Sa. kāsacikitsitādanantaraṃ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāyate| sambandho'tra nidāna evoktaḥ |
athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| śvāsahidhmā yatastulyahetvādyāḥ, sādhanaṃ tataḥ| tulyameva----------------------------------|1|
Sa. yasmāt śvāsahidhmāstulyahetvādyāḥ| ādigrahaṇāt prāgrūpādayo gṛhyante| nidāne hyuktam (hṛ.ni.a.4/18)-"śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ|" iti| tataḥ-tasmāddhetoḥ, sādhanaṃ- cikitsitaṃ, śvāsahidhmayostulyameva vihitam|
Ā. rā. atha śvāsacikitsitam| śvāsacikitsitaṃ hidhmāsvapi kartavyamityāha-śvāsahidhmā iti| ādyaśabdāt doṣadūṣyasthānāni|
------------------------------------------------| ---------tadārthaṃ ca pūrvaṃ svedairupācaret||1|| snigdhairlavaṇatailāktaṃ-----------------| ------------------------------------------------|2|
Sa. tadārtaṃ-śvāsahidhmāturaṃ, pūrvaṃ-upakramebhyaḥ sarvebhyo'pi prāk, svedairupācaret| kimbhūtaiḥ ? snigdhaiḥ-na rūkṣaiḥ, vātakopabhayāt| kimbhūtam ? lavaṇānvitena tailenābhyaktam|
Ā. rā. tatra prathamaṃ svedamāha---- tadārtaṃ ceti| tadārtaṃ śvāsahidhmārtam|
kimevaṃ sati syāt ? ityāha---------------------- ------------------taiḥ kheṣu grathitaḥ kaphaḥ| sulīno'pi vilīno'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ||2|| srotasāṃ syānmṛdutvaṃ ca marutaścānulomatā| ------------------------------------------------|3|
Ā. rā. saṃ-taiḥ-svedaiḥ, kheṣu-srotaḥsu, yo'sya-śvāsahidhmāvato, grathitaḥ-piṇḍitaḥ, kaphaḥ sulīno'pi-atiśayena śliṣṭo'nta rbhūtaḥ, anayetikartavyatayā vilīno'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ syāt-sukhena nirhartuṃ śakyate| tathā, srotasāṃ-vāyustabdhānāṃ, mṛdutvaṃ ca syāt| marutaścānulomatā-svamārgagāmitvaṃ syāt| svedaphalamāha---- taiḥ kheṣviti| kheṣu-srotaḥsu| grathito-ghanībhūtaḥ| sulīnaḥ-srotobhirekatāṃ gataḥ| evaṃvidho'pi kaphaḥ svaidairvilīnatāṃ-dravatāṃ nītaḥ, koṣṭhaṃ prāptaḥ sukhaṃ śodhyo bhavati|
------------------------------------------------| svinnaṃ ca bhojayedannaṃ snigdhamānūpajai rasaiḥ||3|| dadhyuttareṇa vā, dadyāttato'smai vamanaṃ mṛdu| viśeṣātkāsavamathuhṛdgrahasvarasādine||4|| pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi yat| ------------------------------------------------|5|
Sa. sninnaṃ ca santamāturaṃ snigdhaṃ-śālyādikaṃ na rūkṣaṃ yavādikam, ānūpajaiḥ-sūkarādimāṃsajai rasaiḥ saha, bhojayet| athavā svedādanantaramasmai-śvāsahidhmāvate, dadhyuttareṇa-dadhisareṇa, vamanaṃ mṛdu dadyāt| viśeṣeṇa kāsādimate vamanaṃ dadyāt| tacca vamanaṃ pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi-vātaṃ na karoti, yattaddadyāt|
Ā. rā. svinnabhojanamāha---- svinnaṃ ceti| snigdhaṃ-snigdhaiḥ śālyadibhiḥ kṛtam| dadhyuttareṇa-dadhisareṇa| vamanamāha-dadyāditi| asmai-śvāsine| kāsādyupadravayuktāya tu viśeṣāt-atiśayena,vamanaṃ dadyāt| pippalyādibhistribhiryukta madanaphalādivacca| vātāvirodhi-vamanakalpoktam|-
------------------------------------------------| nirhṛte sukhamāpnpoti sa kaphe duṣṭavigrahe||5|| srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ| ------------------------------------------------|6|
Sa. nirhṛte kaphe'sau (saḥ)-śvāsahidhmāvān, sukhamaśrute, ruṅkṣivṛtteḥ| kimbhūte kaphe ? duṣṭo vigrahaḥ-śarīraṃ, yena tasmin| tathā, srotaḥsu viśuddheṣu-upalepādirahiteṣu, vāyuravihato-na kenacidruddhagatiḥ, srotaḥsu carati| ra-vamanaphalamāha---- nirhṛta iti| duṣṭo vigrahaḥ-śarīraṃ, yena|
------------------------------------------------| dhmānodāvartatamake mātuluṅgāmlavetasaiḥ||6|| hiṅgupīlubiḍairyuktamannaṃ syādanulomanam| sasaindhavaṃ phālāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyādvirecanam||7||
Sa. dhmānaṃ-ānāhaḥ| udāvartaḥ-śakṛdādīnāmapravṛttiḥ| tamakaḥ-śvāsaviśeṣaḥ| dhmānaṃ codāvartaśca tamakaśca dhmānodāvartatamakam, tasmin-prakṛtatvāt tathāvidhe hidhmāśvāsavati| mātuluṅgādyaistathā hiṅgupīlubiḍairyuktamannamanulomakāri syāt| athavā, asyāmavasthāyāṃ saindhavena saha phalāmlaṃ phalena-vātānulomanena bījapūrādinā, amlaṃ-amlīkṛtaṃ, tathā koṣṇaṃ-īṣaduṣṇaṃ, virecanaṃ dadyāt|
Ā. rā. virecanamāha---- dhmānodāvartatamaka iti| dhmānaṃ-ādhmānam| tamakaḥ-tamaḥpraveśanam| dhmānādiyukte śvāse virecanam| tacca mātuluṅgādyuktamannāntena| yo na viricyate tasmai virecanaṃ-trivṛnmūlādi| phalaiḥ-mātuluṅgādibhiramlaṃ, sasaindhavaṃ ca| yogaratne-"hiṃgvamlavetasavyoṣasauvarcalaphalatrikam| tulyaṃ trivṛddviguṇitaṃ taiḥ sarvaiḥ śarkarā samā|| sraṃsanaṃ śvāsahikkāghnaṃ pibettadbhakṣayedatha|" iti|
srotaḥśuddhyarthaṃ kimevaṃ kriyate ? ityāha-------------- ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ| tasmāttanmārgaśuddhyarthamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam||8|| udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgamasmādviśodhayet||9||
Sa. yasmādete-hidhmāśvāsāḥ| kaphena saṃruddhā gatiryasya sa evam, kaphasaṃruddhagatiśvāsau prāṇāśca, tasya prakopaḥ, tato jātāḥ| yata evaṃ tasmāddhetostanmārgaśuddhyarthaṃ-tasya prāṇasya vāyormārgaviśuddhinimittaṃ, ūrdhvamadhaśca śodhanaṃ hitam| etacca dṛṣṭāntadvāreṇa spaṣṭayati-udīryata ityādi| yathā mārgasya rodhājjalaṃ vahat bhṛśataraṃ-sutarāṃ, udīryate-vṛddhiṃ yāti| tathā'nilaḥ svabhāvato vahan mārgarodhāt-mārgasyāvaraṇāt, bhṛśataramudīryate| tasya-vāyoḥ, mārgamasmāt-yathoktātkāraṇāt, viśodhayet|
Ā. rā. śodhane yuktimāha---- ete hīti| ete-śvāsāḥ| udīryate-unmārgatāṃ yāti| vaṅgasene tu (śvāsādhikāre ślo. 30)-"snehabastiṃ vinā kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam| mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi||" iti| prāṇo-balam|
aśāntau kṛtasaṃśuddherdhūmairlīnaṃ malaṃ haret| ------------------------------------------------|10|
Sa. pūrvasyāṃ kriyāyāṃ kṛtāyāmapyaśame sati, kṛtasaṃśuddheḥ-śvāsahidhmārtasya, līnaṃ-sūkṣmasrotaḥśliṣṭaṃ, malaṃ-kaphākhyaṃ, dhūmaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ, haret|
Ā. rā. śodhanenāśāntau dhūmaḥ kartavya ityāha----aśāntāviti|
------------------------------------------------| haridrāpatrameraṇḍamūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām||10|| sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavān vā ghṛtasaṃyutān||11|| madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā guru vā'guru| candanaṃ vā tathā śṛṅgaṃ vālānvā snāva vā gavām||12|| ṛkṣagodhakuraṅgaiṇacarmaśṛṅgakhurāṇi vā| gugguluṃ vā manohvāṃ vā śāliniryāsameva vā||13|| śallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ vā ghṛtāplutam| ------------------------------------------------|14|
Sa. haridrādīni piṣṭvā jalena vartiṃ prakalpayet| tāṃ-varti, ghṛtāktāṃ kṛtvā dhūmaṃ pibet, sāmarthyādagnipluṣṭām| athavā yavān ghṛtāktān dhūmaṃ pibet| madhūcchiṣṭaṃ-sikthakaṃ, sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā ekīkṛtya dhūmaṃ pibet| athavā, guru-śreṣṭhaṃ, aguru kṛṣṇāgaru, dhūmaṃ pibet| athavā, candanam [ dhūmaṃ pibet ]| athavā, gavāṃ śṛṅgaṃ dhūmaṃ pibet| athavā, gavāṃ vālān-galakambalajāni romaṇi, dhūmaṃ pibet| snāva vā-snāyu vā gavāmeva, dhūmaṃ pibet| rūkṣādīnāṃ carmādīni vā dhūmaṃ pibet| khuraśabdasyārdharcāditvānnapuṃsakatvam| gugguluṃ vā, athavā manaḥ śilāṃ śālaniryāsaṃ vā dhūmaṃ pibet| śallakyādi ghṛtāplutaṃ vā|
Ā. rā. dhūmānāha---- haridrāpatramiti| [ atra ]...daśa dhūmāḥ| tatrādyaḥ saptabhiḥ, tṛtīyapañcamau dvābhyām, navamastribhiḥ, śeṣā ekena (?), sarve saghṛtāḥ|
------------------------------------------------| avaśyaṃ svedanīyānāmasvedyānāmapi kṣaṇam||14|| svedayetsasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ| utkārikopanāhaiśca svedādhyāyoktabheṣajaiḥ||15|| uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ----------------------| ------------------------------------------------|16|
Sa. avaśyaṃ svedanīyānāṃ tathā'svedārhāṇāmapi kṣaṇamuraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ svedaiḥ svedayet| kaiḥ ? saśarkarākṣīraiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasecanaiḥ| tathā, svedādhyāye yānyuktāni dravyāṇi tatkṛtairutkārikopanāhaiśca svedayet|
Ā. rā. [svedamāha----]- avaśyamiti| svedyānāṃ śvāsināmuraḥ kaṇṭhaṃ cāvaśyaṃ-nirbhayaṃ, svedayet| asvedyānāṃ ca sabhayam, yadyapi na sahate tathā'pi kṣaṇamekaṃ svedayet| snehaṃ sasitākṣīrasukhoṣṇaiḥ kuryāt| tena siñcet|-
-------------------------sāme tvāmavidhiṃ caret| ------------------------------------------------|16|
Sa. sāme ca śvāsahidhmāvatyāmavidhiṃ-laṅghanapācanādikaṃ, caret nirāmīkaraṇāya|
Ā. rā. sāme tvāmavidhiṃ carediti| āmavidhiṃ-laṅghanapācanādikam|
------------------------------------------------| atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ||16|| snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet| ------------------------------------------------|17|
Sa. atiyogādvamanavirecanayornarāṇāmuddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ snigdhai rasādyaiḥ-māṃsarasaghṛtakṣīrādibhirāhāraiḥ, tathā kiñciduṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet|
Ā. rā. śleṣmauṣadhātiyogoddhatavātasyauṣadhamāha----ahiyogoddhatamiti| rasādyaiḥ.....kāñcalikaiḥ|
------------------------------------------------| anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ hi śodhanāt||17|| vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn| kaṣāyalehasnehādyaisteṣāṃ saṃśamayedataḥ||18||
Sa. anutkliṣṭakaphānāmasvinnānāṃ durbalānāṃ ca śodhanāddhetoḥ pavano labdhāspadaḥ san anyasthānāśrayavaśādāsādita sāmarthyo'ta evāmandaḥ śoṣaṇasvabhāvatvād marma-hṛdayākhyaṃ, saṃśoṣya śīghramasūn haret| tasmādevaṃvidhān hidhmāśvāsavato na śodhayet| ato'nyathābhūtāṃśca śodhayedityarthāduktaṃ bhavati| tathā ca teṣāṃ saṃśodhanādārogyaṃ sampadyate| anutkliṣṭakaphādīnāṃ śodhanāyogyānāṃ tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-kaṣāyetyādi| yato yasmātte saṃśodhanāyogyāstasmātteṣāṃ kaṣāyādibhiḥ saṃśamayet, śvāsahidhmā iti śeṣaḥ|
Ā. rā. śodhanamahānarhāṇāṃ(?)śamanamāha----anutkliṣṭeti| ..........tvāt| āspadaṃ-kāraṇam| marma-hṛdayam| teṣāṃ-aśodhyānāṃ, śvāsam|
kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācaret||19||
Sa. kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān hidhmāśvāsān madhurādibhirupakramet|
Ā. rā. kṣayādyutpannasya śvāsasyauṣadhamāha-kṣīṇakṣateti| kṣīṇādīnāmanubandho-dīrghakālatvam, tasmājjātān|
kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅagalā rasāḥ| yūṣāśca----------------------------------------|20|
Sa. kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe jāṅgalarasā yūṣāśca syuḥ|
Ā. rā. athānnapānāni| tatra rasānāha----kulatthadaśamūlānāmiti|
------------------------------------------------| --------śigruvārtākakāsaghnavṛṣamūlakaiḥ||20|| pallavairnimbakulakabṛhatīmātuluṅgajaiḥ| vyāghrīdurālabhāśṛṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ||21|| sāmṛtāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syātkvathitairjale| tadvadrāsnābṛhatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ||22||
Sa. śigrvādibhiśca jale kvathitairyūṣaḥ syāt| tathaiva rāsnādibhiryūṣaḥ syāt|
Ā. rā. yūṣānāha---- yūṣāśceti| cakārātpūrvasmin kvāthe siddhāḥ| śigvrādīnāṃ mudgādibhiḥ saha prakṣepaḥ| tatra nimbādīnāṃ pallavāḥ, itareṣāṃ yathāsvaṃ prasiddo'vayavaḥ| yūṣāntaramāha-vyāghrīdurālabheti| vyāghryādikvathitairjalairmudgādīnāṃ yūṣaḥ| yūṣāntaramāha-[ tadvaditi| saṅgrahe tu (ci. a. 6)- "śirīṣakundakadalīkusumaṃ pippalīyutam| taṇḍulāmbuplutaṃ hidhmāśvāsakāsaharaṃ param|| āranālena piṣṭvā vā mātuluṅgarasānvitān| hiṅgusauvarcalakaṇākolamudgān jalena vā|| kṣāraṃ vā triphalāpāṭhābṛhatīphalamūlajam| muktāpravālavaidūryaśaṅkhasaugandhikāñjanam|| masāragallasphaṭikakācailālavaṇadvayam| apāmārgaphalaṃ tāmramayo rūpyaṃ śaṇāt phalam|| jyotīrasena tallihyādayo vaikaṃ madhudravam| lihyādvā pippalīdrākṣā pathyāśṛṅgīdurālabhāḥ|| ghṛtamākṣikatailairvā tryūṣaṇaṃ kṣārasaṃyutam| pippalīkṣaudrayuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ|| sitopalā tvāmalakī drākṣā gośvaśakṛdrasaḥ| jīvantī corakaḥ śṛṅgī pauṣkaraṃ surasaḥ śaṭhī|| pippalītvagbiḍakṣāraśuṇṭhīhiṅgvamlavetasam| elātāmalakībhārṅgīvṛkṣāmlaṃ ceti curṇitam|| rasena mātuluṅgasya madyena haviṣā'thavā| līḍhaṃ prayuktamanne vā kevalaṃ copayojitam||] hidhmāśvāsavibandhārśaḥkāsahṛtpārśvaśūlajit|" iti| vaṅgasene (śvāsā. ślo. 75)- "śataṃ saṅgṛhya bhārgyāstu daśamūlyāstathā param| śataṃ harītakīnāṃ ca pacettoye caturguṇe|| pādāvaśeṣe tasmiṃstu rase vastraparisrute| āloḍya tatra ca tulāṃ guḍasya tvabhayāśca tāḥ|| punaḥ pacettu mṛdvagau yāvallehatvamāgataḥ| śīte ca madhunaścātra ṣaṭpalāni pradāpayet| trikaṭu trisugandhaṃ ca palikāni pṛthak pṛthak| karṣadvayaṃ yavakṣaraṃ sañcūrṇya prakṣipettataḥ|| bhakṣayedabhayāmekāṃ lehasyārdhapalaṃ lihet| śvāsaṃ sudāruṇaṃ hanti kāsaṃ pañcavidhaṃ tathā|| svaravarṇaprado hyeṣa jaṭharāgneśca dīpanaḥ|| kulatthaṃ daśamūlaṃ ca tathaiva dvijayaṣsṭikam| śataṃ śataṃ ca saṅgṛhya jaladroṇe vipācayet|| pādāvaśeṣe tasmiṃstu guḍasyārdhatulāṃ kṣipet| śītībhūte ca pakve ca madhuno'ṣṭau palāni tu|| ṣaṭpalāni tugākṣīryāḥ pippalyāśca paladvayam| trisugandhi sugandhī ca khādedagnibalaṃ prati|| śvāsaṃ kāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ nāśayettamakaṃ tathā||" iti| jaladroṇe'tra pratiśataṃ, tena droṇadvaye kvāthaḥ|
peyā ca citrakājājīśṛṅgīsauvarcalaiḥ kṛtā| daśamūlena vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā||23||
Sa. peyā ca citrakādibhiḥ kṛtā'thavā daśamūlena kṛtā, sā ca kāsadiharā|
daśamūlaśaṭhīrāsnābhārgībilvarddhipauṣkaraiḥ| kulīraśṛṅgīcapalātāmalakyamṛtauṣadhaiḥ||24|| pibetkaṣāyaṃ jīrṇe'smin peyāṃ taireva sādhitām| ------------------------------------------------|25|
Sa. daśamūlādibhiḥ kaṣāyaṃ pibet| asminkaṣāye pariṇate taireva-daśamūlādibhiḥ, sādhitāṃ peyāṃ hidhmāśvāsī pibet|
------------------------------------------------| śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgakulatthabhuk||25|| kāsahṛdgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntaye| ------------------------------------------------|26|
Sa. tathā śālyādibhuk syāt, kāsādiśāntyartham|
------------------------------------------------| saktūn vā'rkāṅkurakṣīrabhāvitānāṃ samākṣikān||26|| yavānāṃ daśamūlādiniṣkvāthalulitān pibet| ------------------------------------------------|27|
Sa. athavā'rkāṅkurakṣīrabhavitānāṃ yavānāṃ sambandhinaḥ saktūn samākṣikān daśamūlaśaṭhītyādiniryūhānvitān pibet|
-----------------------------------------------| anne ca yojayet kṣārahiṅgvājyabiḍadāḍimān||27|| sapauṣkaraśaṭhīvyoṣamātuluṅgāmlavetasān| -----------------------------------------------|28|
Sa. anne-āhāre ca, kṣārādīn yojayet|
------------------------------------------------| daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ||28|| pibedvā vāruṇīmaṇḍaṃ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ| ------------------------------------------------|29|
Sa. hidhmāśvāsavān pipāsito daśamūlasya kvāthaṃ devadāruṇo vā, athavā vāruṇīmaṇḍaṃ pibet|
------------------------------------------------| pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ||29|| kalkitairlepite rūḍhe niḥkṣipeddhṛtabhājane| takraṃ māsasthitaṃ taddhi dīpanaṃ śvāsakāsajit||30||
Sa. pippalyādibhiḥ kalkitairlepite ghṛtabhājane rūḍhe-śuṣke, takraṃ niḥkṣipet| tacca takraṃ māsasthitaṃ dīpanaṃ śvāsakāsajit|
pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam| surāmaṇḍe'lpalavaṇaṃ pibetprasṛtasammitam||31|| bhārgīśuṇṭhyo sukhāmbhobhiḥ kṣāraṃ vā maricānvitam svakvāthapiṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā||32||
Sa. pāṭhādikaṃ surāmaṇḍe niśi sthitaṃ kiñcillavaṇaṃ prasṛtasammitaṃ-paladvayamātraṃ, pibet| athavā, bhārgīśuṇṭhyāvuṣṇāmbunā pibet| yavakṣāraṃ maricayuktaṃ vā| bāṣpikāṃ-hiṅgupatrikāṃ, hiṅgu patrikvāthena piṣṭāṃ tenaivāloḍitāṃ vā pāyayet|
svarasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śiśīṣataḥ| hidhmāśvāse madhukaṇāyuktaḥ pittakaphānuge||33|| utkārikā tugākṛṣṇāmadhūlīghṛtanāgaraiḥ| pittānubandhe yoktavyā, pavane tvanubandhini||34|| śvāvicchaśāmiṣakaṇāghṛtaśalyakaśoṇītaiḥ| suvarcalārasavyoṣasarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ||35|| anu śālyodanaṃ peyaṃ vātapittānubandhini| caturguṇāmbusiddhaṃ vā chāgaṃ saguḍanāgaram||36||
Sa. saptaparṇasya-ayugmacchadasya svarasaḥ, śirīṣāt puṣpāṇāṃ vā svarasaḥ, etau madhukaṇāyutau pittakaphānuge hidhmāśvāse sati pāyayet| pittānubandhini hidhmāśvāse tugādibhirutkārikā yojyā| madhūlī-jalajā madhuyaṣṭī, godhūmaviśeṣo vā| pavane punaranubandhini śvāvidādibhirutkārikā niṣpāditā yojyā| hidhmāśvāse vātapittānubandhini sati suvarcalārasādibhiḥ siddhaṃ payo'nu śālyodanaṃ bhuktvā paścāt kṣīraṃ peyam, gavyaṃ chāgaṃ vā deśasātmyādivaśāt| athavā caturguṇāmbusiddhaṃ vā payaśchāgaṃ saguḍanāgaraṃ pibet|
pippalīmūlamadhukaguḍagośvaśakṛdrasān| hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughṛtānvitān||37||
Sa. pippalīmūlādīn madhughṛtānvitān sammiśrya hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyāt|
gogajāśvavarāhoṣṭrakharameṣājaviḍrasam| samadhvekaikaśo lihyādbahuśleṣmā'thavā pibet||38|| catuṣpāccarmaromāsthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm| tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ||39|| śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam| gairikāñjanakṛṣṇā vā svarasaṃ vā kapitthajam||40|| rasena vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ| ghṛtakṣaudreṇa vā pathyāviḍaṅgoṣaṇapippalīḥ||41|| kolalājāmaladrākṣāpippalīnāgarāṇi vā| guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnoṣaṇāni vā||42|| pibedrasāmbumadyāmlairlehauṣadharajāṃsi vā| ------------------------------------------------|43|
Sa. gogajādīnāṃ śakṛdrasaṃ bahukaphaḥ samākṣikamekaikaśo lihyāt, athavā pibet| athavā, catuṣpadāṃ carmādijāṃ maṣīṃ pibet| śvāsī kaphādhiko'śvagandhāyāśca maṣīṃ tadvat-madhunā, lihyāt| śaṭhīpauṣkarādiṇ vā madhunā lihyāt| pauṣkaraṃ sakaṇaṃ vā lihyāt| gairikādīn vā lihyāt, kapitthajaṃ svarasaṃ vā| kapitthasvarasena dhātryādīn lihyāt| pathyāviḍaṅgādīn ghṛtakṣaudreṇa vā lihyāt| kolādīn vā pūrvavallihyāt, guḍādīn vā| athavā, lehasya-agastyādeḥ, auṣadhānāṃ cūrṇāni māṃsarasādibhiḥ pibet|
------------------------------------------------| jīvantīmustasurasatvagelādvayapauṣkaram||43|| caṇḍātāmalakīlohabhārgīnāgaravālakam| karkaṭākhyāśaṭhīkṛṣṇānāgakesaracorakam||44|| upayuktaṃ yathākāmaṃ cūrṇaṃ dviguṇaśarkaram| pārśvarugjvarakāsaghnaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param||45||
Sa. jīvantyādikaṃ cūrṇaṃ bhuktaṃ pārśvarugādighnaṃ suṣṭhu hidhmādiharam| lohaṃ-aguru|
śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram| śarkarāṣṭaguṇaṃ cūrṇaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param||46||
Sa. śaṭhyādikaṃ cūrṇaṃ pūrvaguṇam|
tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣyennāvayeta vā| ------------------------------------------------|47|
Sa. tulyāṃ saguḍaśuṇṭhīṃ ca bhakṣayet nasyaṃ vā dadyāt|
Ā. rā. atha nasyāni| tatra guḍanāgaranasyamāha-tulyaṃ guḍamiti| nāvayet-nāsāyāṃ niṣecayet| bhakṣaṇamapi śvāsaghnam|
------------------------------------------------| laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā||47|| candanādvā rasaṃ dadyānnārīkṣīreṇa nāvanam| stanyena makṣikāviṣṭhāmalaktakarasena vā||48|| sasaindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā, siddhaṃ stanyena vā ghṛtam| kalkitairmadhuradravyaistatpibennāvayeta vā||49|| sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāt sasitāmadhu| tadvatpayastathā siddhamadhobhāgauṣadhairghṛtam||50||
Sa. laśunādīnāṃ mūlaṃ piṣṭvā nārīkṣīreṇa pṛthak pṛthak nāvanaṃ ca syāt hidhmāśvāsārtāya| candanādvā rasaṃ nārīkṣīreṇa saha nasyaṃ dadyāt| makṣikāviṣṭhāṃ stanyena saha nasyaṃ dadyāt, alaktakarasena vā|
Ā. rā. nasyacatuṣkamāha---- laśunasyeti| nārīkṣīraṃ caturṣvapi| nasyatrayamāha-stanyeneti| mākṣikāviṣṭhāṃ-madhu| ghṛtācchaṃ-ghṛtamaṇḍam| nasyāntaramāha-siddhaṃ stanyeneti| madhuraiḥ-jīvantyādibhiḥ| taddhṛtaṃ pāne nasye ca yojyam| tacca vyatyāsāt-prathamamuṣṇaṃ tataḥ śītaṃ tataḥ punaruṣṇaṃ tataḥ punaḥ śītamityādi| yadoṣṇaṃ tadā sasitam| yadā śītaṃ samadhu| kṣīramāha-tadvatpaya iti| tadvat-kalkitairmadhuraiḥ siddhaṃ vyatyāsātprayojyam| ghṛtamāha-tathā siddhamiti| adhobhāgauṣadhāni-śyāmādiverecanāni| tathā-pūrvavatprayojyam|-
kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiṅgucorakaiḥ| sakāyasthairghṛtaṃ mastudaśamūlarase pacet||51|| tatpibejjīvanīyairvā lihyātsamadhu sādhitam| ------------------------------------------------|52|
Sa. kaṇādibhiḥ kalkairmastudaśamūlarase snehapānavidhyuktaparibhāṣāmāśritya ghṛtaṃ paktvā hidhmāśvāsārtaḥ pibet| jīvanīyairvā dravyaiḥ kalkairghṛtaṃ paktvā samākṣikaṃ lihyāt-na pibet| viṣayabhedādevaṃ kāryam| athavā, vastusvabhāvādekasminnapi viṣaye kaṇādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ pītaṃ hidhmāśvāsārtānāmārogyāya, jīvanīyaiḥ punaḥ kalkaiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ līḍhaṃ teṣāmārogyāyeti|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha----- kaṇāsaurvarcaleti| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-harītakī| ghṛtāntaramāha| jīvanīyairveti| jīvanīyaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ madhunā saha lihyāt|
------------------------------------------------| tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī||52|| bhūtīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭhī| paṭudvayaṃ tāmalakī jīvantī bilvapeśikā||53|| vacā patraṃ ca tālīsaṃ karṣāṃśaistairvipācayet| hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pītamāśu nihanti tat||54|| śākhānilārśograhaṇīhidhmāhṛtpārśvavedanāḥ| ------------------------------------------------|55|
Sa. tejovatyādibhiḥ kalkaiḥ karṣāṃśairhiṅgupādairhiṅgunaḥ pādaḥ-caturthāṃśo, yeṣāṃ tairevaṃvidhairghṛtaṃ pacet| tatpītaṃ duṣṭakaphāvṛtasrotasāṃ pramāthitayā teṣāṃ vivṛtatvamutpādayan śākhānilādīn hanti|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- tejovatyabhayeti| bhūtīkaṃ-kattṛṇam| pādaḥ-karṣacaturthāṃśaḥ| saṅgrahe tu (ci.a. 6)- "siddhaṃ vā puramañjiṣṭhālākṣāsarjarasaiḥ pibet| sapadmakamanohvālairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|| vatsakādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe| sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsāvapohati|| prathame-vidāryādau| hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatrikaṭutriphalāgnikaiḥ| kolamātrairghṛtaprasthaṃ pācayetsalilāḍhake|| kṣīraprasthadvayopetaṃ tatkāsaśvāsapīnasān| arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ kṣayaṃ hidhmāṃ ca nāśayet||" iti| kolaṃ-karṣaḥ|
------------------------------------------------| ardhāṃśena pibetsarpiḥ kṣāreṇa paṭunā'thavā||55|| dhānvantaraṃ vṛṣaghṛtaṃ dādhikaṃ hapuṣādi vā| ------------------------------------------------|56|
Sa. dhānvantarādighṛtasyārdhāṃśena kṣāreṇa, athavā paṭunā-lavaṇena cārdhāṃśena, sarpiḥ pibet| dhānvantaraṃ-pramehoktam (hṛ. ci. a. 12/19)| vṛṣaghṛtaṃ-raktapittoktam (hṛ. ci. a. 2/40)| dādhikaṃ-gulmoktam (hṛ. ci. a. 14/13)| hapuṣādikaṃ-udaroktam (hṛ. ci. a. 15/22)|
Ā. rā. ghṛtantaramāha---- ardhāṃśeneti| sarpiḥ-purāṇam, uktaṃ hi saṅgrahe (ci. a. 6)-"saindhavārdhāṃśasaṃyuktaṃ purāṇaṃ prāyayeddhṛtam||" iti| ghṛtacatuṣkamatidiśati-dhānvantaramiti| [ dhānvantarādīni-] prameharaktapittagulamjaṭharoktāni| vaṅgasene (śvāsāślo. 59)- "sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ| ghṛtaṃ vacāviḍaṅgaiśca sādhitaṃ śvāsaśāntaye|| kulattharasasaṃyuktaṃ pañcakolaśṛtaṃ ghṛtam| dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ kaphavyādhiharaṃ param|| tiktāsauvarcalakṣārapathyātrikaṭuhiṅgubhiḥ| samālūrairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ śvāsakāsanut| gulmānāhaṃ(hau) ca śamayetpravṛddhān gudajānapi|| suvahākālikā bhārgī śugākhyā niculaṃ phalam| kākādanī śṛṅgaberaṃ varṣābhūrbṛhatīdvayam|| kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedetairjalāḍhake| kaduṣṇaṃ pītametadviśvāsāmayavināśanam|| tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe| pīyamānaṃ yathānyāyaṃ kāsaśvāsau vyapohati||" iti|
------------------------------------------------| śītāmbusekaḥ sahasā trāsavikṣepabhīśucaḥ||56|| harṣerṣyocchvāsarodhāśca hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam| ------------------------------------------------|57|
Sa. sahasā-jhaṭityevājñātasaṅketasyaiva, hidhmāśvāsārtasya śītāmbunā seko hitaḥ| trāsaḥ-cittasyodvegakṛtkarma, vikṣepaḥ-avadhūnanam, bhīḥ-bhayam, śuk-śokaścetasaḥ santāpaḥ, trāsādayaścatasrastāmasaguṇodbhavāḥ, īrṣyā-asūyā paraguṇāsahiṣṇutā, iyaṃ rajoguṇodayā, tathā ucchvāsasya rodhaḥ, ete ca sarve hidhmāśvāsārtāya hitāḥ| tathā, kīṭaiḥ-pipīlikādibhiḥ, tasmin daṃśanaṃ hitam, vātavegavighātāya|
Ā. rā. cittakṣobhaṇamauṣadhamāha----śītāmbuseka iti| vikṣepeṇa vaiyagryam|-
evaṃ hidhmāśvāsānāṃ viśeṣeṇa cikitsāmuktvā sāmānyenāha--------- yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam||57|| tatsevyaṃ prāyaśo yacca sutarāṃ mārutāpaham| ------------------------------------------------|59|
Sa. yatkiñcit-āhāravihārauṣadhādikaṃ, kaphavātau-pṛthak sahitau vā, nihanti tatkaphavātaghnam| tathā, uṣṇaṃ-na-śītam| kaphavātaghnaṃ hi prāyeṇoṣṇameva bhavati| uṣṇamiti yadiha kṛtaṃ tadatiśayenoṣṇaṃ na tvīṣaduṣṇamiti pratipādanārtham| tathā, vātānulomanaṃ kaphavātaghnatvenaiva vātānulomanakāritve labdhe prādhānyena vātapratipakṣeṇa snigdhena yadyuktaṃ taddhidhmāśvāsārtaiḥ kaphavātaghnamadhikoṣṇaṃ sevyamiti pratipādanāyeti| ata evāha-prāyaśa ityādi| prāyaśo-bāhulyena, yat sutarāṃ mārutaśamanaṃ tat hidhmāśvāsārtaiḥ sevyam|
Ā. rā. anuktasaṅgrahārthamāha---- yatkiñciditi| yanmārutāpahaṃ tatsutarāṃ sevyam, kaphakṛnna ceti| uktaṃ hi saṅgrahe (ci. a. 6)-"vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvā'nilāpaham| kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo'nilāpaham||" iti|
kimityevaṃ kriyate ? ityāha- ------------------------------------------------| sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet||58|| nātyarthaṃ śamane'pāyo bhṛśo'śakyaśca karṣaṇe| śamanairbṛṃhaṇaiścāto bhūyiṣṭhaṃ tānupācaret||59||
Sa. sarveṣāṃ-hidhmāśvāsārtānāṃ, hi-yasmāt, bṛṃhaṇe vidhīyamāne kadāciddaivavaśāt yo'pāyo-rogādhikyamanyarogaprādurbhāvo vā, bhavet sa prāyaśo'lpastathā śakyaḥ-sādhayituṃ sukhasādhyaḥ| tathā, teṣāṃ, śamane bheṣajādau kriyamāṇe'pāyo yadi daivātsyāt sa nātyarthaṃ-nātiśayena| kiṃ tarhi ? madhyamayā vṛttyā| hidhmāśvāsaśāntyarthaṃ karṣaṇe bheṣajādau kriyamāṇe yo'pāyo jāyate sa bhṛśo-duḥsahaḥ, ata evāśakyaḥ-sādhayituṃ na śakyate| yata evaṃ karṣaṇe bhṛśo'śakyaścāpayo bhavati| ataḥ-asmātkāraṇāt, tān-hidhmāśvāsān, bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena, śamanairbheṣajaistathā bṛṃhaṇairupācaret|
Ā. rā. śamanabṛṃhaṇakarśanānāṃ kramaddhīnatvamāha---- sarveṣāmiti| yanna bṛṃhaṇaṃ na ca karśanaṃ tacchamanam| tatra nātyarthamapāyaḥ-apāyasyātyantābhāvaḥ| apāyo bṛṃhaṇe tu kadācidbhavet, sa cālpaḥ, sa ca śakyaḥ| karśane tu sadā, sa cānalpaḥ sa cāśakyaḥ| ataḥ karśanaṃ na kāryamityāha-śamanairbṛṃhaṇairiti| prathamaṃ śamanaistairanupaśame bṛṃhaṇaiḥ| bhūyiṣṭhagrahaṇātkasyāñcidavasthāyāṃ karśanairapi|
adhunā kāsādīnāṃ pañcānāmapyeṣāṃ sāmānyena cikitsitaṃ vaktumāha-------- kāsaśvāsakṣayacchardihidhmāścānyonyabheṣajaiḥ| 59 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvāsahidhmācikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Sa. kāsoktairbheṣajaiḥ śvāsādīnupācaret| śvāsādyuktaiḥ kāsānupācaret| evaṃ parasparaṃ sarvairyathoktairbheṣajaiḥ sarvānetānupācarediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvāsahidhmācikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ||4||
Ā. rā. kāsādibheṣajamanyonyamatidiśati----kāsaśvāseti| upācaredityanuvartyam| [ vaṅgasene tu- (hikkādhikāre ślo. 18)-"prāṇāvarodhatarjanavismāpanabhayabhāṣakaiścaghoraiḥ| kathāprayogaiḥ śamayeddhikkāṃ ghorāṃ manoghātaiḥ|| hikkārtasya payaścchāgaṃ hitaṃ nāgarasādhitam| rasaṃ pibetphalinyā ]śca lājasaktūn sasaindhavān|| pravālaśaṅkhatriphalācūrṇaṃ madhughṛtāplutam| pippalī gairikaṃ ceti leho hikkānivāraṇaḥ|| kolamajjā'ñjanaṃ lājā tiktā kāñcanagairikam| kṛṣṇā dhātrī sitā śuṇṭhī kāsīsaṃ dadhināma ca|| pāṭalyāḥ saphalaṃ puṣpaṃ kṛṣṇā kharjūramustakam| ṣaḍete pādikā lehā hikkāghnā madhusaṃyutāḥ|| nirdhūmāṅgāranikṣiptaślakṣṇamāṣarajobhavaḥ| hikkāḥ pañca nihantyāśu dhūmaḥ pīto na saṃśayaḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śvāsahikkāprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 4||