2. raktapittacikitsitādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. jvaracikitsitādanantaraṃ raktapittacikitsitamucyate| yato maheśvarasya lalāṭājjvaro babhūva, tatsantāpādraktapittamityuktam| ato raktapittacikitsitasyaivārambho yuktaḥ| tathā, nidāne yadviśeṣeṇa noktaṃ tadiha viśeṣeṇa spaṣṭaṃ kṛtvā nidānābhiprāyamapi bhaṇyate, raktapittasya kṣiprakāritvāt|
athāto raktapaittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) ūrdhvagaṃ balino'vegamekadoṣānugaṃ navam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam||1||
Sa. balino-balavataḥ puṃso na striyāḥ, yadutpannamūrdhvagaṃ raktapittaṃ tatsādhayet-upakramet| tathā yadevordhvagamavegaṃ-avegavat, tathaiko doṣaḥ-kaphākhyaḥ, anugaḥ-anubalo, yasya tadekadoṣānugam| nidāne'pyuktam (hṛ.ni.a.3/8)-"ūrdhvaṃ sādhyaṃ kapādyasmāt" iti| tathā navaṃ-acirotpannaṃ, tathā yatsukhe kāle- tadvyādhipratipakṣabhūte hemante śiśire vā jātaṃ, tathā yannirupadravaṃ-vikṛtavijñānīyādhyādhyāyoktaiḥ (hṛ.śā.a.5/74)" raktapittaṃbhṛśaṃ raktaṃ" ityādigranthanirdiṣṭairupadravai rahitam| ato lakṣaṇādyadviparyayalakṣaṇamūrdhvagamapi raktapittaṃ tadarthādasādhyaṃ yāpyaṃ vā syāditi gamyate|
Ā. rā. atha raktapittacikitsitam| tatra sādhyamāhaūrdhvagamiti| avogaṃ-vegabāhulyarahitam| sukhe-hemantādau|
adhogaṃ yāpyayedraktam yaccadoṣadvayānugam| śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyanmārgānmārgāntaraṃ ca yat||2||
Sa. adhogaṃ raktapittamūrdhvagaraktapittoktaikadoṣānugādiviśeṣaṇaviṣiṣṭamapi yāpayet| yacca doṣadvayānugaṃ-vātakaphābhyāṃ hīnabalābhyāmanugatamūrdhvagamapi, tacca yāpayet|
Ā. rā. yāpyamāha-adhogamiti, śāntaṃ śāntamiti ca| yat-gaccht, iṇ gatau|
atipravṛttaṃ mandāgnestridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet| -----------------------------------------------|3|
Sa. śāntaṃ śāntaṃ-atiśayena śāntaṃ, punaḥ kupyat-kopaṃ gacchat, ūrdhvagamekadoṣānugamadhogaṃ vā tyajet| atha mārgāt-ūrdhvāt nāsākṣikarṇāsyalakṣaṇāt, mārgāntaraṃ-gudameḍhralakṣaṇaṃ, yat-gacchhat, evaṃ yatpravṛttaṃ tacca tyajet| yaditi iṇaḥ śatari iṇo yaṇiti yādeśe yaditi rūpam| tathā atipravṛttamūrdhvamārgādhomārgādvā yadraktapittaṃ tattyajet, raktasya prāṇāyatanatvāt| uktaṃ ca-"jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte tiṣṭhati tiṣṭhati|" iti| tathā, mandāgneryatpravṛttamadhogamūrdhvagaṃ va tadapi viruddhopakramatvāttyajet| tathā hi,-mandāgneḥ kaṭukāmloṣṇarūkṣatīkṣṇādyauṣadhamagnisandhukṣaṇaṃ yattaddhitam, raktapitte cāto viparītaprāyaṃ yattatpathyam| tathā, tridoṣamūrdhvagamadhogaṃ vā tadapi tyajet, viṣamatvāt| yato na tadvamanaviṣayaṃ bhavatumarhati nāpi virecanaviṣayam|
Ā. rā. asādhyamāha-atipravṛttamiti| yatrānubandhyapi pittaṃ taddhi (ntri) doṣajam| yatra tu janakameva taddvidoṣa [ ja ] mekadoṣaṃ (ṣa)[jaṃ] vā| nidānoktānāmapi sādhyādīnāṃ punaruktiraparipūrṇapūraṇāya| tatra sādhyatve yuktiruktā, iha tu lakṣaṇamiti vā, pūrvācāryātiviprakīrṇoktipradarśanaṃ vā|
-----------------------------------------------| jñātvā nidānamayanaṃ malāvanubalau balam||3|| deśakālādyavasthāṃ ca raktapitte prayojayet| laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā''dau śodhanaṃ śamanaṃ tathā||4||
Sa. nidānādi jñātvā'nantaraṃ raktapitte-ūrdhvage'dhoge vā, ādau-prathamata eva, laṅghanaṃ prayojayet, athavā bṛṃhaṇaṃ, athavā śodhanaṃ śamanaṃ vā| tatra nidānaṃ-tīkṣṇoṣṇakaṭvamlādisevanam, etajjñānaṃ hi tannidānavarjana upayujyate| tathā ca vakṣyati (ślo.24)-"yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet|" iti| ayanaṃ-ūrdhvāgholakṣaṇaṃ jñātvā| tathā ca vakṣyati (ślo.8)- "rakte sapicche sakaphe grathite kaṇṭhamārgage| lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam||" iti| tathā (ślo.47)- "gudāgame viśeṣeṇa śoṇite vastiriṣyate|" ityādi| tathā, pittākhyasya malasyātra mūlabhūtatvātsāmarthyāt malau-vātakaphākhyau, anubalau jñātvā cikitsāviśeṣaṃ prayojayet| tathā ca vakṣyati (ślo.36)-"raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ| yuñjayācchāgaṃ" ityādi| tathā, balaṃ jñātvā| yato vakṣyati (ślo. 13)- "yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam|" iti| deśo-dvividhaḥ śārīro bhūmideśaśca| tatra śārīro-mukhanāsādyavayavarūpaḥ| ūrdhvage hi raktapitte satyapi nāsāpravṛtte viśeṣeṇānyadauṣadhamanyapravṛtte'nyat| tathā, adhoge raktapitte satyapi gudapravṛtte'nyadauṣadhaṃ meḍhrapravṛtte cānyat| bhūmideśaśca-trividhovyākhyāto jāṅgalānūpasādhāraṇabhedena| tatra jāṅgale'nyadhauṣadhamanūpe'nyat sādhāraṇe cānyat| kālo-muhūrtādiḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇa āvasthikaśca| tathā ca śīte kāle'nyādṛsamauṣadhamanyasmin kāle'nyādṛṣamauṣadhaṃ raktapitte| ādigrahaṇenānalāhā rasattvasātmyavayaḥprakṛtiprabhṛtayo gṛhyante| avasthāṃ ca jñātvā avasthāvaśāt, raktapittasya hyavasthāviśeṣeṇānyadauṣadhaṃ syāt|
Ā. rā. laṅghanīyabṛṃhaṇīyaśodhanīyaśamanīya vibhāgamāha-jñātveti| tatra nidānajñānāt bṛṃhaṇotthe laṅghanaṃ laṅghanotthe bṛṃhaṇam| ayanajñānāt ūrdhvage laṅghanamadhoge bṛṃhaṇam| anubalamalajñānāt kafe laṅghanaṃ vāte bṛṃhaṇam| balajñānāt sampūrṇe bale laṅghanamalpe bṛṃhaṇam| deśajñānāt anūpe laṅghanaṃ jāṅgale bṛṃhaṇam| kālajñānāt visarge laṅghanamādāne bṛṃhaṇam| ādiśabdāt yauvane laṅghanaṃ vārdhake bṛṃhaṇamityādi| avasthājñānāt apakve laṅghanaṃ pakve bṛṃhaṇam| pūrvaṃ śamanaśodhanavibhāgo jñeyaḥ| ādaugrahaṇāt laṅghanānantaraṃ bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇānantaraṃ laṅghanaṃ ca kāryam|
santarpaṇotthaṃ balino bahūdoṣasya sādhayet| ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam||5|| śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghya bṛṃhyānavekṣya ca| -----------------------------------------------|6|
Sa. santarpaṇotthaṃ balino bahudoṣasya narasya raktapittamūrdhvagaṃ virekeṇa sādhayet, adhogataṃ tu vamanena sādhayet| anyatapatarpaṇotthaṃ raktapittaṃ durbalasyālpadoṣasyordhvagaṃ śamanairadhogaṃ bṛṃhaṇairupācaret| bṛṃhaṇairvā śamanaiḥ| na cedaṃ cikitsitaṃ nirapekṣaṃ yuñītetyāha-laṅghyabṛṃhyānavekṣya ceti| laṅghanādutpannamadhogamapi śamanairupācaret| bṛṃhaṇādutpannamūrdhvagamapi laṅhghanairupācaredityarthaḥ|
Ā. rā. śodhyatve'pi vamyavirecyavibhāgamāha-santarpaṇotthamiti| adhoge vamanam| ūrdhvage virecanam| santarpaṇotthaṃ ityatra ubhayatra tulyam| śāmyatve'pi laṅghanaśāmyabṛṃhaṇaśāmyavibhāgamāha- śamanairbṛṃhaṇaiśceti| anyat- apatarpaṇotthamalpabalasya cālpadoṣasyaca| ūrdhvagaṃ laṅghanaśamanaistathā laṅghye puruṣe santarpaṇotthatvāditraye satyapi bṛṃhaṇam| bṛṃhye puruṣe atarpaṇotthatvāditraye satyapi laṅghanam|
-----------------------------------------------| ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau||6|| upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ| -----------------------------------------------|7|
Sa. ūrdhvaṃ pravṛtte raktapitte śuṇṭhīrahitaṃ ṣaḍaṅgodakaṃ pibataḥ puṃsastiktakaṣāyau rasau śamanam| tathā, upavāsaḥ|
Ā. rā. śamanamāha-ūrdhvaṃ pravṛtta iti| ṣaḍaṅgodakaṃ-"ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam|" (hṛ. ci. a. 1/15) iti jvaroktam, taccātra śuṇṭhīṃ vinā kāryam|
-----------------------------------------------| adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇau madhuro rasaḥ||7||
Sa. adhoge tu raktapitte bṛṃhaṇo madhuro raso hitaḥ|
Ā. rā. bṝṃhaṇamāha-adhoge raktapitta iti|
ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ prāk ca peyā tvadhogate| -----------------------------------------------|8|
Sa. ūrdhvage raktapitte prāk-pūrvaṃ, tarpaṇaṃ yojyam, tathāsātmyatvāt| evamadhoge raktapitte prāk peyā yojyā|
Ā. rā. ūrdhvagādhogayoḥ pathyavibhāgamāhna-ūrdhvage tarpaṇamiti| ūrdhvage prāk tarpaṇaṃ pathyam, adhoge tu peyā śeṣaṃ jvaravat|
-----------------------------------------------| āśnato balino'śuddhaṃ na dhāryaṃ taddhi rogakṛt||8|| dhārayedanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat| -----------------------------------------------|9|
Sa. balino narasyāśnato raktamaśuddhaṃ-duṣṭaṃ, na dhāryaṃ-na stambhanīyam| taddhi ghṛtaṃ sirāvyadhavidhyuktān visarpavidradhiplīhādīn rogān karoti| anyathā-vidhiviparyaye sati durbalasyābhojanasya ca, śīghraṃ dhārayet| yasmādagnivacchīghraṃ maraṇakāri tat-raktamastambhitaṃ, syāt|
Ā. rā. aśuddhasya raktasya stambhanaṃ niṣedhati-aśnata iti| śuddhasya stambhanaṃ vidhatte-dhārayediti| anyathā-śuddhatve, balāśanayoralpayoraśuddhatve'pi| tat-astambhitaṃ raktam|
----------------------------------------------| trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram||9|| sādhayedvidhivallehaṃ lihyātpāṇitalaṃ tataḥ| ----------------------------------------------|10|
Sa. trivṛtā-śuklagopītyucyate| śmāmā-mālavikā trivṛducyate| tayoḥ kaṣāyeṇa tathā tayoreva [kalkena] mātrāmāśrityaitaduktam| atra ca kaṇṭakārikālehavat (hṛ.ci.a.3/62) kvāthakalkaśarkarāṇāṃ parimāṇaṃ vedyamiti vṛddhavaidyavyavahāraḥ|
Ā. rā. virecanamāha-trivṛcchāmākaṣāyeṇeti| kalkenatrivṛddvayasyaiva| pāṇitalaṃ karṣam|
-----------------------------------------------| trivṛtā triphalā śyāmā pippalī śarkarā madhu||10|| modakaḥ sannipātordhvaraktaśophajvarāpahaḥ| trivṛtsamasitā tadvat pippalīpādasaṃyutā||11||
Sa. tathā trivṛtādibhirmodako-vaṭakaḥ| śarkarāparimāṇaṃ ca padmakādyacūrṇavadavabodhyam| sa ca modakaḥ sannipātordhvaraktaśophajvarahṛdbhavati| pūrvoktasya lehasya viṣayanirdeśādeva viṣayo vedyaḥ| trivṛtsamasitā pippalīpādasaṃyutā tadvat-sannipātādi hṛdityarthaḥ|
Ā. rā. virecanāntaramāha-trivṛteti| sannipātastribhiḥ sambadhyate| virecanāntaramāha-trivṛtsamasiteti| saṅgrahe (ci. a. 3)- " trifalātrivṛtādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ| gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣāḥ kṣaudrasitotkaṭāḥ|| yathāsvaṃ kalpabihitā virekārthaṃ prayojayet|" iti| trifalādīni daśa virecanāni| pratyekaṃ madhusitotkaṭāni| gavākṣī-indravāruṇī|
vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu| sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā madhukodakam||12|| kṣīraṃ vā rasamikṣorvā-----------------------------| ------------------------------------------------|13|
Sa. madanaphalena saṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sitāmadhubhyāṃ saha vamane deyam, vātakopabhayādityabhiprāyaḥ| athavā saśarkaraṃ phala saṃyuktaṃ, [athavā] madhukodakamathavā kṣaudrasaṃyuktaṃ, athavā kṣīraṃ, athavekṣurasam| sarvametat madanaphalasaṃyuktaṃ pṛthak pratyekaṃ deyam|
Ā. rā. vamanapañcakamāha-vamanaṃ falasaṃyuktamiti| pañcasvapi madanafalasaṃyogaḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "phalendrayavagāṅgeyīmadhukaṃ vā samākṣikam|" iti|
------------------------śuddhasyānantaro vidhiḥ| yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam||13||
Sa. ūrdhva[ga]raktapittino'dhogaraktapittino vā yathākramaṃ virekavamanābhyāṃ śuddhasyānantaraṃ [yathāsvaṃ-] yathāyogaṃ yathāvidhi, manthapeyādiḥ prayoktavyaḥ,-ūrdhvage manthādiradhoge peyādiriti yathārthaḥ|
Ā. rā. śuddhasya pathyamāha-śuddhasyeti| anantaraḥ "ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyam" (ślo. 8) ityādi| balaṃ agnibalaṃ dehabalaṃ ca|
mantho jvarokto drākṣādiḥ, pittaghnairvā phalaiḥ kṛtaḥ| -----------------------------------------------|14|
Sa. mantho jvarokto drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" (hṛ. ci. a. 1/55) ityādiḥ| pittaghnairvā-drākṣāmalakakrāśmaryamadhukādibhiḥ, phalaiḥ kṛtaḥ prayoktavyaḥ|
Ā. rā. manthamāha-mantho jvarokta iti| drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" ityādiḥ| manthāntaramāha-pittaghnairveti|
-----------------------------------------------| madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā||14|| mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlo va mandāgnyamlābhilāṣiṇām||15||
Sa. athavā madhvādinā dravyapañcakena kṛtena pañcasārākhyena lājasaktubhiḥ sasarpiṣkairmantho hitaḥ| mandāgnīnāmamlābhilāṣiṇāṃ ca dāḍimāmalakābhyāmamlaśca manthaḥ prayoktavyaḥ| 'adhoge prākpeyā prayojyā' ityuktam| atastā eva peyā brūte-
Ā. rā. manthāntaramāha-madhukharjūreti| pañca madhvādīni sārāṇyatreti pañcasāram, saṃjñā ceyam| manthāntaramāha-dāḍīmāmalakāmlo veti| dāḍimāmalakarasayogādamlaḥ|
kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṃ śābaraṃ rodhraṃ śṛṅgaberaṃ kucandanam||16|| hīveraṃ dhātakīpuṣpaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ||17|| bhūnimbasevyajaladā masūrāḥ pṛśniparṇyapi| vidārigandhā mudgāśca balā sarpirhareṇukāḥ||18||
Sa. kamalotpaletyādibhirvargairardhaślokaiḥ peyā vihitāḥ| pādayaugikā vakṣyante| bhūnimbasevyetyādayaḥ|
Ā. rā. tribhirardharcaististraḥ peyā āha-kamalotpaleti| caturbhiḥ pādaiścatasnaḥ peyā āha-bhūnimbasevyajaladā iti| vidārigandhā-śāliparṇī| hareṇukāḥ-satīnāḥ| saṅgrhe tvadhikāḥ peyāḥ (ci. a. 3)- "candanāmbupriyaṅgavaḥ| tuvaryo vā'tibalayā balayā vā hareṇavaḥ||" iti|
jāṅgalāni ca māṃsāni śītavīryāṇi sādhayet| pṛthakapṛthagjale teṣāṃ yavāgūḥ kalpayedrase||19|| śītāḥ saśarkarākṣaudrāstadvanmāṃsarasānapi| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān||20||
Sa. māṃsāni jāṅgalāni śītavīryāṇī-śaśādisabandhīni, pūrvoktapeyauṣadhānāṃ pṛthakpṛthagjale sādhayet| anantaraṃ tasmin rase yavāgūḥ kalpayet| kīdṛśīḥ ? śītāstathā saśarkarākṣaudrāḥ| tadvadityanena śītatvaṃ māṃsarasānāmatidiśati, na tu saśarkarākṣaudratvamapi, ayogārhatvāt| ata evāha-tān māṃsarasān īṣadamlānamlābhilāṣiṇaḥ, anamlābhilāṣiṇo'namlāneva| tathā, ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān-śarkarāyuktān|
Ā. rā. uktānāṃ peyānāṃ prakārāntaramāha-jāṅgalāni ceti| teṣāṃ-peyauṣadhānāṃ, jale-kāthe| rase-kvāthasiddhamāṃsarase| māṃsarasānāha-tadvaditi| tadvat-peyāvat, taṇḍulaprakṣepaṃvinā| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "tatkaṣāye hitāḥ peyāmāṃsapeyāstathā rasāḥ| anamlāḥ kiñcidamlā vā saghṛtakṣau draśarkarāḥ||" iti|
śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ rakte śākaṃ ca śasyate| annasvarūpavijñāne yaduktaṃ laghu śītalam||21||
Sa. tathā, śūkaśimbījaṃ, dhānyaṃ śākaṃ ca raktapitte śasyate| annasvarūpavijñānīye'dhyāye (sū.a. 6) yaduktaṃ laghu ca śītalaṃ ca|
Ā. rā. dhānyāni śākāni cāha-śūkaśimbībhavaṃ dhānvamiti rakte-raktapitte|
pūrvoktamambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam| laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā phalāmbu vā||22||
Sa. pūrvoktamambu-ṣaḍaṅgaṃ śuṇṭhīrahitaṃ, pānīyaṃ-pātavyam| athavā laghunā pañcamūlena śṛtam| pānīyasya śrapaṇe tantrakārairvidhiruktaḥ| yathā-"karṣaṃ gṛhītvā dravyasya kvāthayetprāsthike'mbhasi| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ jalapāke tvayaṃ vidhiḥ||" iti| kevalaṃ vā jalaṃ śṛtaśītaṃ hitam| madhvambho-mākṣikayuktaṃ pānīyam| phalāmbu vā-drākṣābhirvā pittaghnaiḥ phalaiḥ kṛtam|
Ā. rā. tṛṣitasya pānārthamudakamāha-pūrvoktamambviti| pūrvoktaṃ-niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakam| laghupañcamīlasiddhaṃ vā| śṛtaśītaṃ vā kevalam| madhūdakaṃ vā| falodakaṃ vā falāni-dāḍimādīnilau śītalāni|saṅgrahe tu (ci. a. 3)padmakādyañjanādi ca sārivādiṃ ca kalpayet| annapāne gaṇaṃ tadvaddaśakaṃ dāhanāśanam|| kaphānuge yūṣaśākaṃ mārutānugate rasam| abhīroraṅkurairlāvāḥ saha mudgāḥ paṭolajaiḥ| makuṣṭhā dhanvayāsotthai raktapitte paraṃ matāḥ|" iti|
śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe-----------| ------------------------------------------------|23|
Sa. śaśaḥ-śaśasya māṃsaṃ, sahavāstukena viḍvibandhe sati raktapittinaḥ śastaḥ|
Ā. rā. vibandhe rasamāha-śaśaḥ savāstuka iti|
----------------------------------tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhe sādhito mārute'dhike||23|| plakṣasya barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| ---------------------------------------------------|24|
Sa. tittiristu mārute'dhika udumbarasya kvāthe sādhitaḥ śastaḥ| plakṣasya kvāthe sādhito barhiṇo-mayūraḥ, tadvat-mārute'dhike śastaḥ| barhiṇa iti "phalabarhābhyāminac|" tathaivanyagrodhasya niryūhe kukkuṭaḥ śastaḥ| udumbarādikvāthasādhanaṃ titthiryādīnāmauṣṇyaṃ pratihantum|
Ā. rā. mārutādhike rasamāha-tittiriḥ punariti| mārutā[dhike rasā] ntaramāha-plakṣasya barhiṇastadvaditi| barhiṇo-mayūraḥ| rasāntaramāha-nyagrodhasya ca kukkuṭa iti| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "bisotpalamṛṇālānāṃ vartakakrakarau hitau| vartīro'mbhojanālānāmaśvatthasya kapiñcalaḥ||" iti|
-----------------------------------------------| yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet||24||
Sa. yatkiñcidraktapittasya kāraṇaṃ-yena sevitena tajjātaṃ, tacca varjayet-pariharet|
Ā. rā. varjaniyamāha-yatkiñciditi|
vāsārasena phalinīmṛdgodhrāñjanamākṣīkam| pittāsṛk śamayetpītaṃ, niryāso vā'ṭarūṣakāt||25|| śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā, śṛto'pi vā| vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ, sa hyasya paramauṣadham||26||
Ā. rā. saṃ-vāsakasya rasena phalinyādikaṃ pītaṃ raktapittaṃ śamayati| athavā, aṭarūṣakasya rasaḥ śarkarāmadhuyuktaḥ pīto raktapittaṃ jayet| athavā kevalo vāsārasaḥ| athavā kvathito vṛṣaḥ śīghraṃ raktaṃ jayet| sa vṛṣo yasmādasya-raktasya, paramauṣadham| śamanamāha-vāsāraseneti| falinī-priyaṅguḥ| mṛt-saurāṣṭrī| añjanaṃ-rasāñjanam| mākṣikaṃ-madhu| [ śamanāntaramāha-niryāsa iti| niryāsaḥ-svarasaḥ| sa śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo veti dvividhaḥ| ] śamanāntaramāha-śṛto'pi vā vṛṣa iti| śruto'pi śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo veti svarasavaddvividhaḥ|
paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam| rodhro vṛṣastandulīyaḥ kṛṣṇā mṛnmadayantikā||27|| śatāvarī gopakanyā kākolyau madhuyaṣṭikā| raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ||28||
Sa. paṭolādayo'rdhaślokāstrayaḥ kvāthā madhuśarkarāyutā raktapittaṃ jayantīti yojyam| atra ca vāsaka ārdro'pi dviguṇo na yojyaḥ| evaṃ hyuktaṃ tantrāntare-"vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapuṣpāsahācarāḥ| nityamārdrāḥ prayoktavyāstathā'pi dviguṇā na te||" iti|
Ā. rā. tribhirardharcaiḥ vkāthatrayamāha-paṭolamālatīti| candanadvayaṃ-śvetaṃ raktaṃ ca| kṛṣṇā mṛt-kṛṣṇamṛttikā| madayantikā-yūthikā|
palāśavalkakvātho vā suśītaḥ śarkarānvitaḥ| lihyādvā madhusarpibhyāṃ gavāśvaśakṛto rasam||29||
Sa. athavā palāśatvakkvāthaḥ śītaḥ śarkarāyutaḥ pūrvoktaguṇaḥ| athavā madhusarpibhyāṃ gavāśvaśakṛto rasaṃ pibet| gavāśceti "avaḍ sphoṭāyanasya" ityavaṅādeśaḥ|
Ā. rā. kvāthāntaramāha-palāśavalkavkātho veti| valkalaṃ-tvak| lehamāha-lehyādvā madhusarpirbhyāmiti| śakṛdrasasya pākādghanībhāvena lehatvam|
sakṣaudgaṃ grathite rakte lihyātpārāvatācchakṛt| -----------------------------------------------|30|
Sa. grathite-granthimati, raktapitte pārāvatasya śakṛt kṣaudgeṇa saha lihyāt|
Ā. rā. grathite rakte lehamāha-sakṣaudramiti| grathitaṃ tantulam|
-----------------------------------------------| atiniḥ srutaraktaśca kṣaudgeṇa rudhiraṃ pibet||30|| jāṅgalaṃ, bhakṣayedvā''jamāmaṃ pittayutaṃ yakṛt| -----------------------------------------------|31|
Sa. atiniḥsrutaraktaśca jāṅgalaṃ raktaṃ kṣaudgeṇa saha pibet| ājaṃ yakṛdapakvaṃ pittayutaṃ bhakṣayet|
Ā. rā. atiyoge rudhiramāha-atiniḥsṛtarakto veti| jāṅgalaṃ-jāṅgalavargīyahariṇādiśarīrajam| atiyoge yakṛdbhakṣaṇamāha-bhakṣayedveti| ajasya-chāgasyedamājam| āmaṃ-apakvam| ājenaiva pittena yuktam|
-----------------------------------------------| candanośīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ||31|| balājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittahā| -----------------------------------------------|32|
Sa. candānādibhirbalājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittajit|
Ā. rā. atiyoge śītakaṣāyamāha-candanośīreti| balājale-balākvāthe|
-----------------------------------------------| prasādaścandanāmbhojasevyamṛdbhṛṣṭaloṣṭajaḥ||32|| suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śoṇitātipravṛttijit| āpothya vā nave kumbhe plāvayedikṣugaṇḍikāḥ||33|| sthitaṃ tadguptamākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam| madhumadvikacāmbhojakṛtottaṃsaṃ ca tadguṇam||34||
Sa. candanādijaḥ prasāda suśītaḥ śarkarāmākṣikābhyāṃ saha raktasyātipravṛttiṃ jayet|saṃ-ikṣugaṇḍikā āpothya bhṛśamādau saṅkuṭya jale plāvayet| nave kumbhe rātrimākāśe guptaṃ-kīṭādyupahataṃ yathā na syāttathā. sthitaṃ tat-ikṣugaṇḍikājalaṃ, prātaḥ srutaṃ samākṣikaṃ vikasitapadmena kṛtaśekharaṃ tadguṇaṃ-pūrvavadguṇamityarthaḥ|
Ā. rā. atiyoge śītakaṣāyāntaramāha-prasādaiti| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaṃ-pākādagnivarṇatāṃ nītaṃ mṛlloṣṭam| atiyoge śītakaṣāyāntaramāha-āpothya veti| āpothya-jarjarīkṛtya| plavayet-navakumbhasthe jale kṣipet| alpatvārthaṃ ikṣugaṇḍikāḥ-ikṣukhaṇḍāni| rātrimākāśe sthitaṃśikyālambanāt| gutpaṃ-prakṛtikīṭādibhyaḥ| madhumat-kṣodrayuktam| vikkacāmbhojakṛtottaṃsaṃ-kumbhakaṇṭhabaddhairantaḥpraviśadbhiriva vikasitakamalaiḥ surabhīkṛtam| tadguṇaṃ-pūrvauṣadhasamānam|
ye ca pittajvare coktāḥ kaṣāyāstāṃśca yojayet| -----------------------------------------------|35|
Sa. pittajvare ca ye kaṣāyā uktāḥ-"śakrayavāghanam| kaṭukā ceti sakṣaudgā" (hṛ. ci. a. 1/52) ityādayaḥ, tāṃśca-kaṣāyān, atra yojayet|
Ā. rā. pittajvarakaṣāyānatidiśati-ye ceti| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "vāsārasena bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibet| tenaiva vā kṣaudrayuktaṃ padmakesarapadmakam|| sarodhranāgakusumaśāḍvalotpalavāstukam| śāḍvalaṃ-dūrvā| pathyārajanyahiṃstrā vā palāṇḍuṃ tadvadeva vā|| ahiṃstrā-kanthāribhedaḥ| tadvat-madhusarpirbhyā lihyāt| falinīlodhrakhadiraśālmalīkovidārajam| śirīṣaśelukakubhasinduvārātimuktajam|| palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca| madhunācūrṇitaṃ puṣpamekatra pṛthageva vā|| puṣpairebhirvipavkaṃ ca sakṣaudraṃ māhiṣaṃ ghṛtam| lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā kiñjalkaṃ kamalasya vā|| lājān śṛṅgāṭakaṃ mustaṃ kharjūraṃ kṛṣṇamṛttikām| kṣīrivṛkṣāṅkurān drākṣāṃ tavakṣīriṃ sitopalām|| gairikaṃ madhukaṃ rodhraṃ śaṅkhaṃ śambūkamañjanam| taṇḍulīyakamūlaṃ vā bījaṃ vā vāstukodbhavam|| rodhrakālīyakośīrafalinīśaṅkhagairikam| paṭolapatraṃ dūḥsparśā samaṅga sārivā latā|| tvagjambūvetasāśvatthahayāhvodumbarārjunāt| kirātatiktakramukamustakaṭfalapadmakam|| prapauṇḍarīkahīberakamalotpalaparpaṭam| candanena pṛthagyuktaṃ samastaṃ vā saśarkaram|| phāṇṭīkṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbhasā| pītamāśujayatyastraṃ tṛḍdāhatamakānapi|| tadvadacchaḥ sitārodhramadhūkośīracandanāt| mṛcchyāmāsārivāmustudhātakīyaṣṭikānvitāt|| acchaḥ-prasādaḥ| tadvat-candanādivat| vaiḍūryamuktāmṛcchaṅkhagairikāmalakodadakam| madhūdakaṃ rasaṃ vekṣoḥ pibañjayati śoṇitam|| trapusīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā| pibetkarañjabījaṃ vā tena kṣaudrasitāyutam|| rodhracandanayaṣṭayāhvaṃ tena yaṣṭayāhvameva vā| nīlotpalaṃ sitā yaṣṭī madhūkaṃ padmakesaram|| chinnodbhavā ca śīto'yaṃ kaṣāyo raktajitparam|" iti| vaṅgasene tu (raktapittādhikāre ślo 48)- "tālīsacūrṇayaktaḥ peyaḥ kṣaudreṇavāsakasvarasaḥ| kafapittaśvāsavamītamakasvarabhedaraktapittaharaḥ|| āṭarūṣakamṛdīkāpathyāvkāthaḥ saśarkaraḥ| kṣaudrāḍhyaḥ kasanaśvāsaraktapittanibarhaṇaḥ|| śatāvarī balā rāsnā kāśmaryaṃ saparūṣakam| pāyayedraktapittaghnaṃ sadyaḥ śūlaharaṃ param|| candanendrayavāḥ pāṭhākaṭukā sadurālabhā| guḍūcī vāsakaṃ rodhraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam| [ kafānvitaṃ jayedraktaṃ tṛṣṇākāsajvararāpaham|| ] pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasambhavam| udumbarafalānāṃ vā rasaṃ samadhu pāyayet|| atasīkusumasamaṅgā vaṭaprarohatvagambhasā pītā| praśamayati raktapittaṃ yadi bhuṅkte mudgayūṣeṇa|| lohagandhini niḥśvāse udgāre dhūmagandhini| pṛthvīkāṃ śaṇamātrāṃ tu khādeddviguṇaśarkarām|| (ślo. 46)- " vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakesarāṇi| pitvāsitākṣaudrayutāni hanyātpittāsṛjo vegamudīrṇamāśu|| vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyāṃ jīvitasya ca| raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati|| samākṣikaḥ padmapa(da)lodbhavo vā pīto rasaḥ śoṇitamāśu hanti|| (ślo. 69)- " pavkodumbarakāśmaryapathyākharjūragostanāḥ| madhunā ghnanti saṃlīḍha raktapittaṃ pṛthak pṛthak|| vāsakasvarase pathyā saptadhā paribhāvitā| kṛṣṇā vā madhunā līḍhā raktapittaṃ drutaṃ jayet|| (ślo. 93)- candanaṃ naladaṃ lodhramuśīraṃ padmakesaram| nāgapuṣpaṃ ca bilvaṃ ca bhadramustaṃ saśarkaram|| hīberaṃ caiva pāṭhā ca kuṭajasya falaṃ tvacam|śṛṅgaberaṃ sātiviṣaṃ dhātakī ca rasāñjanam|| āmrāsthi jambusārāsthi tathā mocaraso'pi ca| nīlotpalaṃ samaṅgā ca sūkṣmailā dāḍimatvacam|| caturviśatiretāni samabhāgāni kārayet| taṇḍulodakasaṃyuktaṃ kṣaudreṇa saha yojayet| hitaṃ lohitapittānāmarśaḥ sujvariteṣu ca| mūrcchatamopasṛṣṭānāṃ tṛṣārtānāṃ ca dāpayet|| [atīsāraṃ tathā chardiḥ strīṇāṃ ca rajaso graham|] calitānāṃ ca garbhāṇāṃ stambhanaṃ paramucyate| aśvibhyāṃ vihito yogoraktapittavināśanaḥ||" iti| jambūsārā-rājajambūḥ| iti navaraktapittam|
-----------------------------------------------| kaṣāyairvividhairebhirdīpte'gnau vijite kaphe||35|| raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ| yuñjayācchāgaṃ śṛtaṃ, tadvadgavyaṃ pañcaguṇe'mbhasi||36|| pañcamūlena laghunā śṛtaṃ vā sasitāmadhu| jīvakarṣabhakadrākṣābalāgokṣuranāgaraiḥ||37|| pṛthakpṛthakśṛtaṃ kṣīraṃ saghṛtaṃ sitayā'thavā| -----------------------------------------------|38|
Sa. ebhirvividhaiḥ-nānāprakāraiḥ kaṣāyaiḥ, agnau dīpte kaphe ca vijite sati yadi raktapittaṃ na śāmyati, tadā tatra vātolbaṇe raktapitte sati pañcaguṇe'mbhasi śṛtaṃ chāgaṃ payo yuñjayāt| pañcaguṇe'mbhasi gavyaṃ kṣīraṃ kvathitaṃ tadvat-tena chāgena samānaguṇaṃ, tacca yuñjayāt| athavā laghunā pañcamūlena śṛtaṃ gavyaṃ saśarkarāmadhu tadguṇam| tathā, jīvakarṣabhakādibhiḥ pṛthak pṛthak śṛtaṃ saha ghṛtenāthavā śarkarayā saha tadguṇam|
Ā. rā. atha jīrṇaraktapittam| tatra chāgakṣīraprayogamāha-kaṣāyairvividhairiti| gavyakṣīramāha-tadvadgavyamiti| tadvat-"alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanaiḥ " (hṛ. sū. a. 5/24) ityuktahetumat| pañcaguṇe'mbhasi śṛtam| kṣīrāntaramāha-pañcamūleneti kṣīrāntaramāha-jīvakarṣabhaketi|
-----------------------------------------------| gokaṇṭakābhīruśṛtaṃ parṇinībhistathā payaḥ||38|| hantyāśu raktaṃ sarujaṃ viśeṣānmūtramārgagam| -----------------------------------------------|39|
Sa. gokaṇṭakādibhistathā [ parṇinībhiḥ-] śāliparṇīpṛśniparṇīmudgaparṇīmāṣaparṇībhiḥ, śṛtaṃ śīghrameva raktaṃ savedanaṃ hanti| viśeṣeṇa mūtramārgagatam| viṣeṣagrahaṇādanyamārgagamapi raktaṃ hantīti dyotayati|
Ā. rā. mūtramārgage kṣīramāha-gokaṇṭakābhīruśṛtamiti|
-----------------------------------------------| viṇmārgage viśeṣeṇa hitaṃ mocarasena tu||39|| vaṭaprarohaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyotpalairapi| -----------------------------------------------|40|
Sa. viṇmārgage-gudagate, raktapitte tu viśeṣeṇa mocarasena śṛtaṃ kṣīraṃ hitam| vaṭaprarohairvā śṛtaṃ kṣīraṃ, athavā vaṭaśuṅgaiḥ-prathamodbhūtamukulitaiḥ pallavaprāyaiḥ, śuṇṭhyudīcyotpalairvā śṛtaṃ payo hitam|
Ā. rā. gudapravṛtte kṣīracatuṣṭayamāha-viṇmārgage viśeṣeṇeti| mocarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ| śṛ(śu)ṅgaiḥ-vaṭaśṛ(śu)ṅgaiḥ| mukulāvasyaṃ patraṃ-śṛ(śu)ṅgaḥ|
-----------------------------------------------| raktātisāradurnāmacikitsāṃ cātra kalpayet||40||
Sa. raktaśabdasyātisāradurnāmroḥ sambandhaḥ| raktātisārasya raktārśasaśca, yā cikitsā tāmatra-rakte, yojayet|
Ā. rā. raktātisāraraktārśaścikitsāmatidiśati-raktātisāreti|
pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca| kaṣāyayogairebhirvā vipakvaṃ pāyayeddhṛtam||41||
Sa. kaṣāyān-pūrvoktān, payasā pītvā payasaivāśniyāt| etairvā kaṣāyākhyairyogairvipakvaṃ ghṛtaṃ raktapittinaṃ pāyayet|
Ā. rā. pūrvoktakaṣāyān sapayaskānāha-pītvā kaṣāyāniti| pūrvoktakaṣāyasiddhāni ghṛtānyāha-kaṣāyayogairiti|
samūlamastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣamaṣṭaguṇe'mbhasi| paktvā'ṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet||42|| tatpuṣpagarbhaṃ tacchītaṃ sakṣaudgaṃ pittaśoṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahṛdrogakāmalāḥ||43|| timirabhramavīsarpasvarasādāṃśca nāśayet| -----------------------------------------------|44|
Sa. mūlapallavādiyuktaṃ kṣuṇṇaṃ-cūrṇitaṃ, vṛṣamaṣṭaguṇe jale paktvā tena-āṣṭāśāvaśeṣeṇa kvāthena, ghṛtaṃ vipācayet| kimbhūtam ? tatpuṣpagarbham| tasya-vṛṣasya, puṣpāṇī garbhaḥ-kalko, yasya tadevam| tacca śītibhūtaṃ kṣaudgeṇa saha pittaśoṇitādīnnāśayet|
Ā. rā. vāsāghṛtamāha-samūlamastakamiti| [siddhasāre raktapittādhikāre ślo. 48 ]-"śatavaryādike cājye śarkarāmadhu pādikam| madhveva pādikaṃ śreyo vāsāsarpiṣi sammatam||" iti| vaṅgasene tu (raktapittādhikāre)- "vṛṣasya patrāṅkurapuṣpaśākhākaṣāyakalkena ghṛtaṃ vipakvam| samākṣikaṃ kṣoṇakafe prayuktaṃ tadraktapittaṃ śamayatyudīrṇam|| (ślo. 126)- vāsakasvarase sarpiḥ payasā saha pācayet| kalkairbhūnimbakuṭajamustayaṣṭyāhvacandanaiḥ|| uśīramadhukānantāsārivodīcyapadmakaiḥ| trāyantyutpalamūrvābhirmadayantyāścapallavaiḥ| sitākṣaudrayutaṃ hanyādraktapittaṃ sudāruṇam| paittaṃkāsaṃ ca gulmaṃ ca svarabhedaṃ halīmakam|| ye cānye kīrtitārogā raktapittakafāśrayāḥ| tān sarvān śamayedetat pīyamānaṃ hitāśinā|| aśvagandhāpalaśataṃ tadardhaṃ gokṣurasya ca| śatāvarī vidārī ca śāliparṇī balā'mṛtā|| aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṃ punarnavā| kāśmaryasya falaṃ ceva māṣabījaṃ tathaiva ca|| pṛthagdaśa palānetāścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet| droṇaśeṣe rase tasmin pute śīte pradāpayet|| mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭaṃ pippalī raktacandanam| patrakaṃ nāgapuṣpaṃ ca ātma gutpāfalaṃ tathā|| nīlotpalaṃ sārive dve jīvanīyānyaśeṣataḥ| pṛthakkarṣāsamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam|| rasaḥ syātpauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakākamāharet| [ caurguṇena payasā ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| ] raktapittaṃ kṣatakṣīṇaṃ kāmalāṃ vātaśoṇitam| halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam|| mūtrakṛcchramurodāhaṃ pārśvaśūlaṃ ca nāśayet| etadrājñāṃ pradātavyaṃ bahvantaḥpuracāriṇām|| strīṇāṃ caivāprajātānāṃ durbalānāṃ ca dehinām| śreṣṭhaṃ balakaraṃ dhanyaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanam|| ojastejaskaraṃ svaryamāyuṣyaṃ prāṇavardhanam| saṃvardhayati śuṣkaṃ ca puruṣaṃ durbalendriyam|| sarvarogavinirmuktastoyasokto yathā dgumaḥ| kāmadevamiti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam|| (ślo. 99)- dūrvāsotpalakiñjalkā mañjiṣṭhā sailavālukā| sitāsitamuśīraṃ ca mustacandanapadmakam|| vipacetkārṣikairetaiḥ sarpirājaṃ sukhāgninā| taṇḍulāmbutvajākṣīraṃ datvā caiva caturguṇam|| [drākṣāyaśṭyāhvadhukakāśmarīcandanaṃ sitam| piṣṭvā tatkārṣikairdravyairghṛtaprasthaṃ vipācayet||] tatpānaṃ vamato raktaṃ nāvanaṃ nāsikāgate| karṇabhyāṃ yasya gacchecca tasya karṇau prapūrayet|| cakṣuḥsnāviṇi rakte ca pūrattena cakṣuṣī| meḍhrapāyupravṛtte ca bastikarmaṇi taddhitam|| romakūpapravṛtte ca tadabhyaṅge prayojayet| pittajeṣu vikāreṣu visfoṭādiṣu buddhimān|| viṣeṣu kīṭadoṣeṣu visarpeṣu prayojayet| [raktastrāvīṇi cārśāsi lepayettena sarpiṣā|| ] dūrvā sendīvarī padmaṃ mañjiṣṭhāsailavālikā| rālā mustā tathośīraṃ candanaṃ madhukāhvayam|| padmakaṃ rodhrakuṣṭhaṃ ca candanaṃ rajanīdvayam| kākolyau sārivā ceti kalkairetaiśca kārṣikaiḥ|| ghṛtaprasthamajākṣīraṃ taṇḍulodakasaṃyutam| dūrvāyāḥ svarasenaiva sādhitaṃ purvavadguṇam|| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānyāpothya vāsayet| ahorātraṃ jale tatpe ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet|| tadardhaśarkarāyuktaṃ lehayetkṣaudrapādikam| adho vā yadi vā'pyūrdhvaṃ raktaṃ yasya pravartate| sukhaṃ bhavati tasyāśu agniveśavaco yathā|| śatāvarīdāḍīmatittiḍīkaṃ kākoli mede madhukaṃ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṃ falapurakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ ca| kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanti|| śatāvaryāstu mūlānāṃ rasaprasthadvayaṃ matam| tatsamaṃ ca bhavetkṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| jīvakarṣabhakau medā mahāmedā tathaiva ca| kākolī kṣīrakākolī mṛdvīkā madhukaṃ tathā|| mudgaparṇī māṣaparṇī vidārī raktacandanam| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ siddhaṃ vistrāvayet ghṛtam|| raktapittavikāreṣu vātaraktagadeṣu ca| kṣīṇaśukreṣu dātavyaṃ vājīkaraṇamuttamam|| aṅgadāhaṃ śirodāhaṃ jvarapittasamudbhavam| yoniśūlaṃ ca dāhaṃ ca mūtrakṛcchraṃ ca paittikam|| etān rogānnihantāśu chinnābhramiva mārutaḥ| śatāvarīsarpiridaṃ balavarṇāgnivardhanam||[śatāvaryādike cājye śarkarāmadhu pādikam||] (ślo. 141)- anantā sārivā padmaṃ salodhraṃ nīlamutpalam| kalkairebhiḥ pacetsārpiḥ sakṣīraṃ nāvanaṃ param|| raktapittaṃ praśamayennārīṇāṃ pradaraṃ tathā| hastāpādāṅgadāheṣu jvare rakte tatthordhvage| vāsāghṛtaṃ śatāvaryā sitayā paramaṃ hitam|| dūrvāmadhukamañjiṣṭhādrākṣekṣurasacandanaiḥ| sārivādvayanaktāhvaistailaprasthaṃ vipācayet|| kṣīraṃ caturguṇaṃ datvā siddhamabhyañjanaṃ bhavet| raktapittaharaṃ hyetadvalyaṃ vātandhamuttamam| dūrvātailamiti khyātaṃ savarṇakaraṇaṃ mahat|| (ślo. 167)- tulāmādaya vāsāyāḥ pacedaṣṭaguṇe jale| tena pādāvaśeṣeṇa pācayedāḍhakaṃ bhiṣak|| cūrṇānāmabhayānāṃ tu khaṇḍācchuddhācchataṃ tathā| dvipalaṃ pippalīcūrṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt|| kuḍavaṃ palamānaṃ ca cāturjātaṃ sucūrṇitam| kṣiptvā viloḍitaṃ khādedraktapittī yathābalam| kāsaśvāsagṛhītaśca yakṣmaṇā ca prapīḍitaḥ|| lohāccaturguṇaṃ kṣīramājyaṃ dviguṇamuttamam| curṇapādaṃ ca vaiḍaṅgaṃ dadyānmadhusite same|| sarvamekatra prakṣipya pātre tāmramaye ddaḍhe| pākamānīya tatvena sthāpayet ghṛtabhājane|| māṣakādikraṇādau bakṣayedvidhipūrvakam| anupānaṃ prayuñjīta nālikerajalādikam|| raktapittaṃ jayettīvramamlapittaṃ kṣataṃ kṣayam| puṣṭidaṃ kāntijananamāyuṣyaṃ vṛṣyamuttamam|| (ślo. 193) śatāvarī chinnaruhā vṛṣamuṇḍitikā balā| tālamūlī ca gāyatrī trifalāyāstvacastathā|| bhārgī puṣkaramūlaṃ ca pṛthak pañca palāni ca| jaladroṇe vipaktavyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam|| divyauṣadhihatasyāpi mākṣikeṇa hatasya vā| paladvādaśakaṃ deyaṃ rukmalohasya cūrṇitam|| khaṇḍatulyaṃ ghṛtaṃ deyaṃ palaṣoḍakaṃ buddhaiḥ| pacettābhramaye pātre guḍapāko mato yathā|| prasthārdhaṃ madhuno deyaṃ śubhāśmajatukaṃ tvacam| śṛbhāśmajatukaṃ tvacam| śṛṅgī viḍaṅgaṃ kṛṣṇā ca śuṇṭhyājājī palaṃ palam|| trifalā dhānyakaṃ patraṃ vdyakṣaṃ maricakesaram| cūrṇaṃ datvā sumathitaṃ snigdhebhāṇḍe nidhāpayet|| yathākālaṃ prayuñjīta biḍalapadakaṃ tataḥ gavyakṣīrānupanaṃ ca sevyaṃ māṃsarasaṃ payaḥ||guruvṛṣyānnapānāni snigdhamatsyādi bṛṃhaṇam| raktapittaṃ praduṣṭaṃ ca kṣatakāsaṃ viśeṣataḥ|| vātaraktaṃ pramehaṃ ca śītapittaṃ vamiṃ klamam| śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca kuṣṭhaṃ plīhodaraṃ tathā|| ānāhaṃ raktastrāvaṃ ca amlapittaṃ nihanti ca| cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ māṅgalyaṃ prītivardhanam|| ārogyaṃ putradaṃ śreṣṭhaṃ kāyāgnibalardhanam| śrīkaraṃ lāghavakaraṃ khaṇḍakhādyaṃ prakīrtitam|| chāgaṃ pārāvataṃ māṃsaṃ tittirikrakarāḥ śaśāḥ| kuliṅgāḥ kṛṣṇasārā ye teṣāṃ māṃsāni yojayet|| nārikelapayaḥ pānaṃ suniṣaṇṇkavāstukam| śuṣkamūlakajīvākhyaṃ paṭolaṃ bṛhatīfalam|| falaṃ vārtākapavkāmraṃ kharjūraṃ svādudāḍimam| kakārapūrvakaṃ yacca māsaṃ cānūpasambhavam|| varjanīyaṃ viśeṣeṇa khaṇḍakhādyaṃ prakurvatā| lohāntaravadatrāpi puṭanādikriyeṣyate| (ślo. 161)- pañjcāśatpalikaṃ svinnaṃ kūṣnāṇḍaṃ prasthāmājyataḥ| pakvaṃ palaśataṃ khaṇḍādvāsāvkāthāḍhake pacet|| śubhādhātrīghanairbhārgītrisugandhaiśca karṣikaiḥ| aileyaviśvadhānyākamaricaiśca palāṃśakaiḥ|| pippalīkuḍavaṃ caiva madhumānīṃ pradāpayet| kāsaṃ śvā [saṃ kṣayaṃ hikkāṃ raktapittaṃ halīmakam|| hṛdrogamamlapittaṃ ca pīnasaṃ ca vyapohati| yuktasarpiṣi kūṣmāṇḍe pāko bandhena mudgayā||" iti|
-----------------------------------------------| palāśavṛntasvarase tadgarbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet||44|| sakṣaudraṃ tacca raktaghnaṃ, tathaiva trāyamāṇayā| -----------------------------------------------|45|
Sa. palāśavṛntānāṃ svarase tadgarbhaṃ-palāśavṛntakalkaṃ, ghṛtaṃ pacet| tacca kṣaudreṇa saha raktaghnaṃ bhavati| tadvadeva trāyamāṇayā śṛtaṃ raktapittaghnam|
Ā. rā. palāśaghṛtamāha-palāśavṛntasvarasa iti| vṛntaṃ puṣpanālam| tadgarbhaṃ-vṛntakalkagarbham| trāyamāṇāghṛtamāha-tathaiveti| tathaiva-kvāthakalkīkṛtayā| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "kṣīreṇa vapanīpuṣpaṃ madhukaṃ madhuśarkarā| vapanī-kārpāsī| rodhrotpalasamaṅgābhistadvadvatsakasādhitam|| rodhrāditrayeṇa, vatsakenaikena| tadvat-kvāthakalkābhyāṃ ghṛtam| lājagodhūmamadhukasitācurṇaṃ payodrutam| ghṛtenotkārikāṃ kṛtvākhādetpittāstravāriṇīm||" iti| vaṅgasene tu (rakta. ślo.68)-" drākṣayā falinībhirvā balayā madhukena vā| śvadaṃṣṭrayā śatāvaryā raktajitsādhitaṃ payaḥ|| (ślo. 66)-saśarkaraṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ vidārigandhādigaṇe śṛtaṃ vā|| (ślo.74)- kṣīreṇa lākṣāṃ madhumiśritena prapīya jīrṇe payasā'nnamadyāt| sadyonihanyādrudhiraṃ kṣatotthaṃ kāntārjunānāmathavā'pi kalkam|| kalkaṃ madhūkatrifalārjunānāṃ niśi sthitaṃ lohamaye supātre| sājyaṃ vilihyānupibetsuśītaṃ saśarkaraṃ chāgapayaḥ kṣudhārtaḥ|| pārāvatasya māṃsaṃ vā ghṛtasiddhaṃ saśarkaram| bhakṣayenmadhunāśītaṃ raktapittanivāraṇam|| prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate| prāpnoti vā''syavaitasyaṃ na cānnamabhinandati|| nāgarendrayavau tatra pātavyau taṇḍulāmbunā| siddhāṃ yavāgūṃ jīrṇe ca cāṅgerīta(pa)tradāḍimaiḥ||" iti|
-----------------------------------------------| rakte sapicche sakaphe grathite kaṇṭhamārgage||45|| lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam| pṛthakpṛthak tathā'mbhojareṇuśyāmāmadhūkajam||46||
Sa. rakte picchāvati, picchā-śālmalyā rasasadṛśī, tathā sakaphe, tathā grathite-granthisadṛśe, tathā kaṇṭhamārgage sati, kṣāramutpalanālajaṃ mākṣikasarpirbhyāṃ lihyāt| nanu, kṣārasya taikṣṇyādiguṇayogādraktapitte na yukta upayogaḥ| tatkathamiha tamanumene tantrakṛt ? brūmaḥ| utpalādīni śītasvabhāvāni| tatsamutthaśca kṣāraḥ sayonimanukaroti| tathā coktam (hṛ.śā.a. 1/4)- "kāraṇānuvidhāyitvākāryāṇāṃ tatsvabhāvatā|" iti| kṣārasvarūpaṃ ca viṣyandanātmakaṃ dhatte| tadevaṃ kaṇṭhamārgagasya kaphānubandhasya grathitasya raktasya kṣāro ghṛtamākṣikābhyāṃ saṃyukto viṣyandanapūrvaṃ śodhayatyeva, na tu tasya kopāya syāditi yukto'tra kṣāropayogaḥ| ambhojareṇvādijaṃ ca pṛthak pṛthak tathā mākṣikaghṛtābhyāṃ lihyāt|
Ā. rā. raktapittaviśeṣe kṣāracatuṣṭayamāha-rakte sapiccha iti| ambhojareṇuḥ-padmakesaram| śyāmā-priyaṅguḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- " mṛṇālāmbhojakiñjalkaśyāmāsanamadhūkajam| tadvatpṛthakpṛthak kṣāraṃ, ghṛtaṃ kṣīreṇa sādhayet|| piṣṭairabhīrukākolīmedāvṛkṣāmladāḍimaiḥ| falapūrakamūlena vidāryā madhukena ca|| tadvibandhajvarānāhaśūlakāsāstrapittajit| pañcabhiḥ pañcamūlairvā siddhamādyaistadarthakṛt||" iti|
gudāgame viśeṣeṇa śoṇite bastiriṣyate| -----------------------------------------------|47|
Sa. gudāgame rakte viśeṣeṇa bastiriṣyate|
Ā. rā. gudapravṛtte bastimāha-gudagama iti| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- " madhūkāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālotpalagairikaiḥ| suvarṇarodhrakālīyasamaṅgamrāmbucandanaiḥ|| saugandhikasitāśaṅkhaiḥ piṣṭairmadhughṛtānvitaiḥ| kṣīreṇāsthāpayedevaṃ snānaṃ ca śiśirāmbhasā|| kṣīreṇaivāśayecchālīṃstato madhukasarpiṣā| kāle'nuvāsayedevamatīsāre'pi dustare|| jīrṇe'sṛkprabale kuryādvirekecātiyogini| vidāryādigaṇeneṣṭaṃ śṛtaṃ vā''sthāpane payaḥ|| sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsane| mūtrāśayasthaṃ śamayedraktamuttarabastibhiḥ|| īddaśairaeva tadvacca pradare'pi vidhiḥ smṛtaḥ| chedabhedādibhiścātipravṛtte śuddhaśoṇite|| viśeṣātpradarasyoktaṃ yonirogeṣu cauṣadham|" iti|
-----------------------------------------------| ghrāṇage rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet||47|| kaṣāyayogān pūrvoktān kṣīrekṣvādirasāplutān| kṣīrādīnsasitāṃstoyaṃ kevalaṃ vā jalaṃ hitam||48|| raso dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya vā| -----------------------------------------------|49|
Sa. ghrāṇage rudhire śuddhe sati nāvanamanuṣecayet-nasyaṃ dadyāt| kaṣāyayogān pūrvoktān-vāsakādīn, ghrāṇage'nuṣecayet| kimbhūtān? kṣīrekṣvādirasenāplutān-sadravān| ādiśabdena māṃsarasaghṛtādi gṛhyate| kṣīrādīn vā saśarkarān dadyāt| tathā toyamarthātsasitaṃ, vā kevalaṃ jalaṃ hitamiti| tathā dāḍimapuṣpāṇāṃ rasaḥ, tathā cūtaphalāsthnaḥ, tathā dūrvāyā raso, nasyaṃ pṛthakpṛthak hitam|
Ā. rā. ghrāṇapravṛtte nasyamāha-ghrāṇage rudhira iti| kṣīrādīn sasitānityanyaḥ prayogaḥ| toyaṃ sasitamityanyaḥ| kevalaṃ vā jalamityanyaḥ| raso dāḍimapuṣpāṇāmityanyaḥ| āmrāsthno rasa ityanyaḥ| śādvalasya rasa ityanyaḥ|
-----------------------------------------------| kalpayecchītavargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu||49||
Sa. śītavīryavargaṃ ca pralepābhyañjanādiṣu kalpayet|
Ā. rā. pradehādīnāha-kalpayediti|
yacca pittajvare proktaṃ bahirantaśca bheṣajam| raktapitte hitaṃ tacca kṣatakṣīṇe hitaṃ ca yat|50| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita sthāne raktapittacikitsitaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. yacca pittajvare'bhihitamauṣadhaṃ bahirantare, tacca raktapitte hitam| tathā, yacca kṣate kṣīṇe ca hitaṃ tadapi raktapitte hitamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne raktapittacikitsitaṃ nāma dvitīyā- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||
Ā. rā. pittajvarauṣadhaṃ kṣatakṣīṇoṣadha ca raktāpitta'tidiśati-yacceti| vaṅgasene tu (rakta. ślo.81)- "nāsāpravṛttarudiraṃ ghṛtabhṛṣṭṃ ślakṣṇapiṣṭamāmalakam| seturiva toyavegaṃ ruṇaddhi mūrndhni pralepena|| raso dāḍīmapuṣpasya dūrvārasasamanvitaḥ| alaktakarasopesrayaṃ nāsāpuṭe bhiṣak|| yojayennāśayet kṣipraṃ tridoṣamapi dāruṇam| nāsāraktaṃ pravṛttaṃ tu hanyāditi kimadbhutam|| dūrvābhayādāḍimapuṣpakāṇāṃ lākṣāmalakyoḥ svarasena nasyam| [ dinatrayaṃ yaḥ kurute prabhāte nāsāsṛjaṃ nāma rujaṃ nihanti|| śyāmāśvamoraṭānantāśakarābhiḥ śṛtaṃ ghṛtam| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ nasyaṃ ] nāsāgate'sṛji|| aśvaḥ-aśvakandaḥ| dūrvā bhavyafalaṃ māṣaḥ kulatthā vaṃśapatrikāḥ| jalasthalodbhavau karṇamoṭakau kharamañjarī|| daṇḍotpalasya mūlaṃ ca niṣvkāthyāṣṭaguṇe'mbhasi| tatpādaśeṣitaṃ tailaṃ tulyaṃ kṛtvā vipācayet| tattailaṃ pratimarśena ānāhākhyaṃ gadaṃjayet||" iti| iti nāsārudhiram| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| raktapitttaprakāraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||