Sa. raktapittacikitsitādanantaraṃ kāsacikitsitasyārambhaḥ| tasya ca sambandho nidāne svayaṃ granthakṛtaivoktaḥ|
athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret| vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ||1|| lehairdhūmaistathā'bhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ| bastibhirvaddhaviḍvātaṃ, sapittaṃ tūrdhvabhaktikaiḥ||2|| ghṛtaiḥ kṣīraiśca, sakaphaṃ jayetsnehavirecanaiḥ| -----------------------------------------------|3|
Sa. kevalānilajaṃ kāsaṃ-doṣāntarāsaṃsṛṣṭaṃ, snehaiḥ-vātaghnasiddhaiḥ, ādāvupācaret| nanu,śuddhasya vātasya snehaireva pradhānopakrama ādimadhyāvasāneṣu, na punaranya upakramaḥ, tasmādādāviryanena nārthaḥ| atrocyate| vātaḥ kevalo doṣāntarāvṛtamārgaḥ kāsasya kāraṇam, na tvanāvṛtamārgaḥ| tathā ca kāsasamprāptāvuktam (hṛ. ni. a. 3119)-tatrādho vihato'nilaḥ| ūrdhvaṃpravṛttaḥ" ityādi| evaṃ vātasya vihatau yo doṣaḥ kāraṇaṃ kaphādiḥ, tasya rūkṣādyupakrameṇaiva śamaṃ kṛtvā'nantaraṃ kāsena sahopakramamasya bhiṣajaḥ kuryuriti teṣāṃ bhrāntinirasāRthamādāvityuktam| tathā, peyādibhirupācaret| tathā, baddhau viḍvātau yasminkāse taṃ bastibhirupācaret| sapittaṃ ca vātakāsamūrdhvabhaktikaiḥ-bhaktasamanantaraṃ pīyamānairghṛtairbhojayet kṣīraiśca| ūrdhvabhaktikairiti ūrdhvabhaktādibhiḥ| mayuravyaṃsakāditvāt samāsaḥ, adhyātmādigvāṭhṭhañ| tathā, vātaghnasiddhairityeṣvapi yojyam| tathā, sakaphaṃ vātakāsaṃ snehavirecanairupācaret| atha snehānāha
Ā. rā. atha kāsacikitsitam| tatra śuddhavātacikitsāmāha-kevalānilajaṃ kāsamiti| ādaugrahaṇaṃ jite'pi vāte kāsānuvṛttau rūkṣopacārārtham| snigdhairiti peyādibastyantānāṃ viśeṣaṇam| ādiśabdāt balakānti....... deyata (?) bastibhirbaddhaviḍātamiti vacanāt pūrvairbaddhaviḍvātema..... dvātaṃ ca (?)| pittānubaddhavātakāsacikitsāmāha-sapittaṃ tviti| ūrdhvabhaktikaiḥ-ūrdhvaṃ bhojanāt prayuktaiḥ| kaphānubaddhavātakāsacikitsāmāha-sakaphamiti| snehāḥ-eraṇḍatailādayaḥ|
-----------------------------------------------| guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ pṛthaktriṃśatpalādrase||3|| prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ| -----------------------------------------------|4|
Sa. guḍūcyāḥ kaṇṭakāryāśca pṛthak-pratyekaṃ, triṃtśalpalaṃ tasmādyo rasastasmin ghṛtāt prasthaḥ siddho vātakāsādijit| tisro'pi pañcamya etā apekṣitakriye'pādāne bodhyāḥ|
Ā. rā. snehairityuktam| tāneva snehānāha| tatra ghṛtamāha-guḍūcīkaṇṭakārībhyāmiti|
-----------------------------------------------| kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ||4|| dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet| daśamūlasya niryūhe pīto maṇḍānupāyinā||5|| sa kāsaśvāsahratpārśvagrahaṇīrogagulmanut| -----------------------------------------------|6|
Sa. kṣārādibhiḥ pañcakolayutairdviśāṇamātraiḥ kalkairdaśamūlakvāthe sarpiṣaḥ prasthaṃ pacet| sa ca-sarpiḥprastho, maṇḍānupāyinā pītaḥ kāsādijit|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-kṣārarāsneti|
-----------------------------------------------| droṇe'pāṃ sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ||6|| palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavam| tulārghaṃ cājamāṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam||7|| samakṣīraṃ palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat| prayuktaṃ vātarogeṣu pānanāvanabastibhiḥ||8|| pañcakāsān śiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilān jayet||9||
Sa. rāsnādīni palonmitāni kulatthabadarayavān dvikuḍavonmitān ājamāṃsasya ca pañcāśatpalāni jaladroṇe pācayet| tena kvāthena ghṛtāḍhakaṃ sādhyaṃ tulyakṣīraṃ pālikairjīvanīyaiḥ-jīvantīkākolyādibhiḥ (hṛ. sū. a. 15/8), taddhṛtaṃ samīkṣya deśakālādīnālocya, pānādibhiḥ prayuktaṃ pañcakāsādīn jayati| raṃ0 ghṛtāntaramāha-droṇe'pāmiti|
vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit| -----------------------------------------------|10|
Sa. vidāryādigaṇasya kvāthakalkābhyāṃ ca siddhaṃ sarpiḥ kāsajit|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-vidāryādigaṇeti| saṅgrahe tu (ci. a. 4)---- "kāśmarthatriphalāvyoṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam| dve pāṭhe devadārvarddhisvagutpāgnikagokṣurāḥ|| vyāghrī tāmalakī medā kākanāsā śatavarī| vidārī ca ghṛtaprasthaḥ karṣāṃśaistairvipacitaḥ| kṣīreṇa ca jayatyāśu jvarakāsahalī makān| gulmāruciyakṛtaplīhaśirohṛtpārśvavedanāḥ|| kāmalārśonilāṣṭhīlākṣataśoṣakṣayāṃśca saḥ||" iti| agni[ka]ḥ- citrakaḥ| vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo.16)- " daśamūlikaṣāyeṇa bhārgīkalkaṃ ghṛtaṃ pacet| dakṣatittiriniryūhe tatparaṃ vātakāsanut|| bhārṅgīkalkaṃ ghṛtaṃ cātha paceddandhi catu rguṇe| bhārgīrasaṃ dviguṇitaṃ vātakāsaharaṃ param|| ghṛtaṃ vyādrīkaṣāyeṇa vyāghrīkalkaṃ vipācayet|| caturguṇena dadhnā ca tatparaṃvātakāsajit||" iti| iti snehāḥ|-
-----------------------------------------------| aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ||10|| sabiḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtaplutam| lihyātpayaścānu pibedājaṃ kāsātipīḍitaḥ||11||
Sa. aśokabījādibhirviḍasahitairghṛtaṃ siddhaṃ kāsajit| teṣāṃ vā-aśokabījādīnāṃ, cūrṇaṃ ghṛtaplutaṃ lihyāt| anu paścācca, chāgaṃ kṣīraṃ kāsenātipīḍitaḥ pibet|
Ā. rā. lehairityuktam| tāneva lehānāha| tatrāśokabījādilehamāha-aśokabījeti| cūrṇasiddhaṃ ghṛtaṃ styānībhūtaṃ lihyāt| cūrṇaṃ vā ghṛtānvitaṃ lihyāt| ubhayatrājāpayo'nupānam|
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārṅgī kṣāraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā||12|| sakaphe'nilaje kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu| -----------------------------------------------|13|
Sa. athavā viḍaṅgādicūrṇaṃ ghṛtasya mātrayā-yathāyogaṃ hrsvamadhyottamayā, pibet vātaje sakaphe kāse śvāsādiṣu ca|
Ā. rā. viḍaṅgādilehamāha-viḍaṅgamiti| pibedvetilehāyogyasya pānavidhiḥ| "ghṛtaṃ tu pitte'vyadhike lihyādvāte'dhike pibet| līḍhaṃ nirvāpayetpittamalpatvāddhanti nānalam|| ākramatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca|" (ślo.110) iti lehapānayogyatāvivekaḥ|
-----------------------------------------------| durālabhāṃ śṛṅgaberaṃ śaṭhīṃ drākṣāṃ sitopalām||13|| lihyātkarkaṭaśṛṅgī ca kāse tailena vātaje| -----------------------------------------------|14|
Sa. durālabhādīn karkaṭāśṛṅgī ca vātaje kāse tailena lihyāt|
Ā. rā. durālabhādilehamāha-durālabhāmiti|
-----------------------------------------------| dusparśāṃ pippalīṃ mustāṃ bhārṅgī karkaṭakīṃ śaṭhīm||14|| purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet| tadvatsakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārṅgī tadvadeva ca||15||
Sa. duḥsparśādīni cūrṇitāni vātaje kāse purāṇaguḍatailābhyāmavelahayet| tathaiva pippalīsahitāṃ śuṇṭhīṃ purāṇaguḍatailābhyāṃ lihyāt| tadvacca purāṇatailābhyāṃ bhārṅgīṃsahitāṃ śuṇṭhīṃ lehayet|
Ā. rā. duḥsparśādilehamāha-duḥsparśāmiti| lehadvayamāha-tadvatsakṛṣṇāmiti| tadvat-purāṇaguḍatailābhyām|
pibecca kṛṣṇaṃ koṣṇena salilena sasaindhavām| mastunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇareṇukām||16|| pibedvadaramajjño vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||17||
Sa. pippalīṃ kaduṣṇena jalena saindhavasahitāṃ pibet| mastunā saśarkarāṃ śuṇṭhīṃ vā pibet| athavā dadhnā yuktāṃ pippalīreṇukāṃ pibet| athavā badaramajjño madirādibhiḥ pibet| bahuvacanopādānācca madirayā athavā dadhnā mastunā vetyevaṃ draṣṭavyam, na tu dadhno mastivati| piplīkalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ saindhavayuktaṃ madirādibhiḥ pibet|
Ā. rā. uktalehatulyaguṇaṃ pānapañcakāha| pibetkṛṣṇāṃceti| kaṇā ca reṇukā ca kaṇareṇukam| majjñaḥ-asthyantargatabījāni| pippalīkalke jalameva dravam, "peṣaṇāloḍane vāri" (hṛ. ka. a. 6/23) iti paribhāṣabalāt| hārītāt-"durālabhā śaṭhī kRṣṇā madhūkaṃ sitāśarkarā| līḍhaṃ nihanti vatotthaṃ kāsaṃ kṣaudreṇa yojitam|| ubhe medetugākṣīrī pippalī sitaśarkarā| lihyāttailaṃ ghṛtakṣaudrairvātakāsanivāraṇam|| padmakaṃ triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ suradāru ca| balā rāsnā ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet|| samaṃ cūrṇaistvimaiḥ sarvaiḥ pṛthak kṣaudraṃ ghṛtaṃ sitām| lihyāllehaṃ vimathyaitatsarvakāsaharaṃ śivam||" iti|
kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet| hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca kṣīramāṃsarasāśanaḥ||18||
Sa. kāsī pīnasī ca snaihikaṃ dhūmaṃ vidhinā pibet| kṣīramāṃsarasāśano hidhmoktān śvāsoktāṃśca dhūmān pibet|
Ā. rā. dhūmairītyuktam| tāneva dhūmānāha| tatra sapīnase kāse dhūmamāha-kāsī sapīnasa iti| vidhinā-dhūmapānoktena "śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām| aṣṭāṅgulāṃ vā vakreṇa kāsavān dhūmamāpibet||" (hṛ. sū.a. 21/21) iti| kṣīreṇa māṃsarasena vā dhūme pīyamāne bhojanam|
grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān||19||
Sa. grāmyādijairmāsarasairathavā māṣātmaguptānāṃ yūṣaiḥ śālyādīn hitānāśayet| hitāniti deśakālādisātmyavaśāt yavā (śālyā) dyanyatamaṃ yat pathyaṃ tadbhuñjīteti pratipādayati|
Ā. rā. peyāyūṣarasādibhirityuktam| tānāha| tatra rasayūṣānāha-grāmyānūpaudakairiti| grāmyāḥ-suśrutoktāḥ---- "aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ| " (sū. a. 46/85) iti| ānūpāḥ-mahāmṛgāḥ| audakāḥ jalacarāḥ pakṣiṇo matsyāśca| teṣāmānūpatve'pi pṛthaggrahaṇamatiśayārtham| grāmyādīnāṃ māṃsarasaiḥ śālyādīn bhojayet, māṣayūṣairātmaguptāyūṣairvā| hitāniti vacanādyena rasena yūṣeṇavā yaddhānyaṃ prakṛtyādivaśādyasya hitaṃ tattasya deyam|
yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||20|| siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyāmanilaje pibet| kaṭihṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm||21||
Sa. yavānyādibhiḥ siddhāṃ snigdhāmamlalavaṇāṃ peyāṃ vātajekāse pibet| kimbhūtām ? kaṭyādyārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm|
Ā. rā. tyavānyādipeyāmāha-yavānīpippalīti| bilvaphalasya madhyaṃ-antargato bhāgaḥ| yavānyādīnāṃ kvāthena peyāḥ|
daśamūlarase tadvat pañcakolaguḍānvitām| pibetpeyāṃ---------------------------------|22|
Sa. tadvat-pūrvoktaguṇām, daśamūlakvāthe siddhāṃ pañcakolaguḍayutāṃ peyāṃ pibet|
Ā. rā. peyāntaramāha=daśamūlarasa iti| rasaḥ-kvāthaḥ| pañcakolacūrṇena guḍena ca pānakāle yogaḥ| tadvat-snigdhāmlalavaṇāṃ tadguṇāṃ ca|
---------------------------------------------------------| ----------samatilāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām||22||
Sa. kṣaireyīṃ-kṣīrasaṃskṛtāṃ vā peyāṃ, vātaje kāse pibet| kimbhūtām ? samatilāṃ,-tilasahitāṃ| tathā, sasaindhavām|
Ā. rā. peyāntaramāha-samatilāmiti| taṇḍulasamāstilāḥ| kṣīreṇa siddhā-kṣaireyī|
mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām| -----------------------------------------------|23|
Sa. athavā mātsyādyairmāṃsaiḥ sādhitāṃ saghṛtasaindhavāṃ peyāṃ pibet|
Ā. rā. peyāntaramāha---- mātsyakaukkuṭavārāhairiti| māṃsaiḥ-māṃsarasaiḥ, māṃsagrahaṇaṃ prācuryārtham, alpenodakena rasogrāhya ityarthaḥ| hārīte tu-"rasaṃ karkaṭakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sanāgaram| śvāsakāsapraśamanaṃ śṛṅgīmatsyasya vā punaḥ||" iti|karkaṭakaḥ-kulīraḥ| śṛṅgīmatsyaḥ-śṛṅgavān matsyaḥ| rasa evāyaṃ sanāgaraḥ peyaḥ|
-----------------------------------------------| vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ||23|| kaṇṭakāryāḥ phalaṃ patraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam| -----------------------------------------------|24|
Sa. vāstukādayaḥ śākaviśeṣāḥ|
Ā. rā. śākānyāha-vāstuka iti| vāyasī-kākamācī| kāsaghnaḥ-kāsamardaḥ|
-----------------------------------------------| snehāstailādayobhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ||24||
Sa. tailādayaḥ snehāḥ| saṃ-bhakṣyāḥ kṣīrādisambandhino hitāḥ| kṣīraṃ cekṣurasaśca guḍaśca, teṣāmime kṣīrekṣurasagauḍikāḥ| "dvandvānte padaṃ yacchrūyate tatsarvaiḥ sambadhyate " iti bhāṣyakāravacanāt sarvairapyatra sambandhaḥ| tena kṣīrasambandhina ikṣurasasambandhino guḍasambandhinaśca bhakṣyā hitā ityavatiṣṭhate|
Ā. rā. snehānāha-snehastailādaya iti|bhakṣyānāha-bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikā iti| kṣīrena ikṣurasena guḍena vā kṛtāḥ|
dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet| -----------------------------------------------|25|
Sa. tathā, dadhimastvādīni pibet| iti vātaje kāse prāyeṇopayogyannapānamuddiṣṭam|
Ā. rā. pānānyāha-dadhimastviti| amlānāṃ phalānāmambu| iti vātakāsacikitsā|
-----------------------------------------------| pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam||25|| tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ| phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ||26||
Sa. pittaje kāse, kimbhūte ? sakaphe-kaphayukte, tu sarpiṣā vamanaṃ hitam| ata eva vakṣyati (ślo.27)-"pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ" iti| tasmādatrārthāt bahukaphatvaṃ bodhyam| na kevalaṃ sarpiṣā vamanaṃ hitam| yāvanmadanādibhiḥ kvathitairjalairvamanamavasthāvaśāddhitam, athavā madanaphalamadhukakalkairvidāryādirasāplutairvamanaṃ hitam|
Ā. rā. atha pittakāsacikitsā| tatra sakaphe pittakāse vamanamāha-pittakāse tviti| madanādikvāthena sasarpiṣkeṇa vamanam| phalayaṣṭyāhvacūrṇena vā vidārīkṣurasakalkitena vamanāntaram|
pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām| yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ||27||
Sa. pittaje kāse tanukaphe-ghanaśleṣmaṇi, trivṛtāṃ madhurairyutāṃ virekāya yuñjyāt| ghane tu kaphe tiktakaiḥ saha trivṛtāṃ yuñjyāt|
Ā. rā. virecanamāha-pittakāse tanukapha iti| tacca tanau kaphe madhurairyuktyā trivṛtyā, ghane tiktaiḥ|
hṛtadoṣo himaṃ svādu snigdhaṃ saṃsarjanaṃ bhajet| ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam||28||
Sa. hṛtadoṣo naro himaṃ madhuraṃ snigdhaṃ saṃsarjanaṃ-virekādanantaraṃ peyādikramaṃ, bhajet| ghane tu kaphe śītaṃ tathā rūkṣaṃ tiktayutaṃ saṃsarjanaṃ bhajet|
Ā. rā. saṃsarjanamāha-hṛtadoṣa iti| tacca tanau kaphe śītasvādusnigdham, ghane śītatiktarūkṣam| śuddhasya śuddhayogyasya vā|
lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ| sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtaḥ sānile hitaḥ||29||
Sa. pittakāse sitādibhirleho hitaḥ| sakaphe pitte sābda marico leho hitaḥ| sānile pitte saghṛto leho hitaḥ|
Ā. rā. lehamāha-lehaḥ pitta iti| sa ca kevale pitte sitādibhiḥ, sakaphe samustamaricaiḥ, savāte saghṛtaiḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- "pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham| lājāmṛtphalādrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ|| amṛtaphalādhātrī| duḥsparśā karkaṭī śuṇṭhī śaṭhī drākṣā balā sitā| nidigdhikāmūlaphalaṃ vaṭabījaṃ rasāñjanam|| kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te| ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām|| payonupānāṃ śṛṅgī vā lihyāt sājyasitāmadhum|" iti|
mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam| lehayenmadhunā---------------------------------|30|
Sa. tathā, mṛdvīkāgulikāḥ pañcāśat triṃśatpippalīḥ śarkarāpalaṃ ca madhunā lehayet|
Ā. rā. lehāntaramāha-mṛdvīkārdhaśatamiti|
-------------------------------------------------------| -------------gorvā kṣīrapasya śakṛdrasam||30||
Sa. gorvā vatsasya kṣīrapasya-kṣīravṛtteḥ, śakṛdrasaṃ madhunā lehayet|
Ā. rā. lehāntaramāha-gorveti| kṣīrapasya goḥ-kṣīramātrāhārasya vatsasya, śakṛdrasaṃ madhunā saha marditaṃ lehayet|
tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājamustāśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||31|| śarkarākṣaudrasarpirbhirleho hṛdrogakāsahā| -----------------------------------------------|32|
Sa. tvagelādibhirleho hṛdrogakāsahā bhavati|
Ā. rā. "pippalyāmalakadrākṣālājālākṣāsitopalāḥ| sañcūrṇya pakvāḥ payasā lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikāḥ|| vidarīkṣumṛṇālānāṃrasān kṣīraṃ sitopalām| pibet kṣaudreṇa saṃyojya pittakāsamapohati|" iti| yogaratne tu-"vyāghrībalābhyāṃ ca jalaṃ sādhitaṃ pittakāsanut| taireva sādhitaṃ kṣīramanupānaṃ praśasyate|| pippalyāmalakadrākṣā vyāghrī yaṣṭī śatāvarī| pippalī ceti tulyāni śarkarā ca caturguṇā|| tvakkṣīrīṃ dviguṇāṃ datvā lehayenmadhusarpiṣā| kṣatakāsaṃ jayatyeṣa lehaḥ pittolbaṇaṃ tathā|| cūrṇaṃ tu padmabījānāṃ madhunā samprayojayet|| pittakāsārdito lihyāt svasthatāṃ labhate kṣaṇāt|| vāsākaṣāyakalkābhyāṃ ghṛtaṃ samadhuśarkaram| siddhaṃ tatpittakāsaghnaṃ sarvapittavikāranut||" iti| vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo. 30)- "balādvibṛhatīdrākṣāvāsābhiḥ kvathitaṃ jalam| pittakāsāpahaṃ peyaṃ śarkarāmadhuyojitam||" iti|
-----------------------------------------------| madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakodravāḥ||32|| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ| ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktakā madhusaṃyutāḥ||33|| śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ| -----------------------------------------------|34|
Sa. ghanaśleṣmaṇi pittakāse jāṅgalai rasairmadhuraistathā mudgakulatthādiyūṣaistathā tiktaiḥ śākaiśca saha yavādayo mātrayā-parimitāḥ, hitāḥ| ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktadravyayuktāḥ| tanukaphe pitte śālayaḥ ṣaṣṭikāśca rasādibhirhitāḥ syuḥ-bhaveyuḥ|
Ā. rā. annapānamāha-madhurairiti| tacca ghane śleṣmaṇi yavādinā śālyādi| lehāḥ-lehyakhalāḥ| te ca tiktadravyakṛtā madhumadhurāśca|
-----------------------------------------------| śarkarāmbho'nupānārthaṃ drākṣekṣusvarasāḥ payaḥ||34||
Sa. anupānārthaṃ śarkarāmbho hitam, drākṣekṣusvarasāḥ payaśca|
Ā. rā. anupānānyāha-śarkarāmbha iti|
kākolībṛhatīmedādvayaiḥ savṛṣanāgaraiḥ| pittakāse rasakṣīrapeyāyūṣān prakalpayet||35||
Sa. kākolyādibhirmāṃsarasādīn pittakāse prakalpayet|
Ā. rā. uktarasādisādhanadravyāṇyāha-kākolīti| dvayaśabdastribhiryojyaḥ|
drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale| tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibetsamadhuśarkaram||36|| sādhitāṃ tena peyāṃ vā suśītāṃ madhunā'nvitām| -----------------------------------------------|37|
Sa. pittakāse tathā drākṣādīn caturguṇe jale pacet| tena pādāvaśiṣṭena drākṣādīnāṃ kvāthena, samaṃ kṣīraṃ kvathitaṃ [ śītaṃ ] madhuśarkarāyutaṃ pibet| tena vā-jalena, sādhitāṃ peyāṃ suśītāṃ mākṣikayutāṃ pibet|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-drākṣāṃ kaṇāmiti| peyāntaramāha-sādhitāmiti| tena-drākṣādikvāthena|
-----------------------------------------------| śaṭhīhnīberabṛhatīśarkarāviśvabheṣajam||37|| piṣṭvā rasaṃ pibetpūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrcchitam| -----------------------------------------------|38|
Sa. śaṭhyādīn jale piṣṭvā vastreṇa pūtaṃ rasaṃ ghṛtamiśritaṃ pibet|
Ā. rā. pānakamāha-śaṭhīti| piṣṭvā-jaloṣṇena caturguṇena, phāṇṭatvāt| mūrcchitaṃ-bhṛṣṭam|
-----------------------------------------------| medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṃguptāphalaṃ balām||38|| śarkarāṃ jīvakaṃ mudgamāṣaparṇyau durālabhām| kalkīkṛtyapacetsarpiḥ kṣīreṇāṣṭaguṇena tat||39|| pānabhojanaleheṣu prayuktaṃ pittakāsajit| lihyādvā cūrṇameteṣāṃ kaṣāyamathavā pibet||40||
Sa. śarkarādīn kalkīkṛtyāṣṭaguṇena kṣīreṇa sarpiḥ pacet| tacca sarpiḥ pānādiṣu yuktaṃ pittakāsajit| eteṣāṃ vā-śarkarādīnāṃ, cūrṇaṃ lihyāt| athavaiṣāmeva kaṣāyaṃ pibet|
Ā. rā. ghṛtacūrṇakvāthānāha---- medāṃ vidārīmiti| lihyānmadhunā| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- " mahiṣyajāvīgokṣīradhātrī phalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṃ pibettadvanmadhureṇa gaṇena vā| kvāthīkṛtenekṣurase kṣīrayuktena sādhitam| saśarkaraṃ pibertprātarlihyādvā mākṣikānvitam| madhureṇa-jīvanīyena| kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthe pakvaṃ kṣīrasamaṃ ghṛtam| pāyayetpittakāsārtaṃ madhunā vā'valehayet||" iti| iti pittakāsacikitsā|
kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt| snehaṃ parisrutaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam||41||
Sa. kaphakāsī pūrvaṃ surakāṣṭhāt pradīpitāt yaḥ srutaḥ snehastaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitaṃ pibet|
Ā. rā. kaphakāsacikitsā| tatra snehanamāhakaphakāsīti| paristrutaṃ-pātālayantreṇa|
snigdhaṃ virecayedūrdhvamadho mūrdhni ca yuktitaḥ| tīkṣṇairvirekairbalinaṃ---------------------------|42|
Sa. snigdhaṃ ca santamanantaraṃ virecayet ūrdhvamadho mūrdhni ca| yuktito-yathābalahānirna syāditi bhāvaḥ| kairvirecayet ? tīkṣṇairvirekaiḥ| kimbhūtamāturam ? balavantam|
Ā. rā. vamanavirekanasyānyāha-snigdhamiti| virekaiḥ-vamanavirecanānāmauṣadhaiḥ|
-----------------------------------------------| ----------------------saṃsargī cāsya yojayet||42|| yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ| kāsamardakavārtākavyāghrīkṣārakaṇānvitaiḥ||43|| dhānvabailarasaiḥ snehaistilasarṣapanimbajaiḥ| -----------------------------------------------|44|
Sa. saṃsargī ca-peyādiparipāṭīṃ ca, asya yojayet| yavādibhiryathāyogamuṣṇarūkṣaistathā kaṭūtkaṭaiḥ-prabhūtakaṭukaiḥ, kāsamardakādiyuktaiḥ| dhanvani bhavā dhānvāḥ-jāṅgalāḥ, bileṣu bhavā bailāḥ-bileśayāḥ, teṣāṃ rasāstairmāsarasaiḥ sahetyarthaḥ| tathā, snehaistiladijaiḥ saha|
Ā. rā. śuddhyanantaraṃ saṃsarjanamāha-saṃsargī ceti| yavānāṃ peyā vilepī ca| mudgānāṃ kulitthānāṃ vā yūṣaḥ| jāṅgalānāṃ bileśayānāṃ vā rasaḥ| sa ca kāsamardādyanvitaḥ| kṣāro-yavakṣāraḥ| tilādijaiḥ snehairyūṣarasayoḥ kṛtakatvam| vaṅgasene tu (kāsā. ślo. 40)- "mudgāmalābhyāṃ yavadāḍīmābhyāṃ karkandhunā mūlakaśuṇṭhakena| śuṇṭhīkaṇābhyāṃ sakulatthakena yūṣo navāṅgaḥ kapharogahantā||" iti|
daśamūlāmbu gharmāmbu madyaṃ madhvambu vā pibet||44|| mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭolaiḥ saṃsthitaṃ niśām| pibedvāri sahakṣaudraṃ kāleṣvannasya vā triṣu||45||
Sa. daśamūlāmbvādīn(ni) pibet| athavā, mūlaiḥ pauṣkarādibhirniśāṃ saṃsthitaṃ-rātristhitaṃ, vāri kṣaudreṇa saha prātaḥ pibet| athavā, annasya triṣu kāleṣu-ādimadhyāvasānalakṣaṇeṣu, pibet|
Ā. rā. tṛṣitasya pānānyāha-daśamūlāmbviti| gharmāmbu-uṣṇodakam| pānānantaramuṣṇo (ṣito) dakamāha-mūlairiti| puṣkarādīnāṃ mūlaiḥ, niśāmanvitaṃ-śītakaṣāyīkṛtam| triṣu kāleṣu-annādau annamadhye annānte vā|
pippalī pippalīmūlaṃ śṛṅgaberaṃ bibhītakam| śikhikukkuṭapicchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ||46|| viśālā pippalīmūlaṃ trivṛtā ca madhudravāḥ| kaphakāsaharā lehāstrayaḥ ślokārdhayojitāḥ||47||
Sa. pippalyādayastrayo lehāḥ ślokārdhairyojitā madhunā saha kaphakāsaharā bhavanti|
Ā. rā. lehatrayamāha-pippalīti| saṅgrahe tu sapta (ci. a. 4)-"devadārvabhayā mustaṃ pippalī viśvameṣajam| guḍūcī pippalī bhārṅgī śṛṅgī karkaṭakasya ca|| vyoṣadāhaviḍaṅgāni triphalāśarkarābalāḥ| nidigdhikāyā mūlatvak marīcaiḥ saha yojitā||" iti| [ebhiḥ] caturbhiḥ saha|
madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam| pṛthagrasāṃśca madhunā vyāghrīvārtākabhṛṅgajān||48|| kāsaghnasyāśvaśakṛtaḥ surasasyāsitasya ca| ----------------------------------------------|49|
Sa. tathā kaphakāse madhunā maricaṃ lihyāt| mākṣīkeṇaivā guruṃ lihyāt| vyāghryādīnām rasān pṛthakpṛthak madhunā lihyāt|
Ā. rā. tlehāṣṭakamāha-madhunā maricamiti| joṅgakaṃ agaruḥ| vyāghryādīnāṃ ṣaṇṇāṃ rasāḥ| kāsaghnaḥ-kāsamardaḥ| asitaḥ surasaḥ-kṛṣṇatulasī|
----------------------------------------------| devadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ||49|| pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyā dhātrī sitopalā| lājāḥ sitopalā sarpiḥ śṛṅgī dhātrīphalodbhavā||50|| madhutailayutā lehāstrayo vātānuge kaphe| ----------------------------------------------|51|
Sa. devadārvādayo madhutailayutā lehāstrayaḥ-ślokārdhagaditāḥ, vātānuge kaphe syuḥ| atra śṛṅgīdhātrīphalodbhaveti kecidviśiṣṭamāmalakamāhuḥ| anye tu śṛṅgī karkaṭaśṛṅgīti vyācakṣate|
Ā. rā. vātānuge kaphe lehatrayamāha-devadāruśaṭhīti| dhātrīphalodbhavā śṛṅgī-śṛṅgākārā śuṣkāmalakatvak|
----------------------------------------------| dve pale dāḍimādaṣṭau guḍādvyoṣātpalatrayam||51|| rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasaśvāsakāsajit| guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimaṃ śvāsakāsajit||52|| kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalonmitam| ----------------------------------------------|53|
Sa. dāḍimasya pale dve tu guḍādaṣṭau trikaṭukāt palatrayamityetaddāḍimādyaṃ cūrṇaṃ rocanādiguṇaṃ pīnasādijit| saṃ-guḍādikaṃ krameṇa paladvayamardhakarṣaṃ karṣaṃ ardhakarṣaṃ palapramāṇaṃ pūrvoktaguṇam|
Ā. rā. guṭikāmāha-dve pale iti| guṭikāntaramāha-guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimāditi| paladvayaṃ guḍasya| ardhākṣaḥ kṣārasya| karṣo marīcasya| ardhākṣaḥ kaṇāyāḥ| palaṃ dāḍimasya| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- " viḍaṅgaṃ saindhavaṃ kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ hiṅgu manaḥ śilām| kāse śvāse ca hidhmāyāṃ lihyāt kṣaudraghṛtāplutam|| pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmūrvāgavākṣipippalīghanam| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutaṃ pibet|| tadvanmustāśaṭhīśṛṅgīnāgarātiviṣābhayāḥ|" iti|
----------------------------------------------| pibejjavaroktaṃ pathyādi saśṛṅgīkaṃ ca pācanam||53||
Sa. tathā jvaracikitsitoktaṃ (ślo. 62)- "pathyākustumbarī" ityādikaṃ pācanaṃ karkaṭaśṛṅgīsahitaṃ pibet pūrvaguṇam|
Ā. rā. pācanamāha-pibejjvaroktamiti| pathyādi-pathyākustumbarīmustetyādi|
athavā dīpyakatrivṛdviśālāghanapauṣkaram| sakaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kaphakāsī jale'pi vā||54||
Sa. dīpyakādikaṃ gomūtre kvathitaṃ jale'thavā kvathitaṃ pippalīsahitaṃ kaphakāsī pibet|
Ā. rā. pācanāntaramāha-athaveti| taccamūtre jale[vā]kvathitam|
tailabhṛṣṭaṃ ca vaidehīkalkākṣaṃ sasitopalam| pāyayetkaphakāsaghnaṃ kulatthasalilāplutam||55||
Sa. pippalīkalkakarṣaṃ saśarkaraṃ tailena pakvaṃ kulatthasalilāplutaṃ kaphakāsaghnaṃ pāyayet|
Ā. rā. śamanamāha-tailabhṛṣṭaṃ ceti| vaidehī-pippalīkalko-dgavapiṣṭapiṇḍam| akṣaṃ-karṣam| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- "sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet||" iti|
daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet| puṣkarāhvaśaṭhībilvasurasāvyoṣahiṅgubhiḥ||56|| peyānupānaṃ tatsarvavātaśleṣmāmayāpaham| ----------------------------------------------|57|
Sa. daśamūlakvāthāḍhake ghṛtasya prasthaṃ puṣkaramūlādibhiḥ pratyekaṃ karṣapramāṇaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet| tat peyānupānaṃ sarvavātakaphāmayaghnam|
Ā. rā. ghṛtamāha----- daśamūlāḍhake iti| āḍhake kvāthasya|
----------------------------------------------| nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṃ kāsajiddhṛtam||57||
Sa. nirguṇḍīpatrasvarasasādhitaṃ ghṛtaṃ kāsajitsyāt|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-nirguṇḍīti|
ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣagarbhaṃ ca sādhitam| 57 1/2| ----------------------------------------------|58|
Sa. viḍaṅgānāṃ rase vyoṣagarbhaṃ ca sādhitaṃ ghṛtaṃ pūrvoktaguṇam|
Ā. rā. [ghṛtāntaramāha-ghṛtamiti|]
punarnavaśivāṭikāsaralakāsamardāmṛtā- paṭolabṛhatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṃyutaiḥ| ghṛtaṃ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyate na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurebhyo bhayam||58||
Sa. punarnavādirasaiḥ payasā yutaistrikaṭunā kalkena ca siddhaṃ ghṛtamupayujya-pītvā, kāsādibhyo bhayaṃ na jāyate| "vasugrahayutā jasau jasayalāśca pṛthvī guruḥ|" atra punarnavādiraso ghṛtāccaturguṇaḥ kṣīraṃ ghṛtasamaṃ ghṛtaṃ vyoṣāccaturguṇamiti pākakramaḥ|
Ā. rā. ghṛtāntarāmāha-punarnaveti| śivāṭikā-dvitīyaḥ punarnavā| trikaṭunā kalkena|
samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake||59|| ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ| sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ||60|| vṛścīvabṛhatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ| mṛdvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavetasaiḥ||61|| śṛṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet| kalkaistatsarvakāseṣu śvāsahidhmāsu ceṣyate||62|| kaṇṭakārīghṛtaṃ caitatkaphavyādhivināśanam| ----------------------------------------------|63|
Sa. kaṇṭakāryāḥ samūlaphalapatrāyā rasāḍhake balādibhiḥ kalkaighṛtāccaturthāṃśapramāṇairghṛtaprasthaṃ pacet| tacca sarpiḥ sarvakāsādhiṣviṣyate-abhihitam| idaṃ ca kaṇṭākārīghṛtaṃ kaphavyādhivināśanam|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-samūlaphalaśākhāyā iti| mūlaṃpippalīmūlam| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- "kaṇṭakāryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ paktvā droṇe'mbhasaḥ pacet| tenāḍhakena kvāthasya ghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|| rāsnāduḥ sparśaṣaṅgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ| sauvarcalayavakṣārakṛṣṇāmūlaiśca tajjayet|| kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārocakapīnasān|" iti|
----------------------------------------------| pacevyāghrītulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe'pāmāḍhakasthite||63|| kṣipet pūte tu sañcūrṇya vyoṣarāsnāmṛtāgnikān| śṛṅgībhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān||64|| sarpiṣaḥ ṣoḍaśapalaṃ catvāriṃśatpalāni ca| matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayet||65|| darvīlepini śīte ca pṛthak dvikuḍavaṃ kṣipet| pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca||66|| leho'yaṃ gulmahṛdrogadurnāmaśvāsakāsajit| ----------------------------------------------|67|
Sa. vyāghryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ-marditāṃ, jalasya vahe-caturdroṇe, pacet| āḍhakasthite jale sañcūrṇya vyoṣādīni ardhapalapramāṇāni pratyekaṃ kṣipet| agnirevāgnikaḥ-citrakaḥ| ghṛtasya ca ṣoḍaśa palāni, matsyaṇḍikāyāḥ,-vimalāyāḥ, catvāriṃśatpalāni, bhūyaśca tatsarvaṃ pacet| darvī limpatīti darvīlepī tasmin darvīlepini, avalehe śīte sati pratyekaṃ dvikuḍavapramāṇaṃ pippalyādi kṣipet| ayaṃ leho gulmādijit|
Ā. rā. vyāghrīlehamāha-pacedvyāghrītulāmiti| vahedroṇacatuṣke| granthi-pippalīmūlam| matsyaṇḍikāyāḥ-śarkarāyāḥ| anavasya-jīrṇasya| saṅgrahe tu (ci.a. 4)- "triphalā pippalī pāṭhā sārivā bṛhatīdvayam| marīcaṃ padmakaṃ mustamuṣīraṃ cākṣasammitam|| paktvā jalāḍhake pādaśeṣekṣārapalāṣṭakam| datvā guḍasya ca palaṃ pacedādarvilepanāt|| lehaḥ kapholbaṇaṃ kāsaṃ sarvameṣa niyacchati| sādhitaṃ kṣīramebhirvā tailakṣodrayutaṃ pibet||" iti| vaṅgasene tu (kāsādhikāre)- "kuṣṭhaṃ tāmalakī bhārṅgī śaṭhīkṣāro harītakī| kolaṃ coṣṇāmbhasā cīrṇaṃ leho vā madhusaṃyutaḥ|| kolaṃ-maricam| (ślo. 47) vyoṣapuṣkaramṛdvīkātriphalāśaṭhicitrakaiḥ| madhutailayuto lehaḥ śleṣmakāsanibarhaṇaḥ|| vyoṣājamodacitrakaṣaṅgranthācavyakalkitaṃ sarpiḥ| kaphakāsaśvāsaharaṃ vāsakarasasādhitaṃ samadhu||" iti| yogaratne tu-"viḍaṅgaṃ saindhavaṃ rāsnā śaṭhī kṣāro mahauṣadham| śleṣmakāse hitaṃ cūrṇaṃ leho vā madhusaṃyutaḥ|| bibhītakaṃ ghṛtābhyaktaṃ gośakṛtpariveṣṭitam| svinnamagnau haretkāsaṃ dhruvamāsye vidhāritam||" iti|
---------------------------------------------| śamanaṃ ca pibeddhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe||67||
Sa. tathā kaphakāse śamanaṃ dhūmaṃ pibet| ghanaśleṣmaṇi śodhanaṃ dhūmaṃ pibet| ghanaśleṣmaṇi śodhanaṃ dhūmaṃ pibet| atha tameva dhūmamāha-
Ā. rā. dhūmamāha-śamanaṃ ceti| śamanaṃ dhūmaṃ pibet| yasya tu bahalaḥ kaphaḥ [sa] śodhanaṃ dhūmaṃ pibet|
manaḥśilālamadhukamāṃsīmusteṅgudītvacaḥ| dhūmaṃ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṃ pibedanu||68|| niṣṭhyūtānte guḍayutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ| vātaśleṣmottarān kāsānacireṇa cirantanān||69||
Sa. eteṣāṃ sambandhinaṃ dhūmaṃ kāsaghnavidhinā-sūtroditena, pītvā'nu-paścāt, niṣṭhyūtānte koṣṇaṃ kṣīraṃ guḍānvitaṃ pibet| sa dhūmaḥ pīto vātaśleṣmottarān kāsāṃścirantanān āśveva hanti| cirantanāniti "sāyaṃ ciraṃ" ityādinā ṭhyuḥ|
Ā. rā. dhūmāntaramāha----- manaḥśileti| alaṃ-haritālam| iṅgudī-tāpasadrumaḥ| tvaktāji (?) cūrṇīkṛtvā teṣāṃ dhūmaṃ pibedityarthaḥ| kāsaghnavidhinā-dhūmapānoktena| dhūmotkliṣṭakaphaniṣṭhānāmakṣīraṃ pibet| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- " prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅeṣṭā'laṃ manaḥ śilām| marīcaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm|| kṛtvā vārtai pibeddhūmaṃ kṣaumacailānuvārtinīm| ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ pibettadvadguḍāmbu vā|| śārṅgeṣṭā-uttuṇḍukī| surasaḥ-tulasī| tadvat-niṣṭhyātānte| nepālitālamaricalākṣānatakuṭannaṭaiḥ| uśīrarohiṣaphaladraviḍīvaṃśalekhanaiḥ|| pūrvakalpena dhūmo'yaṃ sānupāno vidhīyate| nepālī-manaḥśilā tālaṃ-haritālam| draviḍī-elā| vaṃśalekhanaṃ-vaṃśatvak| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ| kośātakīphalānmadhyaiḥ pibedvā samanaḥśilaiḥ||" iti| yogaratne tu-"tāpyamānasakāsena nāsābhaṅge svarejaḍe| kṣavathau ghrāṇanāse ca dhūmanāḍīṃ prayojayet|| kṣaumagarbhāṃ pibedvarti haritālaṃ manaḥ śilām| tālīsapatraṃ kaiḍaryaṃ guḍānnaṃ caiva bhojayet|| kaiḍaryaṃ-kaṭphalam| dhūmavartirbalāvyoṣaṃ haritālaṃ manaḥ śilā| anupānaṃ śṛtaṃ vā'pi praśastaṃ kāñjikaudanam|| madhukaṃ cājamodaśca jīvantyagurusarjajau| svairaṇḍamūlā kāsaghnī dhūmavartiriyaṃ śubhā|| sarjajo-rālā| kṣaumaṃ hiṅguvacābhūrjagranthiścaiṣa ghṛtānvitaḥ| dhūmakāsaharaḥ pītaḥ sarvagandhamayo'pi vā|| manaḥ śilā samāli.......daraiḥ pariśodhitaiḥ| tryahaṃ patraiḥ kṛtaṃ dhūmaṃ pibetkāsanivāraṇam|| jāteruttaraśiphādhūmaṃ śilāguggulamiśritam| gātrasya badarāṅgāraiḥ kārayetkāsaśāntaye|| jāteruttaradiṅmūlaṃ śilailāgugguluṃ samam| ajāmūtrena piṣṭo'yaṃ dhūpaḥ kāsaharaḥ paraḥ| mūlena śarapuṅkhāyā dhūpaḥ kāsaharaḥ paraḥ|" iti|
tamakaḥ kaphakāse tu syāccetpittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet||70||
Sa. kaphakāse yadi tamakaḥ pittānubandhajaḥ syāt| tatratamake, pittakāsakriyāmavasthāvaśāt prayojayet|
Ā. rā. tamakopadrave pratīkāramāha-tamaka iti| tamakaḥ-pratamakaḥ, "jvaramūrcchāyutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakastu saḥ|" (hṛ. ni. a. 4/11) iti vacanātpittajatvācca|
kaphānubandhe pavane kuryātkaphaharāṃ kriyām| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm||71|| vātaśleṣmātmake śuṣke snigdhamārdre virukṣaṇam| kāse karma sapitte tu kaphaje tiktasaṃyutam||72||
Sa. pavane kaphānubandhe sati kaphakāsaharāṃ kriyāṃ kuryāt| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittakāsanāśinīṃ kriyāṃ vidadhyāt| vātaśleṣmātmake śuṣke kāse snigdhaṃ karma| ārdre tu kāse virūkṣaṇaṃ karma| kaphaje tu kāse sapitte tiktasaṃyutaṃ virūkṣaṇaṃ karma|
Ā. rā. anubandhabhedāccikitsāmāha-kaphanubandha iti| śuṣke-śleṣmaniṣṭhīvanahīne,ārdre-yukte| sapitte kaphaje tu śuṣke tiktayutaṃ snigdham, ārdre rūkṣam| iti kaphakāsacikitsā
urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet| kṣīreṇa--------------------------------------|73|
Sa. antaḥkṣata urasi sati sadyaḥ-śīghrameva, lākṣāṃ mākṣikayuktāṃ kṣīreṇa pibet| uraḥsandhānajanena lākṣāyāḥ prādhānyāt| tathā cāgryaṃ saṅgrahe (sū.a.13)-"lākṣā sadyaḥkṣataghnānām|" iti|
Ā. rā. atha kṣatakāsacikitsā| tatra kṣatasyauṣadhamāha-urasyantaḥkṣata iti| sadyaḥ-utpannamātre|
----------------------------------------------| ----------śālīn jīrṇe'dyātkṣīreṇaiva saśarkarān||73||
Sa. jīrṇe-pariṇate tasminnauṣadhe, kṣīreṇaiva saha śālima(līna) dyāt saśarkaram(rān)|
Ā. rā. atrauṣadhabhojanamāha-śālīniti| jīrṇe-auṣadhe|
pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṃ surāyutām| ----------------------------------------------|74|
Sa. pārśvabastyādirugalpāgniśca tāṃ-lākṣāṃ, surāyutāṃ pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-pārśvabastisarugiti pārśvayorbastau ca saruk-saśūlaḥ| tāṃ-lākṣām|
----------------------------------------------| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām||74||
Sa. bhinnapurīṣo naro mustātiviṣāpāṭhāvatsakānvitāṃ lākṣāṃ pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-bhinnaviṭka iti| mustādibhiścaturbhiryutāṃ lākṣāṃ śītodakena pibet|
lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyaṃ gaṇaṃ sitām| tvakkṣīrī samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet||75||
Sa. lākṣādīni hi kṣīre paktvā tat kṣīraṃ dīptāgniḥ pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāhā-lākṣāṃ sarpiriti| samit-godhamacūrṇam|
ikṣvārikābisagranthipadmakesaracandanaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibetkṣatī||76||
Sa. ikṣvārikādibhiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ madhuyutaṃ sandhānārthamurasi kṣataḥ pumān pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-ikṣvāriketi|
yavānāṃ cūrṇamāmānāṃ kṣīre siddhaṃ ghṛtānvitam| jvaradāhe sitākṣaudrasaktūnvā payasā pibet||77||
Sa. yavānāmāmānāṃ cūrṇaṃ kṣīre siddhaṃ ghṛtayutaṃ jvaradāhe pibet| athavā, śarkarāmākṣikayutān saktūn payasā pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-yavānāṃ cūrṇamiti| āmānāṃ-ulambikāyogyānām| auṣadhāntaramāha-sitākṣaudrasaktūnveti|
kāsavāṃstu pibetsarpirmadhurauṣadhasādhitam| guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ hitam||78|| cūrṇamāmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam| rasāyanavidhānena pippalīrvā prayojayet||79||
Sa. kāsavāṃśca madhurauṣadhaiḥ sādhitaṃ sarpiḥ pibet| athavā, guḍodakaṃ kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ śītaṃ pibet| āmalakānāṃ vā cūrṇaṃ kṣīre siddhaṃ sarpiryuktaṃ pibet| rasāyanoktavidhinā vā pippalīḥ prayojayet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-kāsavāṃstviti| madhurāṇijīvantyādīni| auṣadhāntaramāha-guḍodakaṃ veti| kvathitaṃ-kvāthavidhinā| auṣadhāntaramāha-cūrṇamāmalakānāṃ veti| auṣadhāntaramāha-rasāyanavidhāneneti|
kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ| madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīripippalībalāḥ||80||
Sa. kāsī parvāsthiśūlavāṃśca saghṛtamākṣikā madhūkādīrlihyāt|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-kāsī parvāsthiśūlīti| vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo. 93)- "cūrṇaṃ kakubhasamutthaṃ vāsakarasabhāvitaṃ bahūn vārān| madhughṛtasitopalābhirlehyaṃ kṣatakāsaraktapittaharam||" iti|
trijātamardhakarṣāṃśaṃ pippalyardhapalaṃ sitā| drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam||81|| madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pittaśoṇitam| kāsaśvāsārucicchardimūrcchāhidhmāmadabhramān||82|| kṣatakṣayasvarabhraṃśaplīhaśoṣāḍhyamārutān| raktaniṣṭhīvahṛtpārśvarukpipāsājvarānapi||83||
Sa. trijātakamardhakarṣapramāṇaṃ kaṇā karṣadvayamātrā sitādikaṃ pratyekaṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitaṃ madhunā kṛtā guṭikā vṛṣyāḥ pitta śoṇitādīn ghnanti|
Ā. rā. elādiguṭikāmāha-trijātamardhakarṣāṃśamiti|
varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṃ rajaḥ| raktaṣṭhīvī pibetsiddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ||84|| madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam| ----------------------------------------------|85|
Sa. punarnavādicūrṇaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ siddhaṃ raktaṣṭhīvī pibet| athavā, madhūkādibhiḥ siddhaṃ taṇḍulīyakaṃ pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-varṣābhūśarkareti| auṣadhāntaramāha-madhūkamadhukakṣīrasiddhamiti| madhūkamadhukābhyāṃ siddhena kṣīreṇa siddham|
----------------------------------------------| yathāsvaṃ mārgavisṛte rakte kuryācca bheṣajam||85||
Sa. mārgeṇa-mukhādinā, visṛte rakte yathāyathaṃ raktapitta cikitsitoktamauṣadhaṃ kuryāt|
Ā. rā. raktapittauṣadhamatidiśati-yathāsvamiti| yogaratne tu-""gaṅgagodāvarīkṣiprākālindīnarmadodbhavām| āhṛtyasikatāṃ śvetāṃ susūkṣmāṃ prasṛtonmitām|| tulyāṃ tailaghṛtakṣaudraiḥ savasāmañjibhistathā| sāgāradhūmaistriphalārasena ca vimiśritām|| saptabhiḥ prasṛtaiḥ sārdhaṃ khajena mathitāṃ pibet|raktaṣṭhīvī kṣatoraskaḥ siddhayogaṃ samācaret| rakte pravṛtte dakṣāṇḍaṃ yūṣaistoyena vā pibet|| caṭakāṇḍarasaṃ vā'pi raktaṃ vā chāgajāṅgalam||" iti| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "rakte'tivṛtte chāgaṃ vā jāṅgalaṃ vā pibedasṛk|" tathā-"pippalīmadhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam| prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasastathā|| yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tatsarvaṃ mrudunā'gninā|| pacellehaṃ ghṛtaṃkṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut| kāsahṛdrogakārśyaghno hito vṛddhālparetasām||" iti| yavacūrṇādīni prasṛtāṃśāni|
mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam| ----------------------------------------------|86|
Sa. mūḍhavātastu puruṣo'jāyā medaḥ surayā bhṛṣṭamīṣatsaindhavasahitamadyāt|
----------------------------------------------| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro'gnidīptimān||86|| śṛtakṣīrasareṇādyātsaghṛtakṣaudraśarkaram| ----------------------------------------------|87|
Sa. kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro dīptāgniḥ śṛtakṣīrasya sambandhinā sareṇa saghṛtakṣaudraśarkaramajāmedo'dyāt|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-kṣāmaḥ kṣīṇa iti| ajāmeda ityunaṣaṅgaḥ|
----------------------------------------------| śarkarāyavagodhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu||87|| śṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyātkṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśaḥ| ----------------------------------------------|88|
Sa. athavā kṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśo vā śarkarādikaṃ lihyāt| katham ? śṛtakṣīrānupānam|
----------------------------------------------| kravyātpiśitaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ||88|| pipppalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam| ----------------------------------------------|89|
Sa. sa ca-kṣīṇādiḥ, kravyātpiśitasya niryūhaṃ ghṛtena bhṛṣṭaṃ pibet| kimbhūtam ? pippalīkṣaudrānvitam| tacca māṃsaśoṇitavardhanaṃ syāt|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-kravyātpiśitaniryūhamiti| saḥ-kṣīṇaḥ kṣatakāsī|
----------------------------------------------| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ||89|| tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ| sāśvakarṇaiḥ śṛtātkṣīrādadyājjātena sarpiṣā||90|| śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrabalendriyaḥ| ----------------------------------------------|91|
Sa. nyagrodhādibhiḥ śṛtātkṣīrāt samudbhūtena sarpiṣā śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrādiśca naro'dyāt|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-nyagrodhodumbareti| tālamastako-agra. . majjā| nyagrodhādibhiḥ śṛtaṃ yat kṣīraṃ, tato jātaṃ yatsarpiḥ, tena śālyodanamadyāt|
----------------------------------------------| vātapittārdite'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairmataḥ||91|| tailaiścānilarogaghnaiḥ pīḍite mātariśvanā| ----------------------------------------------|92|
Sa. vātapittapīḍite gātramede vā'bhyaṅgoghṛtairmataḥ| mātariśvanā-vātena, pīḍite sati tailairvātarogaghnairabhyaṅgo mataḥ| caśabdāddhṛtairapīti dyotayati|
Ā. rā. ghṛtābhyaṅgamāha---- vātapitārdit iti| tailābhyaṅgamāha-tailaiśceti|
----------------------------------------------| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ|92|
Sa. hṛtpārśvapīḍāsu jīvanīyasya sarpiṣaḥ pānaṃ syāt| iti sambhāvanāyāṃ liṅ|
Ā. rā. auṣadhāntaramāh---- hṛtpārśvārtau tviti|
----------------------------------------------| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ||92||
Sa. hṛtpārśvapīḍāsu jīvanīyasya sarpiṣaḥ pānaṃ syāt| iti sambhāvanāyāṃ liṅ|
Ā. rā. vātavyādhyuktamatidiṣati----- kuryādveti|
----------------------------------------------| yaṣṭyāhnanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasame ghṛtam||93|| payasyāpippalīvāṃśīkalkaiḥ siddhaṃ kṣate hitam| ----------------------------------------------|94|
Sa. yaṣṭyāhvayasya nāgabalāyāśca kvāthe kṣīratulye payasyādikalkaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ kṣatakāsehitam|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha----yaṣṭyāhvanāgabalayoriti| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "śṛtaṃ vā'ṣṭaguṇe kṣīre kolalā kṣārasānvitam| kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvamratsakatvagvatsakatvakphalairghṛtam ||" iti| kaṭvaṅgaḥ-ṭuṇṭukaḥ| phalaṃ-vatsakasyaiva|
----------------------------------------------| jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrā punarnavā||94|| balābhārṅgīsvaguptarddhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ| śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañcamūlaṃ ca yallaghu||95|| drākṣākṣoḍādi ca phalaṃ madhurasnigdhabṛṃhaṇam| taiḥ pacetsarpiṣaḥ prasthaṃ karṣāṃśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ||96|| kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṃsarasānvitam| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulārajaḥ||97|| palārdhakaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram| vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ yathābalam||98|| amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam| sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā||99|| naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet||100|| kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsripittanut| putradaṃ chardimūrcchāhṛdyonimūtrāmayāpaham||101||
Sa. jīvanīyo gaṇastathā śuṇṭhyādayastairjīvanīyādigaṇādibhiḥ karṣāṃśaiḥ sūkṣmacūrṇitaiḥ kṣīradhātryādirasayuktaṃ ghṛtasya prasthaṃdvātriśatpalāni pacet| drākṣākṣoḍādīnya(tya)trādiśabdena nārikelanikocādiparigrahaḥ| śīte ghṛte mākṣikasya ṣoḍaśapalāni, śarkarācūrṇapalāni pañcāśat, maricādīni dvikārṣikāṇi cūrṇitāni prakṣipya tasmānmātrāṃ yathābalaṃ lihyāt| amṛtaprāśametatsaṃjñaṃ ghṛtaṃ narāṇāmamṛtatulyam, mahāguṇatvāt| yathā nāgānāṃ sudhā devānāmamṛtam| ata evaitat sudhāmṛtarasam| prāśyaṃ-bhojyaṃ, kṣīramāṃsarasāśinā| etacca ghṛtaṃ naṣṭaśukrādīn bṛṃhayet| kāsādinut| putradam| chardyādighnam| atra ca madhurasnigdhabṛṃhaṇānāṃ drākṣādīnāmapi yathālābhaṃ karṣapramāṇamadhikaṃ vā yojyam| yathā sāmānyaparibhāṣoktā karṣamātrā paripūrṇā syāditi|
Ā. rā. amṛtaprāśamāha---- jīvanīyo gaṇa iti| vīrāvidārī| payasyā-dugdhikā| madhurādiguṇaṃ phalaṃ-tacca drākṣākṣoḍādi prasiddhaṃ grāhyamityarthaḥ| vinīya-nikṣipya| sudhāpātāle, amṛtaṃ-svarge, tābhyāṃ tulyarasamidaṃ ghṛtaṃ narāṇāmamṛtam| ata evāmṛtaprāśākhyam| " rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmṛtam| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te||" (hṛ. sū. a. 18/17) iti mantraliṅgāt|
śrvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇī palāśarṣabhakau sthirām||102|| pālikāni pacetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaiḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ||103|| śatāvaryarddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛdrogaśūlanut||104|| mūtrakṛcchrapramehārśaḥkāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ||105||
Sa. śvadaṃṣṭrādīni pālikāni, teṣāṃ rase kṣīracaturguṇe svaguptādibhiḥ kalkairghṛtāt prasthaḥ siddho vātapittahṛdrogaśūlanut| mūtrakṛcchrādighniḥ| tathā, dhanurādikhinnānāṃ balamāṃsadaḥ|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- śvadaṃṣṭrośīreti| śvadaṃṣṭrayā ṣoḍaśaguṇe jale caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ pākānantaraṃ yorasaḥ| yasmāccaturguṇaṃ kṣīraṃ| a......karuṇā eva hṛtahṛdayatā|
madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe paceddhṛtam| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale||106|| pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ vimiśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmeṣu taddhitam||107||
Sa. madhuyaṣṭyā aṣṭau palāni, drākṣāyāḥ ṣoḍaśa, etatkvāthe pippalyaṣṭapaleghṛtaprasthaṃ pacet| ghṛte ca siddhe suśīte sati kṣaudraśarkarayoḥ pṛthagaṣṭapalaṃ vimiśrayet| etacca ghṛtaṃ samasaktu kṣata kṣīṇe raktagulme ca hitam|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- madhukāṣṭapaleti| tantripaṭāṃ samasaktu|
dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāddhṛtāt| gavyājayośca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet||108|| siddhaśīte sitākṣaudraṃ dviprasthaṃ vinayettataḥ| yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham||109|| vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam| ----------------------------------------------|110|
Sa. dhātryādirasasya pṛthak prasthaṃ gavyājayoḥ kṣīrayoḥ prasthau ghṛtasya prasthaṃ ca vipācayet| siddhapūte ca tatastasmin ghṛte śarkarākṣaudrayoḥ prasthau dvau vinayet-kṣipet| tata iti "avyayāditvāt" tasiḥ| etacca ghṛtaṃ yakṣmādiharaṃ tathā vayaḥsthāpanādiguṇam|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- dhātrīphaleti| dhātrīphalarasādīnāṃ navānāṃ navaprasthaḥ|
----------------------------------------------| ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike lihyādvāte'dhike pibet||110|| līḍhaṃ nirvāpayetpittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca||111||
Sa. pitte'bhyadhike ghṛtaṃ lihyāt| vāte'dhike ghṛtaṃ pibet| līḍhaṃ tu ghṛtaṃ nirvāpayet-saṃśamayet| analaṃ ca na hanti līḍhaṃ ghṛtam| kutaḥ ? alpatvāt| atrāyaṃ sadbhāvārthaḥ,-kila pītenādhikena dravatayā vahnermāndyenāvaśyaṃ bhavitavyam| tathā ca vakṣyati (hṛ.ci.a.10/32)-"agnernirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā|" iti| taccābhyadhikaṃ pittaṃ līḍhaṃ ghṛtaṃ saṃśamayati| alpatvācca hetoragniṃ na hanti-mandasyāgneradhikaṃ māndyaṃ na janayati| pītaṃ saddhṛtamanilamākrāmati-prasahya jayati| ūṣmāṇaṃ-jāṭharaṃ vahniṃ jājvalyamānaṃ, ruṇaddhi-āśveva sthagayati, śamaṃ kiñcinnayati|
Ā. rā. ghṛtalehapānayorviṣayabhedamāha----ghṛtaṃ tviti| nirvāpayet-śamayet, śītatvāt| lehyaṃ śītasparśaṃ bhavati| alpatvāt-vahneranāvarakatvāt, asṛtāvayavatvāt| alpadeśe vyāpitvaṃ hyalpatvam| ūṣmāṇaṃ-agnim|
kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ styānāni yojayet||112|| sarpirguḍān samadhvaṃśān kṛtvā dadyātpayo'nu ca| reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt||113||
Sa. kṣāmāṇāṃ kṣīṇānāṃ kṛśāṅgānāṃ ca nṛṇāmetānyeva pūrvoktāni ghṛtāni styānāni tvakakṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ saha yojayet| sarpirmiśrān guḍān samadhvaṃśān kṛtvā ca dadyāt| śarkarāyāḥ palāni pañcāśat madhunaḥ palāni ṣoḍaśātra deyāni| muninā hyevamuktam (ca.ci.a.11/60)-dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet| śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca|| kṣiptvā sarpirguḍān kuryāddhikkāśvāsajvarāpahān|" iti| paya ityādi| anantaraṃ payaḥ pibet| taiḥ_sarpirguḍaiḥ, retovīryādīn śīghrataraṃ prāpnoti|
Ā. rā. sarpirguḍānāha----kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmiti| kṣāmaḥ-śukreṇa hīnaḥ| kṣīṇe-balavīryābhyām| kṛśo-māsāṃdibhiḥ| styānāni ghṛtāni cūrṇairyojayet| taiḥ-madhucaturthāṃśayuktaiḥ| sarpirguḍān-ghṛtamodakān kṛtvā, rogiṇe dadyāt| tadanu dugdhaṃ dadyāt| saṅgrahe tu (ci.a. 5)- "balā vidārī hasvaṃ ca pañcamūlaṃ punarnavā| pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśikāstathā|| eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśike| jīvanīyaiḥ pacetpiṣṭairakṣamātrairghṛtāḍhakam|| sitāpalāni pūte ca iti dvātriṃśadāvapet| godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca|| samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tatsarvaṃ khajamūrcchitam| styānaṃ sarpirguḍānkṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet|| tān jagdhvā pālikān kṣīraṃ madyaṃ tvanu pibetkaphe| śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarṣite|| raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite| śastā pārśvaśiraḥ śūle bhede ca svaravarṇayoḥ|| śṛ(śu)ṅgāḥ-pallavāṅkurāḥ| muṣṭiḥ-palam| dvikṣīre-dviguṇakṣīre| [vidāryāja] rasaḥ, aṃśikaḥ-samabhāgo, yasya tasmin| godhūmacūrṇādipañcakaṃ pratyekaṃ kuḍavāṃśam| bhūrjapatraveṣṭanaṃ sthāpanāsaukaryārtham| 'madyaṃ tu kaphe' iti vacanāt vāte pitte ca kṣīram| śarkarayā śṛte kṣīra ghṛtatailāḍhakatraye| cūrṇīkṛtāḥ kṣipetpakvasāndre daśāpalāḥ pṛthak|| drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ| tadvadvidāryāmalake prasthārdhaṃ viśvabheṣajam|| yaṣṭyāhvasauvarcalayordvipalaṃ maricasya ca| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṛśaḥ śuṣyaṃstān khādetpālikairguḍaiḥ|| tathā sadyo rasādīnām vṛddhyāpuṣṭiṃ samaśnute|| tadvat-pṛthak daśapale| pālikairguḍaiḥ-pālikān guḍan kṛtvā| gokṣārādāḍhakaṃ sarpiḥprasthamikṣurasāḍhakam| rasādvidāryāḥ kuḍavaṃ rasātprasthaṃ ca taittirāt|| dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkapuṣpakuḍavaṃ kuḍavaṃ ca priyālataḥ|| paladvayaṃ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi ca viṃśatim| pṛthagbibhītakānmajjñaḥ pippalyāśca caturthikām|| triṃśatpalāni khaṇḍacca madhūkātpāṇimānikām| tathā'rdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet|| siddhe dvikuḍavaṃ kṣaudrācchīte datvā ca modakān| kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān|| vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca| kṣīṇaujaḥsvaraśukreṣu yonidoṣeṣu saṃstrave|| mṛtaprajāsu vandhyāsu hitā garbhasya strutau|" iti| caturthikāṃ0palam| pāṇimānikāṃ-karṣam| maricājājyoḥ pṛthakpalam|
vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet| ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudravarṇe'tra ca kṣipet||114|| khaṇḍācchataṃ kaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ jīrakādapi| trijātadhānyamaricaṃ pṛthagardhapalāṃśakam||115|| avatāritaśīte ca datvā kṣaudraṃ ghṛtārdhakam| khajenāmathya ca sthāpyaṃ tannihantyupayojitam||116|| kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| uraḥsandhānajananaṃ medhāsmṛtibalapradam||117|| aśvibhyāṃ vihitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam| ----------------------------------------------|118|
Sa. vītāni-apāsitāni, tvagasthīni yasmātkūṣmāṇḍāt tasya tulāṃ sninnāṃ satīṃ punaḥ sarpiṣaḥ prasthe ghaṭṭayan pacet| atra ca kūṣmāṇḍe mākṣikavarṇe jāte sati khaṇḍācchataṃ, phaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ, jīrakācca paladvayaṃ, trijātakādi pratyekamardhapalāṃśakaṃ, kṣipet| avatārite śīte cāsmin kṣaudrasya ṣoḍaśa palāni datvā, khajena-darvyā, āmathya-viloḍya, paścādbhāṇḍe sthāpyam| evaṃ hyasya samyag ghṛtādisamayogaḥ syāt| upayojitaṃ ca tat kāsādīn hanti| uraḥsandhānaṃ karoti| medhādipradam| aśvibhyāṃ-dasrābhyāṃ, nirdiṣṭaṃ kūṣmāṇḍakākhyaṃ rasāyanam|
Ā. rā. kūṣmāṇḍakarasāyanāmāha-vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāmiti| svinnāṃ tyaktadravāṃ śītīkṛtāṃ punaḥ pacet| kṣaudravarṇe kūṣmāṇḍe| śataṃ-palaśatam| khaṇḍaprakṣepasamaye svedanānnirgataḥ kūṣmāṇḍarasaḥ prakṣepya iti vṛddhavaidyāḥ|
----------------------------------------------| pibennāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam||118|| palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk| eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param||119|| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca| ----------------------------------------------|120|
Sa. nāgabalāmūlasya palaṃ kṣīrayutaṃ pibet| kimbhūtam ? ardhakarṣādivardhitaṃ māsaṃ yāvat| kimbhūto naraḥ ? kṣīravartano'nannādaḥ san| ayaṃ prayogaḥ suṣṭhu puṣṭyādikaraḥ| evameva kalpo maṇḍūkaparṇyāḥ yaṣṭyāḥ śuṇṭhyāśca kāryaḥ|
Ā. rā. nāgabalārasāyanamāha---- pibediti| vardhitaṃ ardhakarṣeṇaiva, aṣṭabhirdinaiḥ palaṃ bhavati| ataḥ palameva, yāvan māsaḥ pūryate| anyadrasāyanamāha-maṇḍūkaparṇyā iti| ayaṃ-nāgabaloktaḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalā tulām| tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet|| palārddhikaiścātibalāyaṣṭīpunarnavaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ|| aśvāgandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ| kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklardhijīvakaiḥ|| mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaserukaiḥ| etannāgabalāsarpiḥ pittaṃ raktaṃ kṣataṃ kṣayam|| jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param| varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam|| upayujya ca ṣaṇmāsaṃ vṛddho'pi taruṇāyate| kṣīraśuklā-kṣīravidārī| mṛṇālabise-sūkṣmasthūlapadmamūle| śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca|| saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibetkāsajvarāpaham| phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase kṛtam|| strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param| saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtānvitam| yavānnasātmyo dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ| jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam|| rasaṃ prayojet kṣīṇo vyañjanārthaṃ saśarkaram|| vyañjanārthaṃ-śākārtham| gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsarasaistathā| yavānnaṃ bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairvā ghṛtāplutaiḥ||" iti|-
----------------------------------------------| pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalātulām||120|| tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet| palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ||121|| prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ| aśvagandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ||122|| kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ| mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaserukaiḥ||123|| etannāgabalāsarpiḥ pittaraktakṣatakṣayān| jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param||124|| varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam| upayujya ca ṣaṇmāsān vṛddho'pi taruṇāyate||125||
Sa. nāgabalāyāstulāṃ vāridroṇe pādaśeṣaṃ yathā bhavati tathā pacet| tena-nāgabalākvāthena, tulyāśaṃ ṛtaṃ tathā kṣīraṃ tathā palārdhapramāṇairatibalādibhiḥ kalkaiśca sādhayet| etannāgabalāsarpiḥ pittaraktādīn jayet| tathā, suṣṭhu balādikaram| tathā, varṇāya hitamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitaghnaṃ ca| tathā, ṣaṇmāsā nupayujyedaṃ ghṛtaṃ vṛddho'pi taruṇa ivācarati|
dīpte'gnau vidhireṣa syāt-----------------| ----------------------------------------------|126|
Sa. dīpte-samiddhe, agnau satyeṣa vidhiḥ syāt|
Ā. rā. uktasya kṣatakāsopacārasya viṣamāha-dīpte'gnāviti|
----------------------------mande dīpanapācanaḥ| yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto, grāhī śakṛti tu drave||126||
Sa. mande'gnau dīpanapācanaḥ| yakṣmokto-rājayakṣmaṇyuktaḥ, kṣatināṃ śasta upakramaḥ| drave tu śakṛti grāhī upakramaḥ|
Ā. rā. mande'gnāvupacārāntaramāha-manda iti| yakṣmoktaḥ-rājayakṣmacikitsitoktaḥ| dravamalasyopacārāntaramāha-grāhīti| grāhī-yakṣmokta eva|
daśamūlaṃ svayaṃguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||127|| bhārṅgī puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam| harītakīśataṃ caikaṃ jalapañcāḍhake pacet||128|| yavasvede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam| pacedguḍatulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt||129|| tailātsapippalīcūrṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt| lehaṃ dve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt||130|| tadvalīpalitaṃ hanyādvarṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sahidhmaṃ viṣamajvaram||131|| mehagulmagrahaṇyarśohṛdrogārucipīnasān| agastyavihitaṃ dhanyamidaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam||132||
Sa. daśamūlādipuṣkarāntaṃ pṛthak dvipalapramāṇam| yavānāmāḍhakaṃ-catuḥṣaṣṭipalāni| harītakīphalānāmekaṃ śatam| etatsarvaṃ jalasya pañcāḍhake pacet| yavasvede ca sati taṃ kaṣāyaṃ pūtaṃgālitaṃ, tacca svinnamabhayāśataṃ guḍatulāṃ dattvā tathā ghṛtatailapippalīcūrṇānāṃ pratyekaṃ kuḍavaṃ dattvā pacet| siddhe śīte ca lehe mākṣikakuḍavaṃ dattvā, ato-lehākhyādrasāyanāt, satribhāgapalamātraṃ dve ca harītakyau nityaṃ khādet| tacca bhuktaṃ valīpalitaṃ hanyāt| varṇādivardhanaṃ tathā pañcakāsādīn hanti| agastyena maharṣiṇā nirmitametadrasāyanaṃ dhanyaṃ-śreṣṭhametat| atra ca taila ghṛtamadhūnāṃ samāṃśānāmapyavirodhaḥ, pākācchaktayantarotpatteḥ|
Ā. rā. agastyaharītakīmāha-daśamūlamiti| yavasvede sati-yadā yavāḥ svinnāstadā kaṣāyaḥ siddho bhavatītyarthaḥ lehaṃ paladvayamitam|
daśamūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalīdvayam| pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmṛtāḥ||133|| bālabilvaṃ trivṛddantīmūlaṃ patraṃ ca citrakāt| payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃstrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt||134|| boṭasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ| pūtīkarañjaśamyākacandralekhāsahācaram||135|| saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṃ ca palāṃśakam| pathyāsahasraṃ saśataṃ yavānāṃ cāḍhakadvayam||136|| pacedaṣṭaguṇe toye yavasvede'vatārayet| pūte kṣipetsapathye ca tatra jīrṇaguḍāttulām||137|| tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ| adhiśrayenmṛdāvagnau darvīlepe'vatārya ca||138|| śīte prasthadvayaṃ kṣaudrātpippalīkuḍavaṃ kṣipet| cūrṇīkṛtaṃ trijātācca tripalaṃ nikhanettataḥ||139|| dhānye purāṇakumbhasthaṃ māsaṃ khādecca pūrvavat| rasāyanaṃ vasiṣṭhoktametatpūrvaguṇādhikam||140|| svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate| ----------------------------------------------|141|
Sa. daśamūlādi ikṣurakāntaṃ palapramāṇam| boṭaḥ-alambusā| sthaviraṃ-śaileyam| candralekhā-bākucī| harītakīnāmekādaśaśatāni yavānāmāḍhakau dvau aṣṭaguṇe jale paet| yavasvede sati cāvatārayet| tasmin kvāthe pūte pathyāsahitāṃ purāṇaguḍāttulāṃ tailādīnāṃ pṛthakpṛthak prasthaṃ kṣipet| tataḥ-anantaraṃ, punaḥ pacet| mṛdau vahnau darvīlepe satyavatārya śīte sati prasthadvayaṃ kṣaudrāt pippalīnāṃ catuṣpalaṃ cūrṇitaṃ trijātācca tripalaṃ kṣipet| tataḥ-anantaraṃ, purāṇakumbhasthaṃ-ghṛtarūḍhabhāṇḍasthaṃ, dhānyamadhye māsaṃ nikhanet| māsādūrdhvaṃ pūrvavat khādet| etadrasāyanaṃ vasiṣṭhena kathitam| agastyalehādguṇairadhikaṃ svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣviṣyate, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ|
Ā. rā. vasiṣṭhaharītakīmāha-daśamūlaṃ balāmiti| boṭasthaviro-muṇḍī| candralekhā-bākucī| sahācaraṃ-kuraṇṭakaḥ| ikṣuraḥ-kokilākṣaḥ| etatsarvaṃ palāṃśakaṃ-pratyekaṃ palamātram| sapathye-harītakyekādaśaśatīyukte| pūrvavatlehaṃ dve cāpathye|
----------------------------------------------| pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalātpale||141|| kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramārjakāt| ekaikāṃ maricājātyordhānyakād dve caturthike||142|| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāyayet| kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāneṣu dāpayet||143|| rucyaṃ taddīpanaṃ balyaṃ pārśvārtīśvāsakāsajit| ----------------------------------------------|144|
Sa. saindhavaṃ-lavaṇaṃ, palapramāṇam| śuṇṭhī palapramāṇā| pālikamiti palaṃ parimāṇamasyeti ṭhak| pālikaṃ pālikī ceti "napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| sauvarcalalavaṇācca dve pale| kuḍavapramāṇāni vṛkṣāmlādīni| ārjakaṃ-kuṭherakam, tasmātpatram| ekāmekāṃ maricājājyoścaturthikāṃ-palasaṃjñām, dhānyakāt dve caturthike, śarkarāpalāni ca dvādaśātra deyāni| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 11/82)- "pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī" ityārabhya yāvat "śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet| kṛtvā cūrṇamato mātrā" ityādi| tasmādatrāpyayaṃ grantho nirdiṣṭo bodhyaḥ| pramādācca kecinna paṭhanti| ayaṃ cātraivaṃ vakti-"rucyaṃ taddīpanaṃ" ityādi| śarkarāmantareṇa tu rucyatvamasya kathamivopapadyate ? tasmādyukto'tra śarkarāprayoga iti| etaccūrṇa kṛtvā, ataḥ- asmāccūrṇāt, mātrāṃ yathocitāmannapāneṣu dāpayet, vaidya iti śeṣaḥ| etaccūrṇaṃ rucyaṃ dīpanaṃ balyaṃ pārśvādyārtijit|
Ā. rā. ṣāḍavaṃ cūrṇamāha-pālikamiti| śuṇṭhyapi pālikī| ārjakāt-parṇāśāt, patram| atra-palaviṃśatau|
----------------------------------------| ekāṃ ṣoḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājājidīpyakāt||144|| tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmle dvirdviḥ saurvacalātpalam| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyātpañca palāni ca||145|| taccūrṇaṃ ṣoḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayet| ṣāḍavo'yaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat||146||
Sa. dhānyakādekāṃ ṣoḍaśikāṃ-karṣasaṃjñām| ajājīdīpyakāṭ dve dve ṣoḍaśike| tābhyāṃ-ajājīdīpyakābhyāṃ miśritābhyāṃ sakāśāt, dāḍīmavṛkṣāmle dvirdviḥ-pratyekaṃ catasraḥ ṣoḍaśikā ityarthaḥ| evamaṣṭau karṣā dāḍimasya, aṣṭau vṛkṣāmlasya| tathā sauvarcalāt palaṃ, śuṇṭhyāḥ karṣaṃ, kapitthasya majjataḥ pañca palāni| tat-etat, cūrṇaṃ śarkarāyāḥ ṣoḍaśapalaiḥ sammelayet| ayaṃ ṣoḍavo'nnapāneṣu pūrvavat pradeyaḥ syāt| arhārthe kṛtyaḥ| kecit ṣoḍaśikāṃ palamityāhuḥ|
Ā. rā. ṣāḍavāntaramāha-ekāṃ ṣoḍaśikāmiti| ṣoḍaśikāṃ-karṣam| tābhyāṃ-militābhyāṃ palamitābhyām| dvirdvidvirbhūtvā dviḥ, pratyekaṃ catuḥ palamite dāḍimavṛkṣāmle| ṣāḍavaḥ-ṣaḍaṅgasaṃyogāt|
vidhiśca yakṣmavihito yathāvasthaṃ kṣate hitaḥ| ----------------------------------------|147|
Sa. kṣate cāvasthāvaśādyakṣmaṇi yo vihito vidhiḥ sa hitaḥ|
Ā. rā. yakṣmacikitsitamatidiśati-vidhiśceti|
----------------------------------------| nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddhe uraḥ śiraḥ||147|| dālyate kāsino yasya sa nā dhūmān pibedimān| ----------------------------------------|148|
Sa. kṣatadoṣe ca nivṛtte-śānte sati, kaphe vṛddhe yasya kāsavataḥ puṃsa uraḥ śiraśca dālyate-pāṭyata iva, saḥ-kāsī, dhūmānimān-dvimedādīnāṃ, pibet|
Ā. rā. dhūmapānamāha-nivṛtta iti| dālyate-bhidyate bhidyamānamiva vyathate| nā-puruṣaḥ| imān-vakṣyamāṇān|
------------------------------------------------| dvimedādvibalāyaṣṭikalkaiḥ kṣaume subhāvite||148|| varti kṛtvā pibeddhūmaṃ jīvanīyaghṛtānupaḥ| ------------------------------------------------|149|
Sa. dvibhedādibhiḥ kalkaiḥ kṣaume-subhāvite varti kṛtvā dhūmaṃ pibet| jīvanīyākhyaṃ ghṛtamanu-paścāt, pibet|
Ā. rā. dhūmamāha-dvimedādvivacāyaṣṭīkalkairiti| subhāvite-punaḥpunarlipte|
------------------------------------------------| manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ||149|| tadvadevānupānaṃ tu śarkarekṣuguḍodakam| piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā||150|| sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanam| ------------------------------------------------|151|
Sa. manaḥśilādibhistadvadeva-dvimedādibhiryathā dhūmaṃ pibet| anu śarkarodakamikṣurasaṃ guḍodakaṃ vā pibet| udakasādṛśyādikṣuraso'pīkṣūdakaśabdena gṛhītaḥ| manaḥ śilāmārdrayā vaṭaśuṅgayā tulyāṃ piṣṭvā saha sarpiṣā dhūmaṃ satittiripratibhojanaṃ pibet|
Ā. rā. dhūmāntaramāha---- manaḥśileti| tadvadeva-kalkaiḥ kṣaume subhāvite varti kṛtveti| śarkarodakādyanyatamamanupānam| dhūmāntaramāha---- piṣṭveti| tittirimāṃsarasapradhānaṃ bhojanaṃ yatra dhūme tam| iti kṣatajāsacikitsā|
------------------------------------------------| kṣayaje bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryādagneśca vardhanam||151||
Sa. kṣayaje kāse pūrvoktaṃ bṛṃhaṇaṃ kuryādagnisandīpanaṃ ca|
Ā. rā. tathakṣayakāsacikitsā| tatra prathamopacāramāha-kṣayaje bṛṃhaṇamiti|
bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam||1||
Sa. bahudoṣāya-prabhūtādoṣāya kṣayakāsine, saha snehena mṛdu virecanaṃ dadyāt| tadevāha-
Ā. rā. virecanamāha---- bahudoṣāyeti|
------------------------------------------------| śamyākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā||152|| tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam||153||
Sa. śamyāken-karṇikāreṇa, athavā trivṛtayā drākṣārasayuktayā tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca sarpiḥ siddhaṃ yuktyādeśakālādivalena, kṣīṇadeho viśodhanaṃ pibet|
Ā. rā. tadeva virecanatrayamāha---- śamyākeneti| śamyākakalkena siddhaṃ sarpirekam| trivṛtkalkadrākṣārasārasābhyāṃ dvitīyam| rodhrakvāthavidārīrasābhyāṃ tṛtīyam|
pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsavān| ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet||154||
Sa. pitte kṣīṇe kaphādiṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsī karkaṭakyādipakvaṃ ghṛtaṃ pibet|
Ā. rā. śamanaṃ ghṛtamāha| pitte kapha iti| karkaṭaśṛṅgībalātibalākalkena kṣīreṇa ca sādhitam|
vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam| ghṛtaṃ payaśca-----------------------------|155|
Sa. vidārībhiriti bahuvacanaṃ kṣīravidāryādivyaktiviśeṣāṇāṃ grahaṇārtham| evaṃ kadambairityatrāpi dhārākadambādigrahaṇārtham| jātau bahuvacanamityanye| tālasasyaiḥ-tālaphalairvā, sādhitaṃ ghṛtaṃ payo vā pibet|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- vidārībhiriti| vāśabdaḥ pūrvaghṛtāpekṣayā, caśabdasya samuccayārthatvāt|
---------------------------------------------------------| -------------------mūtrasyavaivarṇye kṛchranirgame||155|| śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe| ghṛtamaṇḍena laghunā'nuvāsyo miśrikeṇa vā||156||
Sa. mūtrasya vaivarṇye kṛchranirgame sati tathā meḍhre śūne savedane pāyau śroṇyāṃ vaṅkṣaṇe caivaṃvidhe sati naro laghunā ghṛtamaṇḍenānuvāsyaḥ| miśrikeṇa vā-ghṛtatailena, anuvāsyaḥ|
Ā. rā. [anuvāsanamāha-mūtrasyeti|] laghunā-laghupañcamūlasiddhena| [ghṛtamaṇḍena-]cirasthitasya ghṛtasyācchabhāgena| miśrakeṇa-vṛddhicikitsiktena sukumārakākhyena "pacetpunarnavatulāṃ" (hṛ. ci. a. 13/41) ityādinā|
jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ| kramaśaḥ prasahāstadvatprayojyāḥ piśitāśinaḥ||157|| auṣṇyātpramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te| kaphaṃ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryātsamyag vahan rasaḥ||158||
Sa. anuvāsānāntaraṃ jāṅgalairmāsaiḥ-hariṇaiṇājādibhiḥ, tadabhāvāttatsadṛśairapi| pratibhuktasyānantaraṃ tathaiva piśitāśinaḥ prasahāḥ-dvīpivyāghrādayaḥ, prayojyāḥ| nānuvāsitamātrasya jāṅgalamāṃsapratibhuktasyaiva prasahāḥ piśitāśinaśca yojyāḥ, agnimāndyabhayāt| te prasahāḥ pramāthibhāvāt tathauṣṇyāt kaphopaliptebhyaḥ srotobhyaḥ kaphaṃ cyāvayanti| pramāthidravyalakṣaṇaṃ ca khāraṇadādaugaditam| yathā-"srotāṃsi doṣaliptāni pramathya yat| praviśya saukṣmyāttaikṣṇyācca tatpramāthīti saṃjñitam||" iti| taiśca-srotobhiḥ,śuddhaiḥ samyagvahan rasaḥ puṣṭiṃ kuryāt|
Ā. rā. anuvāsanaśuddhasya māṃsopacāramāha----jāṅgalairiti| jāṅgalaiḥ-mṛgādimāṃsarasaiḥ| pratibhuktasya-śudhdyakteṣṭadoṣaśāntiryathā bhavatyevaṃ bhuktasya| vartakādyāḥ-viṣkirāḥ| piśitāśina iti sarveṣāṃ viśeṣaṇam| pratham viṣkirāstato bileśayāstataḥ prasahā iti kramaḥ| tadvat-pratibhojanavat, agnibalāpekṣayā mātrāvṛddhirityarthaḥ| pramāthibhāvāt-līnamalollekhanasāmarthyāt| taiḥ-srotobhiḥ| raso-rasadhātuḥ|
cavikātriphalābhārgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale||159|| śṛtairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ| piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet||160|| siddhe'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ||161||
Sa. cavikādibhirjale śṛtairnāgarādibhiḥ piṣṭaiḥ samaiḥ sarpirvipācayet| siddhe'smin ghṛte kṣārau dvau, pañca-saidhavādīni lavaṇāni ca, dattvā mātrāṃ prakṛtatvāt ghṛtasya pibet, kaphakāsārtaḥ puruṣaḥ|
Ā. rā. māṃsayogyasya ghṛtamāha----cavikātriphalenti| samaiḥ-nāgarādibhiḥ pañcabhirekayā karkaṭaśṛṅgayā, anyathā samairiti vyarthaṃ, pratyekaṃ samasya paribhāṣāprātvāt|
kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalyā kaṭurohiṇyā kāśmaryā surasena ca||162|| akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake| pacecchhośajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam||163||
Sa. kāsamardādibhirakṣapramāṇaiḥ kṣīradrākṣārasayormiśritayorāḍhake ghṛtaprasthaṃ pacet| śoṣādiharaṃ śivaṃ ca-ārogyakaram|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- kāsamardābhayeti|
vṛṣavyāghrīguḍūcīnāṃ patramūlaphalāṅkurāt| rasakalkairghṛta pakvaṃ hanti kāsajvarārucīḥ||164||
Sa. vṛṣādīnāṃ pratyekaṃ patramūlaphalāṅkurāt rasakalkaiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ kāsādīn hanti|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha----vṛṣavyāghrīguḍūcīnāmiti| patrādīnāṃ caturṇāṃ rasaisteṣāmeva kalkaiḥ| te ca vṛṣādīnāṃ pratyekaṃ grāhyāḥ|
dviguṇe dāḍimarase siddhaṃ vā vyoṣasaṃyutam| pibedupari bhuktasya yavakṣārrayutaṃ naraḥ||165|| pippalīguḍasiddhaṃ vā chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam| -----------------------------------------------------|166|
Sa. athavā dāḍimasvarase dviguṇe vyoṣakalkasaṃyutaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ bhuktasyāhārasyopari yavakṣārayutaṃ pibet| pippalīguḍābhyāṃ vā caturguṇe ghṛte ghṛtāccaturguṇe jale ghṛtasame chāgakṣīra iti pakvaṃ pibet|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- dviguṇa iti| vyoṣayutaṃ sādhanakāle| yavakṣārayutaṃ pānakāle| ghṛtāntaramāha-pippalīguḍasiddhaṃ veti| pippalīguḍayoḥ kalkena chāgakṣīreṇa ca siddham|
------------------------------------------------| etānyagnivivṛddhyarthaṃ sarpiṣi kṣayakāsinām||166|| syurdoṣabaddhakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye| ------------------------------------------------|167|
Sa. etāni pūrvoktāni cavyādibhirvipakvāni ghṛtānyagnivardhanāni kṣayakāsināṃ syuḥ| doṣopaliptakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye syuḥ|
Ā. rā. uktānāṃ ghṛtānāṃ dīpanatvaṃ srotaḥ śodhanatvaṃ cāha---- etanīti| vaṅgasene tu (kāsa. ślo. 99)- "śubhadeśasamudbhūtaṃ samudbhṛtaṃ mūla [maśva]gandhāyāḥ| puṇye'hani saṅkṣuṇṇaṃ vipaceddroṇe'mbhasastulāmasmāt|| jñātvā'ṣṭabhāgaśeṣaṃ gṛṇhīyātadrasaṃ suparitūtam| dve caivātra palaśate dadyācchāgasya śuddhamāṃsasya|| sarpiḥprasthamathaikaṃ gavyaṃ ca payaścaturguṇe dadyāt| kalkānakṣasamāṃśānūrdhvamataḥ sampravakṣyāmi|| kākoloyugamṛddhī dve mede jīvakaṃ svayaṃguptām| ṛṣabhakamelāṃ madhukaṃ mṛdvīkāhastipippalyau|| jīvantīmupakulyāṃ balāṃ vidārīṃ śatāvarī cātra| datvā samyagvipacetsarpirathoddhṛtya pūtvā ca|| madhuśarkarayoḥ kuḍavaṃ datvā bhāṇḍe śubhe sthitaṃ mṛditam| līḍhvā tatpāṇitalaṃ yatheṣṭamāhāramaśnīyāt|| kṣīṇakṣataśiśuvṛddhāḥ kṣīṇendriyavarṇahīnamāṃsāśca| prāśya prāpuḥ sadyaḥ puṣṭibalārogyatejāṃsi|| upayujya sarpiretatsatpativarṣo yuveva bhūtvā''śu| bahuśaḥ sniyo'dhigacchati na cātra śukrakṣayaṃ labhate|| putrarthinī ca nārī labhate putrān vayasyatīte'pi vandhyā labhate putraṃ sarpiḥ prāśyaitadaśvagandhādyam|| upayukte yaḥ puruṣasnīn māsān sārdhamāsaṃ vā| nārīśataṃ sa gacchanaiva bhavedyoṣitāṃ tṛtpiḥ|| khālityavalīpatairna cāsyadeho'bhibhūte kṣipram| vātavyādhibhirārtāstathaiva hṛdva stirogārtāḥ|| bhuñjānā bhājamānāḥ sarpirarogā bhavantīha| evaṃ jagaddhitārthaṃ sarpiridaṃ vājigandhāyāḥ|| śreṣṭhaṃ vājīkaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ pūrvamaśvibhyām|| (śo. 95)- kilīraśuktiṃśca takeṇa lāvānniḥkvāthavargairmadhuraisyathā'nyaiḥ| pacedghṛtṃ tattu niṣevyamāṇaṃ hanyātkṣātotthaṃ kṣatajaṃ ca kāsam||" iti| yogaratne tu-" ṣoḍaśabhirjapātraiḥ mṛdvīkāyāḥ palāni daśa ṣaṭ ca| aṣṭau madhuyuktapacani (?)cchāgaṃ ulārdhaṃ syāt|| avaśiṣṭapādatoyaṃ pūtaṃ śītaṃ kaṣāyamavatārya| datvā kaṣāyatulyaṃ payo ghanasarpiṣaḥ prastham|| ṝṣabhakajīvakamedāvidārivīrātmagutpānām| bhavyākroḍanikocakaśṛṅgāṭakapadmabījānām|| bhāgānakṣasamāṃśānāvapya ca sādhayettu mṛdvagnau| samyaksiddhe tasmin dadyātsitaśarkarāpalānyaṣṭau|| madhunaśca palānyaṣṭau catvāri palāni pippalīcūrṇāt| samasaktukaghṛtametajjanakeśvarapūjitaṃ samuddiṣṭam| kṣīṇe kṣate'lpaśukre tadgudhire paittikeṣurogeṣu| strīkāmeṣu ca deyaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ ca ghṛtametat||" iti|
------------------------------------------------| prasthonmite yavakvāthe viṃśati vijayāḥ pacet||167|| svinnā mṛditvā tāstasminpurāṇātṣaṭpalaṃ guḍāt| pippalyā dvipalaṃ karṣaṃ manohvāyā rasāñjanāt||138|| dattvā'rdhākṣaṃ pacedbhūyaḥ sa lehaḥ śvāsakāsajit| ------------------------------------------------||139||
Sa. yavakvāthe prasthapramāṇe harītakīviśatiṃ pacet| svinnāstāḥ-harītakīḥ, tasmin-yavakvāthe, mṛdutvā purāṇād guḍāt ṣaṭpalaṃ, pippalyā dvipalaṃ, karṣaṃ manaḥśilāyāḥ, rasāñjanādardhakarṣaṃ dattvā'sminkvāthe punaḥ pacet| sa lehaḥ śvāsakāsajit|
Ā. rā. harītakīlehamāha---- prasthonmita iti| tāḥ-harītakīḥ| tasmin-yavavkāthe| mṛditvā-nirasthīkrtya,mardanena ślakṣṇīkuryādityarthaḥ| yogaratne tu (vaṅgasene kāsā ślo.170)-" samūlapuṣpacchadakaṇṭakāryāstulāṃ jaladroṇapariplutāṃ ca| harītakīnāṃ ca śataṃ nidadhyāttathā'tra paktva caraṇāvaśeṣam|| guḍasya datvā śatametadagnau vopakvamuttārtha tataḥ suśīte| kaṭutrikaṃ ca tripalapramāṇaṃ palāni ṣaṭ puṣparasasya tatra||kṣipeccaturjātapalaṃ yathāgni prayujyamāno vidhinā'valehaḥ| vātātmakaṃ pittakaphodbhavaṃ ca dvidoṣajaṃ kāsamapi tridoṣam|| kṣatodbhavaṃ ca hanyātsapīnasaṃ śvāsamuraḥ kṣataṃ ca| yakṣmāṇamekādaśarūpamugraṃ bhṛgūpadiṣṭaṃ hi rasāyanaṃ syāt||" puṣparasasya-madhunaḥ| 'tulāmādāya vāsāyāḥ pacedaṣṭaguṇe jale|.............napādāvaśeṣeṇa pācayedabhayāḍhakam|| ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ vidhātkhaṇḍācchuddhāttathā śatam| śītībhūte nidadhyācca kṣaudrasyāṣṭau palāni tu|| vaṃśodbhavāyāścatvāri pippalyardhapalaṃ tathā| caturjātapalaṃ caiva cūrṇitaṃ tatra dāpayet|| raktapittaṃ nihantyeṣā kāsaṃ śvāsaṃ tathā kṣayam| vidradhiṃ jaṭharaṃ gulmaṃ tṛṣṇāhṛdrogapīnasān|| palārdhaṃ bhakṣayedasyā yatheṣṭaṃ cātra bhojanam|' iti|
------------------------------------------------| śvāvidhāṃ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ||169|| śvāsakāsaharā, barhipādau vā madhusarpiṣā| eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍanvitam||170|| lehayet, kṣāramevaṃ vā surasairaṇḍapatrajam| lihyāt tryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā||171||
Sa. śvāvidhāṃ sambandhibhyaḥ sucayo dagdhā ghṛtakṣaudraśarkarānvitāḥ śvāsakāsaharāḥ barhiṇo-mayūrasya, vā pādau dagdhau madhusarpiṣā saha śvāsakāsaharau| athavā, eraṇḍapatrasya kṣāraṃvyoṣataillaguḍayuraṃ lehayet| evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, surasairaṇḍapatrajaṃ kṣāraṃ vyoṣatailaguḍānvitaṃ lehayet| athavā tryūṣaṇacūrṇaṃ purāṇauḍasarpiṣā lihyāt|
Ā. rā. kṣāralehamāha---- śvāvidhāmiti| sūcayaḥ-śalākāḥ,yābhiste pakṣiṇaḥ śvānaṃ vidhyanti| kṣāralehāntaramāha-barhipādau veti| barhipādau-mayūracaraṇau, madhusarpirbhyāṃ līḍhe tadvat| kṣāralehāntaramāha-eraṇḍapatrakṣāraṃ veti| kṣāralehāntaramāha-kṣāramevaṃ veti| evaṃ-vyoṣādyanvitam| surasaḥ-tulasī| lehāntaramāha-lihyāditi| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "citrakatriphalājājīkarkaṭājyākaṭutrikam| drakṣāṃ ca kṣaudra sarpirbhyāṃ lihyādadyāṅguḍena vā|| pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam| śaṭhīdvibṛhatīdrākṣāpippalyelāvitunnakam|| sārivāpuṣkarajaṭākarkakhyā rasāñjanam| punarnavā loharajastrāyamāṇa yavānikā|| vṛddhistāmalakī bhārṅgī viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca|| sarvakāsāñjayellīḍhaṃ taccūrṇaṃ madhusapiṃṣā|" iti| pippalī-gajapippalī, itarasyā vyoṣeṇoktatvāt| vitunnakaṃ-kṣudramustam|
padmakaṃ tripalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca| balā rāsnā ca taccūrṇaṃ samastaṃ samaśarkaram||172|| khādenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyātkāsaharaṃ param| tadvanmaricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram||173||
Sa. padmakādīnāṃ samastaṃ cūrṇaṃ samaśarkaram| padmakādīnāṃ cūrṇamekataḥ, ekataḥ śarkarācūrṇam, tadubhayaṃ saṃyojya khādetbhakṣayet| athavā, samaśarkarameva madhughṛtābhyāṃ miśrayitvā lihyāt| tathaiva maricacūrṇaṃ ghṛtakṣaudraśarkarāyutaṃ lihyāt|
Ā. rā. samaśarkaraṃ cūrṇamāha---- padmakamiti| ekena kenacit samaśarkarā mā bhuditi samastagrahaṇam| khādenmadhughṛtābhyāṃ vinaiva| maricacūrṇamāha-tadvaditi| lihyātkāsaharaṃ paramiti tadvacchabdārthaḥ|
pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṃ dhārayenmukhe| sarveṣu śvāsakāseṣu, kevalaṃ vā bibhītakam||174||
Sa. pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṃ mukhe dhārayet sarveṣveva śvāsakāseṣu| kevalaṃ vā bibhītakaṃ mukhe dhārayediti yojyam|
Ā. rā. guṭikāmāha---- pathyāśuṇṭhīghanaguḍairiti| bibhītakadhāraṇamāha-kevalaṃ veti|
patrakalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tilvakasya saśarkaram| peyā votkārikā charditṛṭkāsāmātisārajit||175||
Sa. patrakalkaṃ tilvakasya ghṛte bhṛṣṭaṃ saśarkaraṃ chardiṭṛḍādijit| peyā vā patrasya kalke siddhā tadvat| athavā, utkārikā patrakalkakṛtā chardyādijit|
Ā. rā. peyāmutkārikāṃ cāha---- patrakalkamiti| tilvakapatrāṇyārdrāṇi piṣṭvā kalkaṃ kuryāt| taṃ ghṛtena bharjayet| tatsamena taṇḍulapiṣṭena yojayet, peyārthamutkārikārdhena (rthaṃ ca)| utkārikā-pūpalikā| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān| sābhayān sādhayettoye yavāgūstena cāmbhasā|| sasarpirlavaṇā kṣase hidhmāśvāse sapīnase| pāṇḍvāmaye kśaye śoṣe karṇaśūle ca śasyate||" iti| gaṇḍīraṃ-snuhīkāṇḍam|
kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||176||
Sa. kaṇṭakāryāḥ kvāthe mudgayūṣaḥ susaṃskṛto-hiṅgusaindhavādinā, sagaurāmalakāmlaḥ sarvakāseṣu bhiṣagjitaṃ-auṣadham|
Ā. rā. yūṣamāha-kaṇṭakārī iti| susaṃskṛtaḥ-snehalavaṇādibhiḥ| gaurāmalakaṃ-pītavarṇamāmalakam|
vātaghnauṣadhaniḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasānapi| vaiṣkirān prātudān bailān dāpayetkṣayakāsine||177||
Sa. vātaghnauṣadhānāṃ niḥkvāthe siddhaṃ kṣīramathavā yūṣān rasāṃśca viṣkiramāṃsajān pratudajān vā| tathā, bileṣu bhavā bailāḥ prāṇinasteṣāṃ rasān kṣayakāsine vaidyo dāpayet|
Ā. rā. kṣīrayūṣarasanāha----vātadhauṣadhaniḥkvātha iti| bailān-bileśayakṛtān|
kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāse'pi te yojyā vakṣyate yacca yakṣmaṇi||178|| bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate||179||
Sa. kṣatakāse ca ye dhūmāḥ-dvimedetyādayaḥ, sānupānā uktāḥ, te ca kṣayakāse'pi yojyāḥ| tacca yakṣmaṇi vakṣyate bṛṃhaṇamagnidīpanaṃ srotoviśodhanaṃ, tacca kṣayakāsine yojyam| tathā, kṣayakāsibhyo vyatyāsena sarvaṃ cikitsitaṃ balyaṃ praśasyate|
Ā. rā. kṣatakāsadhūmānatidiśati---- kṣatakāse ceti| yakṣmoktamatidiśati-vakṣyate yacceti| vyatyāsāt-parivartāt| bṛṃhaṇaṃ tyaktvā dīpanamiktvā (?) punarbṛṃhaṇamityādi parivartaḥ|
sannipātodbhavo ghoraḥ kṣayakāso yatastataḥ| yathādoṣabalaṃ tasya sannipātahitaṃ hitam|180| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne kāsacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. sannipātodbhavaḥ kṣayakāso ghoro-dāruṇo, yato bhavati, tasmād yathādoṣabalaṃ tasya yatsannipāte hitaṃ tadatra hitamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kāsacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
Ā. rā. kṣayakāse sarvadoṣāvirodhi kartavyamityāha---- saniipātodbhava iti| iti hemādriṭīkāyāyurvedarasāyane| kāsaprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam||