣaṃ kalpayet| kimbhūtān ? pratiśyāyādighnān|
Ā. rā. pratiśyāyādau dhūmādīnāha-dhūmagaṇḍūṣakavalāniti|
arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam| dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet||128||
Sa. arucau satyāṃ bījapūrakasya kesaraṃ saghṛtasaindhavamāsyena dhārayediti sambandhaḥ| athavā dhātryādīnāṃ kalkaṃ dhārayet|
Ā. rā. arucau kavala(kalka)dvayamāha-arucāviti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 231)-"śarkarādāḍimābhyāṃ ca drākṣādāḍimayostathā| vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā ghṛtam|| (ślo. 259)-harītakī priyaṅguśca pippalī lodhrameva ca| dārvī haridrā tejohvā sakṣaudraṃ mukhadhāvanam|| etena kaṭubhāvaśca mukharogaśca śāmyati| vaktraṃ viśadatāmeti bhaktacchandaśca jāyate|| (ślo. 280)-ajājīśarkarāyuktodāḍimasvarasena tu| ruciṣyo madhunā yuktaḥ kartavyaḥ kavalagrahaḥ||" iti|
yathopaśayasaṃsparśān śītoṣṇadravyakalpitān| abhyaṅgālepasekādīn jvare jīrṇe tvagāśrite||129|| kuryādañjanadhūmāṃśca tathaivāgantuje'pi tān| --------------------------------------------|130|
Sa. tvagāśrite jīrṇajvare'bhyaṅgādīn kuryāt| yathopaśayaṃ-yathāsukhāvahaṃ, saṃsparśo yeṣāṃ, tān, tathā śītavīryairuṣṇa vīryaiśca dravyaiḥ kalpitān-yojitān| tathā, añjanaṃdhūmāṃśca kuryāt| añjanadhūmānāgantuje'pi jvare tathaiva kuryāt| sadyogatvādāgantuje'pyete'niṣiddhā eva| tāniti punaḥ kṛtamatiśayārtham| viśeṣeṇāgantuje'pi jvare-bhūtaviṣādyudbhave, tān kuryādityarthaḥ|
Ā. rā. tvaggate jvare'bhyaṅgādīnāha-yathopaśayasaṃsparśāniti| te ca śītābhilāṣiṇaḥ śītairdravyaiḥ śītasparśāḥ kalpyāḥ, uṣṇābhilāṣiṇa uṣṇairuṣṇasparśāḥ| ādiśabdādavagāhādayaḥ| añjanadhūpāṃśca tvaggate kuryāt| prasaṅgādāgantuje nasyādīnāha-tathaivāgantuje'pīti| vaṅgasene tvabhyaṅgatailānyuktāni (jvarādhikāre ślo. 777)-"lājāmadhukamañjiṣṭhāmūrvācandanasārivāḥ| tailaṃ ṣaṭcaraṇaṃ nāma hyabhyaṅgājjvaranāśanam|| lākṣā niśā kuṣṭhaśuṇṭhī mañjiṣṭhā ca suvarcikā| mūrvā ca candanaṃ siddhaṃ tailaṃ takre'tha ṣaḍguṇe|| abhyaṅgena praśamayeddāhaṃ śītajvaraṃ nṛṇām| (ślo. 628)-dadhnaḥ sasārakasyātra takraṃ kaṭṭaramiṣyate|| (ślo. 719)- svarjikākuṣṭhamañjiṣṭhā [lākṣāmūrvāmahauṣadhaiḥ| sakṣīraiḥ sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhaśītanut|| balāmadhukamañjiṣṭhā ] padmāpadmakacandanaiḥ| samudraphenahnīberarajanīsārivotpalaiḥ|| piṣṭaistailaṃ pacedetairajākṣīraṃ caturguṇam| vātapittajvarājjīrṇāttenābhyakto vimucyate||" iti|
--------------------------------------------| dāhe sahasradhautena sarpiṣā'bhyaṅgamācaret||130||
Ā. rā. saṃ-dāhe sati sarpiṣā sahasradhautenābhyaṅgamācaret| ā raṃ-dāhasyauṣadhānyāha-dāhe sahasradhauteneti| sahasradhautena-sahasrakṛtvo dhautena| yāvati majjati tāvacchītodake ghṛtaṃ prakṣipya hastena mardayet, tadudakaṃ srāvayet, ityeko vāraḥ, evaṃ sahasram|
sūtroktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ| dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śodhanādigaṇoditaiḥ||131|| śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkṛtaiḥ pacet| tailaṃ sakṣīramabhyaṅgātsadyo dāhajvarāpaham||132|| śiro gātraṃ ca taireva nātipiṣṭaiḥ pralepayet| tatkvāthena parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet||133|| tathā''ranālasalilakṣīraśuktaghṛtādibhiḥ| --------------------------------------------||133||
Sa. sūtroktaiḥ-sūtrasthānoditaiḥ, madhurāmlakaṣāyakairgaṇaiḥ| tatra madhuro gaṇo-"ghṛtahema" (hṛ.sū.a. 10/22) ityādiḥ, amlo gaṇo-"dhātrīphalāmlīkā" (hṛ. sū. a. 10/25) ityādiḥ, kaṣāyo gaṇaḥ-"pathyā'kṣaṃ" (hṛ. sū. a. 10/31) ityādiḥ, tatra caitairmadhurāmlakaṣāyairvargaiḥ| tatra dūrvādidibhirgaṇaiḥ- "dūrvā'nantā" (hṛ.sū.a. 15/6) iti nirdiṣṭa ekaḥ, "nyagrodhādiḥ" (hṛ. sū. a. 15/42) dvitīyaḥ, tṛtīyastu "padmakapuṇḍrau" (hṛ. sū. a. 15/12) ityādiḥ, caturthaḥ "sārivośīra" (hṛ. sū. a. 15/11) ityādiḥ, etai pūrvoktairgaṇaiḥ pittaghnaiḥ śodhanādigaṇasaṅgrahoktaiḥ śītavīryairhimasparśairbheṣajaistathā sparśato vīryataśca śītaguṇaiḥ, akvāthāḥ kvāthāḥ kṛtāḥ, akalkāḥ kalkāḥ kṛtāḥ, taiḥ kvāthakalkīkṛtairetairgaṇaistailaṃ kṣīreṇa saha pacet| tacca pakvamabhyaṅgāt-mrakṣaṇāt, sadyo-na cireṇa kālena, dāhajvaraṃ jayet| na kevalametairgaṇaistailaṃ paceddāhajvaraśāntyai, yāvattaireva śiro-mūrdhānaṃ, gātraṃ ca nātipiṣṭaiḥ-kiñcitpiṣṭaiḥ, pralepayet| supiṣṭairhyaitaiḥ pratyuta dāha utpadyate| tathā coktam (saṅgrahe sū. a. 7)- "ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchīkṛttvanyathā'guroḥ|| iti| anenaivābhiprāyeṇa śītajvare vakṣyati (ślo. 141)- "taiḥ supiṣṭaiśca lepayet|" iti| gātragrahaṇenaiva śirograhaṇe labdhe punaḥ śirograhaṇaṃ viśeṣārtham| viśeṣeṇa śiro lepayet, tasya viśeṣeṇa jvarāśrayatvāt| tathā coktam-"vimuktasyāpi hi śiro jvaro yasya na muñcati| avimuktaḥ sa vijñeyā jvaraḥ punarupaiti tam||" iti| tasmācchiraso viśeṣeṇa lepanārthaṃ pṛthagupādānam| teṣāṃ gaṇānāṃ kvāthastatkvāthaḥ, tena pariṣekamavagāhaṃ ca kvāthapūrṇāyāṃ droṇyāṃ yojayet| tathā, āranālādibhiḥ pariṣekādi yojayet|
Ā. rā. abhyaṅgārthaṃ tailamāha-sūtroktaiśceti| taistairityagaṇapaṭhitairapi| taireva-tailadravyaiḥ, tatkvāthenāranālādibhirvā pṛthak pariṣeko'vagāhaśca|
--------------------------------------------| kapitthamātuluṅgāmlavidārīrodhradāḍimaiḥ||134|| badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā| lipte'ṅge dāharuṅmohāśracchardistṛṣṇā ca śāmyati||135||
Sa. kapitthādibhirbadarīpallavodbhavena vā phenena lipte'ṅge sati dāhādayaḥ śāmyanti|
Ā. rā. dāhaghnaṃ lepatrayamāha-kapittheti| mātuluṅgasyāmlaṃ kesaram| ariṣṭako-rakṣāphalaḥ| vaṅgasene tu (jvarā. ślo. 258)-"jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni tu dāpayet| kesaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam||' iti|
yo varṇitaḥ pittaharo doṣopakramaṇe kramaḥ| taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sadāho naśyati jvaraḥ||136||
Sa. yaśca doṣopakramaṇīyādhyāye pittaharaḥ kramo varṇitaḥ-uktaḥ, taṃ ca-kramaṃ, śīlayataḥ-abhyasataḥ, jvaro dāhena saha naśyati|
Ā. rā. sūtroktaṃ pittakramamatidiśati-yo varṇita iti|
vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaistagarāgurukuṅkumaiḥ| kuṣṭhasthauṇeyaśaileyasaralāmaradārubhiḥ||137|| nakharāsnāpuravacācaṇḍailādvayacorakaiḥ| pṛthvīkāśigrusurasāhiṃsrādhyāmakasarṣapaiḥ||138|| daśamūlāmṛtairaṇḍadvayapattūrarohiṣaiḥ| tamālapatrabhūtīkaśallakīdhānyadīpyakaiḥ||139|| miśimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ| anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet||140|| kvathitaiḥ kalkitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ| tenābhyañjayātsukhoṣṇena, taiḥ supiṣṭaiśca lepayet||141|| kavoṣṇaistaiḥ parīṣekamavagāhaṃ ca kalpayet| kevalairapi tadvacca suktagomūtramastubhiḥ||142|| āragvadhādivargaṃ ca pānābhyañjanalepane| dhūpānagarujān yāṃśca vakṣyante viṣamajvare||143|| agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam| garbhabhūveśmaśayanaṃ kuthakambalarallakān||144|| nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ| madyaṃ satryūṣaṇaṃ takraṃ kulatthavrīhikodgavān||145|| saṃśīlayedvepathumān yaccānyadapi pittalam| dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ||146|| yauvanāsavamattāśca tamāliṅgeyuraṅganāḥ| vītaśītaṃ ca vijñāya tāstato'panayetpunaḥ||147||
Sa. vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaiḥ-ubhayathā vīryataḥ sparśataścoṣṇaistagarādibhirdravyaiḥ, [ anyaiśca- ] aparairapi, tadvidhaiḥ-uṣṇavīryaiḥ uṣṇasaṃsparśaiśca, kvāthīkṛtaiḥ kalkīkṛtaiśca surādibhiḥ-amlapākarasaiḥ, [śīte-] śītajvaraetadviṣaye, tailaṃ pacet| tena-tailena, sukhoṣṇenābhyañjayāt-mrakṣayet| taiśca-pūrvoktairdravyaiḥ, supiṣṭaiḥ-atiślakṣṇaiḥ, lepayet| taiśca kiñciduṣṇaiḥ pariṣekamavagāhaṃ ca kalpayet-yojayet| tadvacca-tathaiva, suktādibhiḥ kevalaiśca pariṣekādikaṃ kalpayet| "āragvadhendgava" (hṛ. sū. a. 15/17) ityādi ca pānābhyañjanalepane kalpayet| agarujām dhūpān kalpayet| yāṃśca dhūpān viṣamajvare vakṣyante tāṃśca kalpayet| tathā svedān śīlayet| kimbhūtān ? agnikṛtānanagnikṛtāṃścasvedaviddhyuktān | tathā-svedayati sādhu svedi yadbheṣajaṃ bhojanaṃ ca tacca saṃśīlayet| tathā garbhe-garbhagṛhābhyantare, yadbhūveśma-bhūmigṛhaṃ, tatra śayanaṃ-śayyām, tathā kuthādīnāvaraṇaviśeṣān, tathā hasantikāḥ-vahniśakaṭikāḥ, śīlayet| kimbhūtāḥ ? nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīriva| tathā, madyādīṃśca śīlayet| vepathumantamaṅganā āliṅgayeyurdayitādiguṇayuktaḥ| gataśītaṃ ca viditvā tatastāḥ-yoṣāḥ, punarapanayet| etacca bruvaṃstābhiḥ sambhogābhilāṣaṃ nivārayati| adhunā sannipātacikitsitaṃ brūte-
Ā. rā. śītasyauṣadhānyāha-vīryośanairiti| puro-gugguluḥ| pṛthvīkā-bāhlikā| dhyāmakaṃ-kattṛṇam| tamālapatraṃ-patrakam| [ bhūtīkaṃ-] bhūstṛṇam| prakīryā-karañjaḥ| kvathitaiḥ kalkitaiśca tagarādibhiḥ surāsauvīrakādyamladravayuktaiḥ| tena-tailena| taiḥ-tailadravyaiḥ| kevalaiḥ-jalapiṣṭaiḥ| apiśabdāt surādipiṣṭaiḥ śuktādibhiḥ, tadvat-tagarādiyuktaiḥ kevalairapi| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ| śaileyacaṇḍātvagvakrarāsnākapipurāmayaiḥ|| pṛthakpradehāḥ sarvairvā śītaghnā dṛḍhakalkitāḥ| vakraṃ-tagaram| kapiḥ-sihlakaḥ| āmayaṃ-kuṣṭham| yavacūrṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ pacet kṣīre caturguṇe| darvīpralepinaṃ lepaṃ taṃ jvarārtasya yojayet||" iti| vakṣyate ācāryaḥ| hasantī-hāsyamiva kurvantī| hasantikāśakaṭikā| satryūṣaṇaṃ madyādipañcakam| saṅgrahe tu (ci. a. 2)-"ajājyāḥ saguḍaṃ kalkaṃ saguḍaṃ vā'mṛtārasam| rasaṃ vārtākaphalajaṃ pibedvā madhusaṃyutam|| madhukāgurukauntīnāṃ kalko vyāghranakhasya ca| madyena pītaḥ sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ|| ānāhe kālavitkuryātkriyāmalasakoditām| pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām|| yavāgūṃ pāyayeccainamanilasyānulomanīm| sopadravo'pi cedevaṃ jvaraḥ śīto na śāmyati|| atyudīrṇe'nilakaphe sve sthāne pittadhāmni vā| takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvā'nalaṃ bhajet|| āsvedasambhavastiṣṭhetprāvṛtastadvadātape| tato vimṛditaḥ snāto yuktāśī syādgate jvare|| śamaṃ tau pittavṛdhdyaiva prapadyete svadhāma ca| nivartate tataḥ śīghraṃ vātaśleṣmodbhavo jvaraḥ||" iti|
vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā tulyakakṣāñjayenmalān||148||
Sa. hīnādhikabhāvatvena viṣamadoṣaje sannipāte vardhanenaikadoṣasyārthāt kṣīṇasya kṣīṇayorvā, ucchritasyocchritayorvā kṣapaṇena, deśakālabalānmalān jayet| kathaṃ viṣamadoṣaje sannipāte vardhanenaikadoṣasya sannipātajvarasyopaśānti ? tasmādvardhanamayuktam| atrācakṣmahe| sannipātasthena kṣīṇena doṣeṇa satā'kṣīṇau doṣau jvarakāriṇau| na tau sukhena jetuṃ śakyete, viṣamāśrayatvāt| kṣīṇasya tu doṣasya vardhanena doṣasāmyamutpādyaikarūpayā kriyayā sannipātaḥ sukhena jetuṃ śakyate| tasmādvardhanenaikadoṣasyeti vaktuṃ yuktam| tathā ca,-vātākhye yato doṣe śītalaghurūkṣādirupairdravyairvṛddhirbhavati| vardhamānena ca tatrasthau pittakaphāvapyevaṃ prāyeṇa kiñcit kṣayaṃ yātaḥ, tatkṣyāccāsau jvaro'pya mṛdutāṃ gataḥ sukhena śakyate jetuṃ iti| evaṃ doṣatrayasyāpi jvarakāraṇe tathā yuktyā pratīkāraḥ kṛto bhavati| evamucchritasyāpi kṣapaṇaire(ṇenai)karūpayā kriyayā sukhena sannipāto jīyate| tadevaṃ vdyulbaṇaikolbaṇairdoṣairjanite sannipāte cikitsākrama uktaḥ| samprati samadoṣaje sannipāte cikitsākramaṃ darśayitumāha-kaphetyādi| sthitiḥ-sthānam, kaphaśca sthānaṃ ca kaphasthāne, tayorānupūrvī-kramaḥ, tayā ca tulyakakṣān-samān sannipātān, jvare malān jayet| tatra kaphaḥ prāgjetavyastataḥ pittaṃ tato vāyuriti kaphānupūrvītyucyate| uktaṃ ca (saṅgrahe sū.a.21)-"sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvacchleṣmaṇo vadham| śirasyurasi kaṇṭhe ca pralipte'nnaruciḥ kutaḥ|| tadabhāve kathaṃ bhojyapānadravyāvacāraṇam| asatyabhyavahāre ca kuto doṣasya nigrahaḥ|| tasmādādau kapho dhātyaḥ kāyadvārārgalo hi saḥ| madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyate|| ato vātasasvasyāsya kuryāttadanu nigraham| adhaḥsthāyī ca tadanu nigrāhyaḥ syātsamīraṇaḥ||" iti| suśrutastvāha(?) (saṅgrahe sū.a. 21)-"[suśrutaśca na sarvatra matametadbravīti tu|] jayejvare'tisāre ca kramātpittakaphānilān|| prāyeṇa tāpātmatayā jvare tejo viśiṣyate| viśaśca saratā pittāttathā ca mṛdukoṣṭhatā|| tasya cānubalaḥ śleṣmā gauravāpaktijāḍyakṛt| vāyuśca vardhate'vaśyaṃ yastvahaḥsu tayoḥ kṣaye|| jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye kramaḥ| kaphapittānilānanye kramādāhustayorapi|| yasmādāmāśayotkleśādbhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ| krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān svāśaye sthitān| svāśayeṣu praduṣṭānāṃsthitaiva hyāśukāritā| vijñāya karmabhiḥ svaiḥ sverdoṣodrekaṃ yathāmalam| bheṣajaṃ yojayettattu svīkuryānna kramaṃ bhiṣak|" iti| anye tvāhuḥ (saṃ.sū.a. 21)-"kramānmarutpittakaphāḥ sarvatra sadṛśe bale| vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ yataḥ svābhāvikaṃ balam|| ūce parāśaro'pyarthamamumeva pramāṇayan| yathopanyāsataḥ prāptamādau doṣabhiṣagjitam| netRabhaṅgena dṛṣṭau hi samaṃ sainyaparājayaḥ||" iti| sthānānupūrvyā vā doṣāṃstulyakakṣān jayet| sthānaṃ ca yadyapyaviśeṣeṇaiva sambhavati tathā'pīha jvarakāridoṣaprastāvādāmāśayo gṛhyate| tenāmāśayastho doṣaḥ prāgjetavyastataḥ pakvāśayasthaḥ, iti sthānānupūrvī-sthānamāhātmyasya cikitsākramaḥ, kāryaḥ| tathā ca prāgadhyagīṣṭa (hṛ. sū. a. 17/13)-"āmāśayagatevāyau kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvaṃ tathā snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ||" iti| tadevaṃ kaphasthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayet| anye tvevaṃ vyākhyānayanti,- kaphasya sthānaṃkaphasthānam, kaphasthānalakṣaṇā cāsāvānupūrvī ca, tayā kapha sthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayet| yadyapi kaphasthānāni kaṇṭhādīnyapi tathā'pīha jvarakāridoṣaprastāvādāmāśayogṛhyate| tathā coktam (ślo.1)-"āmaśayastho hatvā'gniṃ somo mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṃ doṣastasmātkurvīta laṅghanam||" iti| tadevaṃ rūkṣoṣṇapācanādiḥ kramo'tra kārya ityavatiṣṭhate| nanu, kaphasthānānupūrvyā vetyetanna vācyam, yatastulyakālaṃ tridoṣaharairdravyaiḥ sannipātasya kriyā kāryā| dravyāṇi doṣaghnāni| atrocyate| jvaranāśanāni dravyāṇi tridoṣaghnāni viralāni| ekadoṣaghnāni punarjvarahantṛṇi tridoṣaghnebhyaḥ samartharāṇi bahutarāṇīti kaphasthānānupūrvyā vetyuktam| api ca doṣakālādivaśāccikitsāprakārāntaro'yamupayujyata iti| sannipātacikitsāprakramādidamapyāha-
Ā. rā. dāhaśītayorekajvaropadravayorauṣadhamāha-vardhaneneti| yadā dāho'lpaḥ śītamadhikaṃ tadā dāhahetorvardhanena śītahetoḥ kṣapaṇena vā śītajayaḥ, paścāddāhajayaḥ| yadā śītamalpaṃ dāho'dhikaḥ tadā śītahetorvardhanena dāhahetoḥ kṣapaṇena vā dāhajayaḥ, paścācchītajayaḥ| yadā dāhaśīte tulye tadā tulyakakṣān malān kaphānupūrvyā vā sthānānupūrvyā jayet| kaphapittavātānāṃ kramājjayaḥ-kaphānupūrvī| uraḥkoṣṭhabastīnāṃ kramājjayaḥ-sthānānupūrvī| uktaṃ ca saṅgrahe (ci.a. 2)- "vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam| jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān|| saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairekanaikolbaṇaiḥ samaiḥ| jvarān doṣaiḥ kramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet|| vardhanenaikadoṣasya kṣapṇenocchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet||" iti| tathā (saṃ.ci.a. 2)-"nidrānivāraṇopāyaḥ sannyāse'bhihito hitaḥ| sannipāte viśeṣeṇa dāruṇo'yamupadravaḥ|| kampaḥ pralapanaṃ yasya saṃjñānāśaśca dāruṇaḥ| rasaistu lāvavartīrakulīraśaśataittiraiḥ|| tarpayetprāk purāṇena sarpiṣā'yaṃ jayedapi| balārāsnāguḍūcyādyaistailaiśca pariṣecayet||" iti|
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ| śophaḥ sañjāyate yena kaścideva vimucyate||149||
Ā. rā. saṃ-sannipātajvarasyāvasāne karṇamūlapradeśe suṣṭha dāruṇaḥ śophaḥ sañjāyate| yena-śophenotpannena, kaścideva vimucyate| kaścidevetyamenāsya rogasya nāvaśyamasādhyateti brūte| ata eva cikitsāmatrāha- ā raṃ-karṇamūlopadravamāha-sannipātajvarasyānta iti|
raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiḥpānaiśca taṃ jayet| pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ||150||
Sa. raktāvasecanādibhiḥ kavalagrahāntairāśu taṃ jayet| pradehaḥ-pralepaḥ|
Ā. rā. karṇamūlauṣadhamāha-raktāvasecanairiti| vaṅgasene tu (jva. ślo. 532)-"gairikaṃ pāṃsujaṃ śuṇṭhī vacākaṭphalakāñjikam| karṇaśothaharo lepaḥ sannipātajvare bhṛśam||" iti|
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcedvāhvoḥ kramācchirām||151||
Sa. ādiśabdena stambhasvedanādayo gṛhyante| śītoṣṇādibhirupakramairyathāyathaṃ pṛthagvātapittaśleṣmasaṃsargasannipātajvarapraśamanaiḥ samyak prayojitairjvaro yasya narasya śamaṃ na gacchati, tasya śākhānusāritvāddhetorbāhvoḥ kramāt-ekaikasmin na yugapad dvayorbhujayoḥ, śirāṃ muñcet| śākhāśabdenātra kevalaṃ raktaṃ vivakṣitam, na māṃsādayaḥ| ata eva raktasyaiva cikitsānuvāca muñcecchirāmiti| māṃsajānāṃ hi śastrakṣārāgnikarmādicikitsā| tasmācchākhāśabdena raktasyaiva grahaṇaṃ yuktam|
Ā. rā. raktasrāvasādhyaṃ jvaramāha-śītoṣṇasnigdharūkṣādyairiti| "śākhā-raktādayastvakca bāhyarogāyanaṃ hi sā (hṛ. sū. a. 12/44)|" tadanusārī-tavdyāpī| atha viṣamajvaraḥ| tatra śamanānyāha-kaliṅgakā iti| saṅgrahe tu (ca.ci.a 1)-"paṭolendrayavāriṣṭabhadramustāmṛtādvayam| sārivādvitayaṃ pāṭhā trāyantī kaṭurohiṇī|| paṭolāriṣṭamṛdvīkāśamyākatriphalāvṛṣāḥ| candanośīradhānyābdaguḍūcīviśvabheṣajam|| devadāru sthirā śuṇṭhī vāsā dhātrī harītakī| pañca pañca jvarān ghnanti yogā madhusitotkaṭāḥ||" iti| ariṣṭo-nimbaḥ| amṛtādvayaṃ-guḍūcīharītakyau|
ayameva vidhiḥ kāryo viṣame'pi yathāyatham| jvare vibhajya vātādīn yaścānantaramucyate||152||
Sa. ayameva-pūrvokto, vidhirviṣame'pi-viṣamajvare satatakādau, yathāsvaṃ vātādīn vibhajya kāryaḥ| anantaramadhunaiva ca yo vidhirucyate paṭolakaṭukādibhiḥ, so'pi viṣamajvare kāryaḥ|
Ā. rā. atideśamāha-ayameveti| ayaṃ-santatajvaroktaḥ|
paṭolakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kṛtāḥ| tricatuḥpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ||153||
Sa. paṭolādibhistribhiścaturbhiḥ pañcabhirvā kṛtāḥ kvāthā viṣamajvaraghnāḥ|
Ā. rā. kvāthanāha-paṭoleti|
yojayetriphalāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak| taistairvidhānaiḥ saguḍaṃ bhallātakamathāpi vā||154||
Ā. rā. saṃ-triphalāṃ vā pathyāṃ vā guḍūcīṃ pippalīṃ vā pṛthak pṛthak yojayet satatakādike viṣamajvare| athavā taistaiḥ-rasāyanādyuktairvidhibhiḥ, guḍasahitaṃ bhallātakaṃ vā yojayet| ā raṃ-triphalādirasāyanānyāha-yojayentriphalāmiti| taistaiḥ-rasāyanavidhyuktaiḥ| bhallātakarasāyanaṃ tu saguḍameva|
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā''dau jvarāgamanavāsare| --------------------------------------------|155|
Sa. yadi vā jvarāgamanadivase ādau-prathamaṃ, laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā yojayet|
Ā. rā. jvarotpattidene abhojanaṃ gurusnigdhamadhurabhojanaṃ vā kāryamityāha-laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ veti|
prātaḥ satailaṃ laśunaṃ prāgbhakraṃ vā tathā ghṛtam||155|| jīrṇaṃ tadvaddadhi payastakraṃ sarpiśca ṣaṭpalam| kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣasādhitam||156||
Sa. viṣamajvare prage sahatailena laśunaṃ yojayet| prāgbhaktamityādi| bhaktātprathamaṃ prātarvāghṛtaṃ ca jīrṇaṃ-purāṇaṃ, yojayet| tathaiva dadhi, tathā payaḥ, tathā takraṃ, ṣaṭpalaṃ ca sarpiḥkṣayacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 5/28) , prātaḥ prāgbhaktaṃ vā yojayedityarthaḥ| kalyāṇakaṃ-unmādapratiṣedhoktaṃ (hṛ. u. a. 6/26) , pañcagavyaṃ-apasmārapratiṣedhoktaṃ (hṛ. u. a. 7/19), tiktākhyaṃ-kuṣṭacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 19/2), tathā vṛṣasādhitaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 2/40), prātaḥ prāgbhaktaṃ vā yojayet| ṣaṭpalādīnyatidiśati-sarpiśceti|
Ā. rā. laśunapurāṇaghṛtadadhikṣīratakrāṇi pṛthak satailāni prātaḥkāle bhojanādau vā prayojyānītyāha-prātaḥ satailamiti| ṣaṭphalādīnyatidiśati-sarpiśceti|
triphalākolatarkārīkvāthe dadhnā śṛtaṃ ghṛtam| tilvakatvakkṛtāvāpa viṣamajvarajitparam||157||
Sa. triphalādikvāthe caturguṇe sarpirdadhisamaṃ śāvararoghnatvakkṛtāvāpamatiśayena viṣamajvarajit|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-triphalākolatarkārīkvātha iti|0
surāṃ tīkṣṇaṃ ca yanmadyaṃ śikhitittiridakṣajam| māṃsaṃ medyoṣṇavīryaṃ ca sahānnena prakāmataḥ||158|| sevitvā tadahaḥ svapyādathavā punarullikhet| --------------------------------------------|159|
Ā. rā. saṃ-surāṃ ca tīkṣṇaṃ ca yanmadyaṃ śikhitiridakṣajaṃ ca māṃsaṃ medhyo(dyo)ṣṇavīryamannena saha bahu sevitvā tadahaḥ svapyāt| yasmin dine tadbhuktaṃ taṃ divasaṃ śayīta| tadahaḥ svapyāditi "kālādhvanoratyantasaṃyoge" iti dvitīyā| athavā pūrvoktapītabhuktabhakto naraḥ punarullikhet-udvamet| ā raṃ-prayogāntaramāha-surāmiti| surāmanyadvā tīkṣṇaṃ madyaṃ, śi(khītitirikukkuṭānmāṃsaṃ,]... anyadvā medhyo9dyo) [ṣṇavīryaṃ-a](ghī)yoṣṇamāṃsaṃ, annena saha jvarotpattidine sevitvā svapyāt| na jīryati cedullikhet-vamet|
--------------------------------------------| sarpiṣo mahatīm mātrāṃ pītvā vā chhardayetpunaḥ||159||
Ā. rā. saṃ-sarpiṣo vā mahatīm-uttamāṃ, mātrāṃ pītvā punaśchhardayet udvamet| ā raṃ-sarpirvamanamāha-sarpiṣa iti|
nīlinībhajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm| pibejjvarasyāgamane snehasvedopapāditaḥ||160||
Ā. rā. saṃ-nīlinyādīn pṛthagjvarāgamanavāsare kṛtasnehasvedaḥ pibet| ā raṃ-virecanamāha-nīlinīmiti| sadyaḥsnehanaṃ svedaṃ ca kṛtvā nīlinyādicatuṣṭayaṃ jvarotpattidine pibet|
manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam| yojyaṃ-------------------------------------------------|162|
Ā. rā. saṃ-manohvādikaṃ tailena nayanāñjanaṃ yojyam| añjanaśabdo mrakṣaṇe'pi dṛśyata itinayanaśabde'tra prayuktaḥ| ā raṃ-añjanamāha-manohveti|
--------------------------------------------| --------------hiṅgusamā vyāghrīvasā nasyaṃ sasaindhavam||161|| purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvatsasaindhavā| --------------------------------------------|162|
Sa. hiṅgutulyā vyāghrīvasā nasyaṃ sasaindhavaṃ yojyam| vyāghrīti strīliṅganirdeśaḥ striyā grahaṇārtho'cintyatvātprabhāvasya, anyathā puṃliṅgenaiva nirdeśaṃ kuryāt| yathā vakti-"purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvatsasaindhavā|" iti|
Ā. rā. nasyamāha-hiṅgusamā vyāghrīvasā nasyamiti| vyāghrī-vyāghrajātistrī, tasyāḥ vasā| nasyāntaramāha-sasaindhavam| purāṇasarpiriti| nasyāntaramāha-siṃhasya vasā tadvat sasaindhaveti|
--------------------------------------------| palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī||162|| sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpo viḍvā biḍālajā| --------------------------------------------|163|
Ā. rā. saṃ-palaṅkaṣādidhūmaḥ sarveṣu jvareṣu kāryaḥ| athavā biḍālājjātā viḍālajā viṭ| ā raṃ-dhūpamāha-palaṅkaṣeti| palaṅkaṣā-gugguluḥ| dhūpāntaramāha-viḍvā biḍālajeti| viḍālajā viṭmārjāraviṣṭhā|
--------------------------------------------| puradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ||163|| dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo'yamaparājitaḥ| --------------------------------------------|164|
Ā. rā. saṃ-purādibhiḥ sahāparājitākhyo'yaṃ dhūpo jvareṣu kāryaḥ| ā raṃ-aparājitaṃ dhūpamāha-purādhyāmeti| purogugguluḥ| dhyāmakaṃ-tṛṇam| sarjo-rālā|
--------------------------------------------| dhūpanasyāñjanostrāsā ye coktāścittavaikṛte||164||
Ā. rā. saṃ-ye ca cittavaikṛte-unmādāpasmāre, dhūmādaya uktāste ca viṣamajvare yojyāḥ| vikṛtameva vaikṛtam| prajñāditvātsvārthe'ṇ| ā raṃ-unmādādiṣūktān dhūpādīnatidiśati-dhūpanasyāñjanontrāsā iti| untrāsaḥ-akasmādbhayotpādanam| cittavaikṛtaṃ-unmādo'pasmāraśca, tatra ye uktāste kāryāḥ|
daivāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvān vyapohati| viṣeṣādviṣamān prāyaste hyāgantvanubandhajāḥ||165||
Ā. rā. saṃ-na kevalaṃ dhūpādayo jvaraṃ nāśyanti| daivāśrayaṃ cauṣadhaṃ maṇimaṅgalabalyupahāraprāyaścittajapadānasvastyayanahomādikaṃ sarvān jvarān-āgantūnnijāṃśca, vyapohati| "upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti vācyam)" iti taṅabhāvaḥ| viśeṣeṇa viṣamān vyapohati| yasmātte-viṣamajvarāḥ, āgantunāṃ-bhūtādīnāṃ, anubandhajjātāḥ| ā raṃ-daivavyapāśrayamauṣadhamāha-daivāśrayaṃ ceti| daighāśrayaṃ-japahomādi| hi-yasmāt, prāyo-bāhulyena, te viṣamāḥ, āgantvanubandhajāḥ-grahāveśādisambhavāḥ|
yathāsvaṃ ca sirāṃ vidhyedaśāntau viṣamajvare| --------------------------------------------|166|
Sa. viṣamajvarāśāntau satyāṃ yathāsvaṃ-doṣādyapekṣayā, sirāṃ vidhyet| saṅgrahe ca rasādidhātusthe jvare cikitsoktā| yathā (ci.a.2)-"rasasaṃsthe tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghane| sekasaṃśamanāleparaktamokṣamasṛkūsthite|| tīkṣṇaṃ virekaṃ māṃsāsthe, medoghnaṃ medasi sthite| asthisthe vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam|| jvare vātārtiśamanaṃ viśeṣādbūstikarma ca|" iti| majjasthaśukrasthayorjvarayorasādhyatvāttatra cikitsā noktā|
Ā. rā. śirāvyadhamāha-yathāsvaṃ ceti| "tṛtīyarke'sayormadhye skandhasyādhaścaturthake|" (hṛ. sū. a. 27/13) ityādi-yathāsvam| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"pañcagavyasya mahato vidhinā pañcamāhiṣam| pañcājaṃ caturaiṣṭraṃ vā siddhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ tathā|| caturauṣṭraṃ-payodadhimūtraghṛtaiḥ| kaṭurohiṇimañjiṣṭhāvṛṣagranthikacitrakaiḥ| pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu|| prastheṣu saṃyutaiḥ sevyaṃ viṣamajvarajitparam| vāksvarasmṛtimedhāgnibalārogyavṛṣatvakṛt|| śṛtakṣīraghṛtakṣaudrasitākṛṣṇāḥ khajāhatāḥ| viṣamajvarahṛdrogakṣatakāsakṣayāpahāḥ|| āsthāpanaṃ vā tadahardadyātsvinnasya yāpanam| payasā vṛṣadaṃśasya śakṛtdvā tadahaḥ pibet|| mastunā vā vṛṣaśakṛt surayā vā sasaindhavam|| sahadevāvacābhadrānākulībhiḥ prayojayet| dhūpanodvartanālepān sarvajvaranibarhaṇān||" iti| siddhayoge tu (jva. ślo. 230)- "mustāmalakaguḍūcīviśvauṣadhakaṇṭakārikākvāthaḥ| pītaḥ sakaṇācūrṇaḥ samadhurviṣamajvaraṃ hanti|| apāmārgajaṭā kaṭyāṃ lohitaiḥ saptatantubhiḥ| baddhā vāre ravestūrṇaṃ jvaraṃ hanti tṛtīyakam|| gaṅgāyā uttare kūle aputrastāpaso mṛtaḥ| tasmai tilodakaṃ dadyānmuñcatvekāhiko jvaraḥ|| agastyanpatrasvarasena nasyaṃ nihanti cāturthakamugravīryam|| somaṃ sanucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram| pūjayan prayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt|| viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ carācarapatiṃ vibhūm| stuvannāmasahasreṇa jvarānsarvān vyapohati|| mūlaṃ bhūmijayantyāśca sahadevodbhāvaṃ tathā| taṇḍulīyakamūlaṃ vā baddhaṃ murdhni jvarāpaham|| śāntiṃ nayentrivṛdvā'pi sakṣaudrā viṣamajvaram| madhunā cābhayā līḍhā hantyāśu viṣamajvaram|| (ślo. 228) ajājī guḍasaṃyuktā viṣamajvara nāśinī| guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ lihyādvā viṣamajvarī||" [iti| vaṅgasene tu (jva. ślo. 573)-] "śailūṣamaṇḍanarajaḥ puruṣānurūpaṃ śubhrāṅgavatsasurabhīpayasā nipītam| ādityavārabhavapālidine nareṇa cāturthakaṃ sucirajaṃ jayati kṣaṇena|| śailūṣamaṇḍanaṃ-harītālam| puruṣānurūpaṃ-puruṣākṛti| kalkaḥ śirīṣapuṣpasya rajanīdvayasaṃyutaḥ| nasyaṃ sarpiḥ samāyogājjvaraṃ cāturthakaṃ jayet|| sitavarṣābhūmūlaṃ payasa pītaṃ ca paittikaṃ jayati| cāturthakaṃ sucirajaṃ tāmbūlenaiva bhakṣaṇādathavā|| kṛṣṇāmalakīrāmaṭhadārvivacārājasarṣaparasonaiḥ| chāgalamūtranipiṣṭairnasyaṃ tvekāhikādiharam|| kṣīrāvikārajanimardakasatrapāṇāṃmūlaṃ jvarāpahamavaśyamidaṃ śikhāyām| baddhaṃ divākaradine yadi vā'ṣṭamīṣu rātrijvaraṃ harati rañjitasūtrabaddham||" iti| iti viṣamajvaraḥ|
--------------------------------------------| kevalānilavīsarpavisphoṭābhihatajvare||166|| sarpiḥpānahimālepasekamāṃsarasāśanam| kuryādyathāsvamuktaṃ ca raktamokṣādi sādhanam||167||
Ā. rā. saṃ-kevalānilādibhirjvare sarpiḥpānādikaṃ kuryāt| yacca raktamokṣādi sādhanaṃ yathāsvamuktaṃ tacca kuryāt| ā raṃ-athāgantujvaraḥ| tatrābhighātajanmauṣadhamāha-kevalānileti| kevalanilajo visarpajo visphoṭajaśca jvarastulyauṣadhatvāduktaḥ| kintvasāvāgantuḥ| kintu nijabhedaḥ kevalaḥ-pittakaphāmairasaṃspṛ(sṛ)ṣṭaḥ|
grahotthebhūtavidyoktaṃ balimantrādi sādhanam| --------------------------------------------|168|
Ā. rā. saṃ-grahotthe jvare bhūtavidyoktaṃ balimantrādi sādhanaṃ cikitsitam| ā raṃ-grahāveśajasyauṣadhamāha-grahottha iti| bhūtavidyā-uttarasthānoktaṃ grahaprakaraṇam|
--------------------------------------------| oṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ------------------|168|
Ā. rā. saṃ-oṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ cikitsitam| ā raṃ-auṣadhīgandhajasyauṣadhamāha-auṣadhīgandhaja iti|
--------------------------------------------| ---------------------------viṣajidviṣe||168||
Ā. rā. saṃ-viṣe-viṣaje jvare, viṣajiccikitsitam| ā raṃ-viṣajasyauṣadhamāha-viṣajadviṣa iti|
iṣṭairarthairmanojñaiśca yathādoṣaśamena ca| hitāhitavivekaiśca jvaraṃ krodhādijaṃ jayet||169|| krodhajo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāmajaḥ| bhayośokodbhavau tābhyāṃ bhīśokābhyaṃ tathetarau||170||
Ā. rā. saṃ-krodhādijaṃ jvaramiṣṭaiḥ-abhimataiḥ, arthaiḥ-viṣayaiḥ, tathā manojñaiḥ-ramyaiḥ, tathā yathādoṣaṃ yaḥ śamaḥ-śamanaṃ tena, tathā hitāhitavivekaiśca jayet| ādiśabdo'tra bhīśokādi parigrahārthaḥ| ā raṃ-krodhādijasyauṣadhamāha-iṣṭairthairiti| iṣṭaiḥ-bhoktuguṇena manojñaiḥ svaguṇena vā|
śāpātharvaṇamantrotthe vidhirdaivavyapāśrayaḥ| te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante'nantaraṃ malaiḥ||171|| tasmāddoṣānusāreṇa teṣvāhārādi kalpayet| na hi jvaro'nubadhnāti mārutādyairvinā kṛtaḥ||172||
Sa. śāpādyutthe jvare daivavyapāśrayo vidhiḥ kāryaḥ| śāpomunipitrādibhiḥ sakrordhairdattaḥ| [te-] oṣadhyādyutthā jvarāḥ pūrvaṃ kevalā bhavanti| anantaraṃ malaiḥ-vātādibhiḥ, vyāpyante| tasmāddhetosteṣu-jvareṣu, doṣānusāreṇāhārādi kalpayet| nanu, śāpādyuttheṣu vātādikopo nāśaṅkyata eva| tatkimiti teṣvāhārādikaṃ doṣānusāreṇa kalpyate ? ityāha-na hītyādi| yasmādvātādīnantareṇa vinā kṛto jvaro nānubadhnāti, tasmādavaśyaṃ teṣvapi vātādikopaḥ sambhāvyate| ata eva ca tadanusāreṇāhāradikalpanam|
Ā. rā. śāpajābhicārajayorauṣadhamāha-śāpāthavarṇamantrottha iti| ............vaṅgasene tu (jvara. ślo. 541)-"auṣadhīgandha[viṣajau viṣapittaprabādhanaiḥ| jayetkaṣāyairmatimān sarvagandhakṛtairbhiṣak|| ]" iti| ityāgantujvaraḥ| atha dhātujvaraḥ| [ saṅgrahe tu (ci. a. 2)-] "rasasaṃsthe tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghane| sekasaṃśamanāleparaktamokṣānasṛksthite|| tīkṣṇān virekān māṃsasthe medoghnaṃ medasi sthite| asthisthe vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam|| jvare vātārtiśamana viśeṣādbastikarma ca|" iti|
jvarakālasmṛtiṃ cāsya hāribhirviṣayairharet| --------------------------------------------|173|
Ā. rā. saṃ-jvarakālaṃ ca vegaṃ ca yaścintayan jvaryate, asya cajvariṇo, jvarakālasmaraṇaṃ hāribhiḥ-manoharaiḥ, viṣayaiḥ-śabdādibhiḥ, haret-vismārayet| ā raṃ-atha sarvajvarasādhāraṇāni| tatra manoharasevāmāha-jvarakālasmṛtimiti| jvarakālo-jvaravegakālaḥ, tasya smṛtiḥ-asminkāla ādhattā iti smaraṇam|
--------------------------------------------| karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarvajvaravināśanam||173||
Ā. rā. saṃ-śuddhaṃ-rāgadveṣādyanupahataṃ, tathā karuṇayā''draṃ-kṛpāparaṃ, cetaḥ sarvajvaravināśanaṃ syāt| ā raṃ-manasaḥ śuddhatvaṃ karuṇārdratvaṃ cāha-karuṇārdramiti|
tyajedābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam| gurvasātmyavidāhyannaṃ yaccānyajjavarakāraṇam||174||
Ā. rā. saṃ-balalābhādā-balalābhamavadhīkṛtya, vyāyāmādi tyajet-nācaret| snānaṃ ca yadyapi dīpanādiguṇayuktaṃ prāgadhītaṃ, tathā'pi prabhāvajjavaraṃ karotīti tadvarjanam| evaṃ vyāyāmādiṣvapicintyam| [anyat]-aparamanuktamapīha yajjvarakāraṇaṃ, tadapi tyajet| khāraṇāde'pyktam-"piṣṭānnaṃ haritaṃ śākaṃ māṃsaṃ śuṣkaṃ tilān dadhi| grāmyānūpaudakājāvigavyasūkarabhāhiṣam|| māṃsaṃ śuṣkāṇi śākāni sarvameva tyajejjavarī|" tathoktam-"jvaritai sthittirikrauñcaśikhivartakakukkuṭāḥ| guruṣṇatvādvivarjyāḥ syuratra sopadrave jvare||" iti| ā raṃ-vyāyāmādivarjanamāha-tyajediti|
na vijvaro'pi sahasā sarvānnīno bhavettathā| nivṛtto'pi jvaraḥ śīghraṃ vyāpādayati durbalam||175||
Ā. rā. saṃ-tathā vijjvaro'pi-pūrvānubhūtajvaraḥ, sahasā-akrameṇaiva, sarvānnabhakṣo na syāt| sarvānnīna ityupapadasarvānnetyādinā khaḥ| yato nivṛtto'pi-apagato'pi, jvaraḥ śīghrameva durbalaṃ vyāpādayati| ā raṃ-sahasā''hāravṛddiṃ niṣedhati-na vijvaro'pīti| sarvānnamatīti sarvānnīnaḥ| niṣedhātikrame doṣamāha-nivṛtto'pīti|
sadyaḥ prāṇaharo yasmāttasmāttasya viśeṣataḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tattatkuryādbhīṣagjitam||176||
Ā. rā. saṃ-yasmācca jvaraḥ sadya eva prāṇahṛdbhavati, tasmātkāraṇāttasya-jvariṇo, viśeṣeṇānyarogebhyaḥ sakāśāttasyāṃ tasyāṃsāmapacyamānapakvājīrṇaviṣamaciranivṛttajvarādyavasthāyāṃ ca, tattat-laṅghanasvedanayavāgūpācanakṣīrasarpiḥpānādikaṃ, bhiṣagjitaṃ-auṣadhaṃ, kuryāt| ā raṃ-jvaracikitsāyāmādaraṃ vidhatte-sadyaḥ prāṇahara iti|
auṣadhayo maṇayaśca sumantrāḥ sādhugurudvijadaivatapūjāḥ| prītikarā manaso viṣayāśca ghnantyapi viṣṇukṛtaṃ jvaramugram|177| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cititsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ|1| g|2|
Ā. rā. saṃ-oṣadhyādayo viṣṇukṛtamapyugraṃ jvaraṃ ghnānti| kiṃ punarapacārādikṛtaṃ jvaraṃ na ghnānti ? ityapiśabdārthaḥ| bhau tu bhāgāviti dodhakametat| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1|| ā raṃ-siddauṣadhādidhāraṇamāha-auṣadhaya iti| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"kṛtyā trivargasaṃyuktā ruḍnidrādivinodinī| śāstraṃ vicitraṃ śṛṇuyānna pretavyādhitāśrayam|| manobhirāmaviṣayaṃ vacanaṃ hlādi dakṣiṇam| mātaraṃ pitaraṃ devān vaidyān viprān haraṃ harim|| pūjayecchīlayeddānadamasatyadayārjavān| dhārayecca śucirmūrdhnā maṇiratnamahauṣadhīḥ|| āryāvalokitaṃ parṇaśabarīmaparājitām| praṇamedāryatārāṃ ca sarvajvaranivṛttaye| japaṃstathā gatoṣṇīṣaṃ sarvavyādhicikitsitam| āgantudoṣasahajaiḥ sarvarogairvimucyate||" iti|| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| jvaraprakaraṇaṃ nāma samastyena nirūpitam|| 1||