Sa. śvāsahidhmācikitsitādanantaraṃ rājayakṣmacikitsitārambhaḥ| yataḥ kāsaśvāsakṣayādīnanyonyabheṣajairupācaredityuktam| kṣayaśca rājayakṣmā| tasmādetadārabhyate-
athāto rājayakṣmādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam| ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryātsasnehaṃ yanna karśanam||1||
Sa. evaṃbhūtasya rājayakṣmiṇa ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ-vamanaṃ virecanaṃ ca kuryāt, asnigdhasvinnasya śodhanānarhatvāt| snigdhasvinnagrahaṇaṃ tvatiśayārtham| kimbhūtaṃ śodhanam ? sasnehaṃ,-īṣatsnigdham, tathā yanna karśanaṃ-dehasya na kṣapaṇam| yakṣmaṇa iti "dvandvopatāpa" ityādinā inirmitvarthāṃyaḥ|
Ā. rā. atha rājayakṣmacikitsitam| tatra śodhanamāha-balino bahudoṣasyeti|
tatra vamanamāha----------------------- payasā phalayuktena madhureṇa rasena vā| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā||2|| vamet-----------------------------------------| ------------------------------------------------|3|
Sa. payasā-kṣīreṇa madanaphalānvitena, rājayakṣmī vamet| evaṃ tena vamanaṃ kāryam| madhureṇa vā māṃsarasena madanaphalayuktena vamet| athavā, yavāgvā ghṛtavatyā tathā vamanadravyeṇa-madanaphalādinā, siddhayā vamet|
Ā. rā. vamanamāha---- payaseti| rasena-māṃsarasena|
----------virecanaṃ dadyātrivṛcchyāmānṛpadrumān| śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā||3|| drākṣāvidārīkāśmaryamāṃsānāṃ vā rasairyutān| ------------------------------------------------|4|
Sa. trivṛdādīnekaikaśaḥ śarkarāmadhusarpiryutān virecanaṃ dadyāt| athavā payasā trivṛdādīn dadyāt| tarpaṇena vā saha trivṛdādīn virecanaṃ dadyāt| rasairiti bahuvacananirdeśād drākṣādīnāṃ pṛthagrasairiti bodhyam|
Ā. rā. virecanamāha---- virecanamiti| śarkarāditribhiryuktaiḥ| drākṣādicaturbhiḥ pṛthak| vaṅgasene (rājayakṣmādhikāre ślo. 30)-"balino bahudoṣasya pañcakarmāṇi kārayet| yakṣmiṇaḥ kṣīṇaśukrasya tatkṛtaṃ syādviṣopamam|| śukrāyattaṃ balaṃ puṃsāṃ malāyattaṃ ca jīvitam| ato viśeṣātsaṃrakṣedyakṣmiṇo malaretasī"|| iti|-
------------------------------------------------| śuddhakoṣṭhasya yuñjīta vidhiṃ bṛṃhaṇadīpanam||4|| hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca| ------------------------------------------------|5|
Sa. śuddhakoṣṭhasya sato yakṣmaṇo bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ ca vidhiṃ prayuñjīta| tathā'nnapānāni hṛdyāni-hṛdayapriyāṇi tathā vātaghnāni laghūni ca yuñjīta| bāhulyenaitaduktam|
Ā. rā. śuddhasya kṛtyamāha----śuddhakoṣṭhasyeti|
tathā cāha----------------- ------------------------------------------------| śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgaṃ samoṣitam||5|| |laghuma(cā)cyutavīryaṃ ca sujaraṃ balakṛcca yat| ] ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ kravyānmāṃsaṃ ca śoṣajit| ------------------------------------------------|6|
Sa. tathā śālyādikaṃ varṣoṣitaṃ yuñjīta| ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ tathā kravyānmāṃsaṃ ca kṣayajit|
Ā. rā. yakṣmaghnānnapānamāha----śāliṣaṣṭiketi| samā-saṃvatsaraḥ| kravyānmāṃsāśināṃ māṃsam|
kākolūkavṛkadvīpigavāśvanakuloragam||6|| gṛdhrābhāsakharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam| jñātaṃ jugupsitaṃ taddhi chardiṣe na balaujase||7||
Sa. kākolūkādikametanmāṃsaṃ hitam| kimbhūtam ? chadmanopasaṃhitam-kākādayastittiryādiśabdena deyā ityarthaḥ| kimityevaṃ kriyate ? ityāha-yasmāttat jugupsitaṃ jñātaṃ sat chardiṣe sampadyate, na balāya na vaujase|
Ā. rā. kākādimāṃsabhakṣaṇopāyamāha----kākolūketi|
mṛgādyāḥ pittakaphayoḥ pavane prasahādayaḥ| vesavārīkṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ||8|| bhṛṣṭāḥ sarpaṣatailena sarpiṣā vā yathāyatham| rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṃskṛtāḥ||9|| hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ| ------------------------------------------------|10|
Sa. mṛgādyāḥ-mṛgaviṣkirapratudā[daya]ḥ, pittakaphayorhitāḥ| vāte [prasahādayaḥ-] prasahamahāmṛgāpūcarādayo, hitāḥ| kimbhūtāḥ ? vesavārīkṛtāḥ-piṣṭāḥ, pathyāḥ| tathā, rasādayo-māṃsarasādayaḥ kalpitāḥ| tathā, sarṣapatailena bhṛṣṭāḥ, sarpiṣā vā deśakālādyapekṣayā yathāyathaṃ bhṛṣṭāḥ| tathā, rasikāḥ-praśastarasavantaḥ, praśaṃsāyāṃ hyeṣa matvarthīyaḥ| mṛdavo-na tīkṣṇāḥ| tathā snigdhāḥ saindhavādibhiḥ kṛtasaṃskārā hitāḥ| tadvat-tathaiva, mūlakādikṛtā yūṣāḥ|
Ā. rā. māṃsapākaprakāramāha---- mṛgādyā iti| mṛgādyāścatvāro vargāḥ| prasahādyāścatvāraḥ| yathāyathaṃ-pitte sarpiṣā, kaphavātayoḥ sarṣapatailena| rasikāḥ-surasāḥ| paṭu-dravyalakṣaṇam| yūṣānāha-hitā iti| tadvat-māṃsarasavat|-
------------------------------------------------| sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram||10|| sadāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet| tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ||11||
Sa. pippalyādibhiḥ saṃskṛtamājaṃ māṃsarasaṃ ghṛtādisnehena snigdhaṃ pibet, ityatra māṃsānāmavaśyaṃ snigdhatve'pi snigdhagrahaṇameṣāṃ ghṛtādisnehena snigdhatvaṃ kāryamiti pratipādayati| tena rasena pītena, ṣaṭ vikārāḥ pīnasādayaḥ-"pīnasaśvāsakāsāṃ samūrdhasvararujaḥ" (hṛ.ni.a.5/13), śāmyanti|
Ā. rā. ājamāṃsarasamāha---- sapippalīkamiti| pīnasādayaḥ-ekādaśasvādyāḥ ṣaṭ| asya pākavidhiḥ [ siddhayoge rājayakṣmādhikāre ślo.3]-"dravyato dviguṇaṃ māṃsaṃ sarvato'ṣṭaguṇaṃ jalam| pādasthaṃ saṃskṛtaṃ cājye ṣaḍaṅgo yūṣa ucyate||" iti| saṅgrahe tu (ci.a. 7)-"koladāḍimaniryāsapiṣṭayā'sthivihīnayā| drākṣayā svacchadhānyāmlaplutāloḍitakalkayā|| kāryaḥ sauvarcalavyoṣapatrailādīpyakānvitaḥ| samākṣikaḥ sakarpūraḥ salavaṅgaḥ sakesaraḥ| candrakānto yathārthākhyaḥ śoṣahā'gnirucipradaḥ| śuktāmradhātrīsvarasairdrākṣāyāḥ kalkitaṃ palam|| guḍaṣaṭpalasaṃyuktaṃ yuktaṃ ślakṣṇaiśca kārṣikaiḥ| vṛkṣāmladhānyadraviḍīrājikādāḍimoṣaṇaiḥ| palena nāgapuṣpasya kiñcitsauvarcalena ca| sasevyapatratvaktoyaḥ surasārasamūrcchitaḥ|| bhūribhūstṛṇako rāgaḥ kalpyo rucyaḥ samākṣikaḥ||" iti| draviḍī-elā| toyaṃ-vālakam| surasārasaḥ-tulasīrasaḥ, tena mūrcchitaḥ-ekalolībhāva nītaḥ| bhūri-udbhūtarasagandhi, bhūstṛṇaṃ yatra sa tathā| rāgaḥ-pānakabhedaḥ|
pibecca sutarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ srotoviśodhanam| pittādiṣu viśeṣeṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ||12|| siddhaṃ vā pañcamūlena tāmalakyā'thavā jalam| parṇinībhiścatasṛbhirdhānyanāgarakeṇa vā||13|| kalpayeccānukūlo'sya tenānnaṃ śuci yatnavān| ------------------------------------------------|14|
Sa. atitarāṃ jīrṇaṃ purāṇaṃ, ca madyaṃ srotoviśuddhikaraṃ pibet| pittādiṣu pittakaphavāteṣu, yathāyuktyā madhvādīn viśeṣeṇa pibet| athavā, pañcamūlena-hrasvena, siddhaṃ jalaṃ pibet| tāmalakyā vā jalaṃ parṇinībhiścatasṛbhirvā jalaṃ pakvaṃ pibet| dhānyanāgarakābhyāṃ vā śṛtaṃ pibet| asya ca-yakṣmiṇaḥ, anukūlo yatnavān paricārako'nnaṃ śuci tena-pañcamūlādijalena, kalpayet| anukūlādigrahaṇamatrātiśayārtham|
Ā. rā. madyamāha---- pibecceti| sutarāṃ-anyebhyo dravyebhyaḥ| madhu-mārdvīkaṃ,tatpitte| ariṣṭaṃ kaphe| acchavāruṇī vāte| pānīyamāha-siddhaṃ veti| etāni catvāri jalānyannapāke'pi yojyānītyāha-kalpayecceti| tena-pañcamūlādijalānyatamena| anukūlo yatnavāniti pācakaviśeṣaṇam| śucīti pākyaviśeṣaṇam| yakṣmiṇo'nne tātparyārtham|
------------------------------------------------| daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena vā||14|| balāgarbhaṃ ghṛtaṃ yojyaṃ kravyānmāṃsarasena vā| sakṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā||15||
Sa. daśamūlakvāthena tathā payasā'thavā māṃsarasena balākalkena sādhitaṃ ghṛtaṃ yojyam| kravyānmāṃsarasena vā balāgarbhaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ yojyam| kṣīreṇa vā daśaguṇena balāgarbhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ sakṣaudraṃ yojyam|
Ā. rā. atha ghṛtāni|---- tatra ghṛtasapta[ka]māha-daśamūleneti| daśamūlagarbhe dve| balāgarbhamekam| daśamūlasya kvāthaścecatvāri| balāgarbhāgarbhahīnamekamiti sapta(?)| sakṣaudrāṇi peyāni|
jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām||16|| nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām| kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ rogarājaharaṃ param||17||
Sa. jīvantyādīn kalkīkṛtya ghṛtaṃ caturguṇe jale pakvaṃ rogarājaharaṃ param|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- jīvantīmiti|
ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||18||
Sa. kalkīkṛtya pakvamityanuvartate| kharjūrādibhiḥ kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ pippalīcūrṇena yuktaṃ vaisvaryādiharam|
Ā. rā. anyadāha---- ghṛtamiti| kharjūrādikvāthena pippalīkalkena|
daśamūlaśṛtātkṣīrātsarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tatparaṃ svarabodhanam||19|| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyāddhṛtam||20||
Sa. daśamūlakvathitāt kṣīrādyatsarpirudiyāt-udgacchet, tat-pratyagraṃ, pippalīkṣaudrānvitamatiśayena svarabodhanaṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsādiharam| athavā, pañcabhiḥ pañcamūlaiḥ śṛtātkṣīrāt yadudbhaveddhṛtaṃ tatpūrvaguṇam|
Ā. rā. anyadāha---- daśamūlaśṛtāditi| navaṃ-pratyahaṃ kṛtam|
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam||21||
Sa. pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturgaṇe pakvametadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balaṃ-pīnasādikaṃ, etaddhṛtaṃ jayet|
Ā. rā. anyadāha---- pañcābhiḥ pañcamūlairveti| rasakṣīrayoścaturguṇatvaṃ militayoḥ, paribhāṣayā prāptatvāt|-
pañcakolayavakṣāraṣaṭpalena paceddhṛtam| prasthonmitaṃ tulyapayaḥ srotasāṃ tadviśodhanam||22|| gulmajvarodaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān| śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilañjayet||23||
Sa. pañcakolādinā ṣaṭpalena kalkena ghṛtaprasthaṃ tulyakṣīraṃ pacet| tatsrotasāṃ viśodhanaṃ syāt| atra cānuktamapi jalaṃ snehāccaturguṇaṃ triguṇaṃ vā deyaṃ pūrvoktanyāyāt| tathā gulmādīn jayet|
Ā. rā. ṣaṭphalaṃ ghṛtamāha---- pañcakoleti| ṣaṇṇāṃ palāni kalkīkṛtānām, paścātkalkīkaraṇe kalkādhikyat| dravacāturguṇyaṃ jalena puraṇīyam, jalaṃ vinā muktarasatvābhāvāt|
rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi| jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣajiddhṛtam||24||
Sa. rāsnādikvāthe jīvantīpippalīkalkaṃ kṣīrasahitaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ śoṣajit|
Ā. rā. anyadāha---- rāsnābaleti|
aśvagandhāśṛtātkṣīrāddhṛtaṃ ca sasitāpayaḥ| ------------------------------------------------|25|
Sa. aśvagandhayā śṛtāt kṣīrādudbhūtaṃ ghṛtaṃ śarkarākṣīrayutaṃ pūrvoktaguṇam|
Ā. rā. anyadāha---- aśvagandhāśṛtāditi| sitayā kalkena payasā vaidreṇa (draveṇa) siddham|
------------------------------------------------| sādhāraṇāmiṣatulāṃ toyadroṇadvaye pacet||25|| tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| sādhayetsarpiṣaḥ prasthaṃ vātapittāmayāpaham||26|| māṃsasarpiridaṃ pītaṃ yuktaṃ māṃsarasena vā| kāsaśvāsasvarabhraṃśaśoṣahṛtpārśvaśūlajit||27||
Sa. sādhāraṇasya-bileśayaprasahānāṃ māṃsasya, tulāṃ-palaśataṃ jaladroṇadvaye pacet| tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa kvāthena jīvanīyaiḥ pālikaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pacet| māṃsasarpiḥsaṃjñametat kevalaṃ pītaṃ māṃsarasena vā yuktaṃ pītaṃ vātapittaghnaṃ kāsādijit|
Ā. rā. māṃsaghṛtamāha----sādhāraṇāmiṣatulāmiti| sādhāraṇaṃ-prasahabileśayānām| pītaṃ prātaḥ, rase[na]yuktaṃ bhojanam| saṅgrahe (ci.a. 7)-"durālabhāṃ gokṣurakaṃ catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgān palonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca|| paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite| pūte tasmin ghṛtaprasthaṃ kṣīraṃ ca dviguṇaṃ pacet|| garbhaṃ datvā śaṭhīkṛṣṇā bhūnimbotpalasārivāḥ| trāyantīṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ sahapatraphalāṃ phalam|| kuṭajasya jatettaddhi śiraḥpārśvāṃsavedanām| tṛṣṇāṃ chardimatīsārakāsadāhabhramajvarān|| utpalasārivā-kṛṣṇasārivā| yaṣṭībalāguḍūcyalpapañcamūlatulāṃ pacet| śūrpe'pāmaṣṭabhāgasthe tatra pātraṃ pacedghṛtāt|| dhātrīvidārīkṣurasatripātre payaso'rmaṇe| sampiṣṭairjīvanīyaiśca pārāśaramidaṃ ghṛtam|| sasainyaṃ rājayakṣmāṇamunmūlayati śīlitam| murvāharidrākhadirakvāthaṃ sarpiḥ śakṛdrasam|| gogajājāvihayajaṃ payastulyān daśa dravān| svāduskandhaṃ trikaṭukaṃ kalkitaṃ devadāru ca|| pacettacchvāsaśoṣaghnaṃ tadvadvāsāvarīghṛtam| sapañcapaṭu pañcājaṃ kṣayī kṣīrānupaḥ pibet|| dvipañcamūlavaraṇayavabilvapunarnavāḥ| karañjaboṭasthavirakulatthabadarāgnikāḥ|| bhallātakaṃ ca tatkvāthe ṣaḍguṇe sādhayeddhṛtam| garbhaṃ datvā snuhīkṣīraṃ śukākhyācavyasaindhavam|| harītakīṃ ca tacchoṣaśophamedodarāpaham||" iti| tathā (saṅgrahe ci. a. 7)-"yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā madhunā'nvitām| siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāmadyādannena vā saha||" iti| sarveṣāṃ sarpiṣāṃ prayogāntarametat| vaṅgasene tu (rāja.ślo. 95)-"guḍūcīsārivāhvasvāpañcamūlībalāvṛṣam| samūlapatraśākhaṃ tu pṛthagdaśapalāṃśikam|| jaladroṇe vipaktavyaṃ yāvatpādāvaśeṣitam| pippalī candanaṃ rodhraṃ hīberośīraparpaṭam|| pāṭhābhūnimbayaṣṭyāhvatrāyantīnīlamutpalam| mustakendrayavāḥ śuṇṭhī kaṭukaṃ sadurālabham|| tvakpatraṃ vṛṣamūlaṃ ca kalkairardhapalairbhiṣak| ajākṣīreṇa tattulyaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| hanti yakṣmāṇamatyugraṃ raktapittaṃ tridoṣajam| śvāsakāsakṣatakṣīṇadāhaśoṣarujāpaham|| vāsāmṛtāriṣṭanidigdhikānāṃ rase'śvagandhebhabalārjunānām| siddhaṃ sapañcoṣaṇapuṣkarāṇāṃ kalkairghṛtaṃ chāgapayaśca śoṣe||" iti| yogaratne-"madhukasya śataṃ dadyāt kāśmaryāṇāṃ tathā''ḍhakam| parūṣakāṇāṃ drākṣāyāḥ kharjūraudanapākyayoḥ|| madhūkapuṣpasya tathā mujātakāḍhakam(?)| dvidroṇe'pāṃ vipaktavyaṃ caturbhāgāvaśeṣitam|| tasminkaṣāye pūte ca punaragnāvadhiśrayet| ārdrāmalakakāśmaryavidārīkṣurasāḍhakam|| tailāḍhakaṃ tu saṃyojya pacetkṣīre caturguṇe| tasmiṃstathā pacyamāne kalkāṃścemān samāvapet|| pippalīṃ śṛṅgaberaṃ ca kadalīṃ [ ca sa ] śarkarām| balāvālakadambaṃ ca sūkṣmailāṃ padmabījakam|| śṛṅgāṭakaṃ kaseruṃ ca jīvanīyāni yāni ca| dvipalīnaṃ pṛthagdatvā vipacenmṛdunā'gninā|| tatsiddhaṃ srāvayitvā tu śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet| nasyamabhyañjanaṃ pānaṃ praśastaṃ bastikarmaṇi| vātavyādhiṣu sarveṣu kṣatakṣīṇe śirograhe| vātaścale(?)pramehe ca gulme cārśe bhagandare|| vātabhagnāṅgahīnānāṃ kāse śvāse ca hṛdgrahe| jvarātisāreṣvarucau karṇanāde svarakṣaye|| sukumāramidaṃ tailaṃ bālavṛddhasukhāvaham| etaddhi vṛṣyaṃ balyaṃ [ ca ] raktamāṃsavivardhanam|| svarvarṇakaraṃ caiva śoṣiṇāmamṛtopamam| niḥpākasvasya śailasya(?)samyaksiddhasya yojayet|| udasvidiva dadhyarthaṃ so'pi kṛtyakaro bhavet| ekādaśa ca ṣaṭ caiva śoṣiṇāṃ ya upadravāḥ|| sukumāraṃ praśamayenmedhyo(gho)'gniri(mi)va vṛṣṭimān||" iti| odanapākyā-balā|
elājamodātriphalāsaurāṣṭrīvyoṣacitrakān| sārānariṣṭagāyatrīśālabījakasambhavān||28|| bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthagaṣṭapalonmitam| salile ṣoḍaśaguṇe ṣoḍaśāṃśasthitaṃ pacet||29|| punastena ghṛtaprasthaṃ siddhe cāsminpalāni ṣaṭ| tavakṣīryāḥ kṣipotrniṃśatsitāyā dviguṇaṃ madhu||30|| ghṛtātrnijātātrnipalaṃ tato līḍhaṃ khajāhatam| payonupānaṃ tatprāhṇe rasāyanamayantraṇam||31|| medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ dīpanaṃ hanti cācirāt| mehagulmakṣayavyādhipāṇḍurogabhagandarān||32||
Sa. elādi pratyekamaṣṭapalapramāṇaṃ ṣoḍaśaguṇe jale ṣoḍaśāṃ śasthitaṃ-ṣoḍaśāṃśāvaśeṣitaṃ yathāsyāttathā, pacet| tena-kvāthena, punarghrutaprasthaṃ pacet| siddhe cāsmin ghṛte tugākṣīryāḥ palāni ṣaṭ, sitāyāstriṃśatpalāni, mākṣikaṃ ghṛtāddviguṇaṃ-prasthau dvāvityarthaḥ, trijātakāt palatrayaṃ tadetasmin kṣipet| khajāhataṃ samīkaraṇāya darvyā''loḍitaṃ, pūrvāhṇe līḍhaṃ payonupānaṃ rasāyanamayantraṇaṃ medhyādiguṇaṃ ca syāt| āśveva gulmādīn hanti|
Ā. rā. atha sarpirguḍāḥ| tatrailādisarpirguḍamāha-elājamodeti|
ye ca sarpirguḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye'pi te| ------------------------------------------------|33|
Sa. ye ca kṣate sarpirguḍā gaditāste ca kṣaye'pi yojyāḥ|
Ā. rā. kṣatakāsoktān sarpirguḍānatidiśati---- ye ceti| vaṅgasene (rāja. ślo. 121)-"chāgamāṃsatulāṃ gṛhya sādhayennalvaṇe'mbhasi| pādaśeṣeṇa tenaiva sarpiḥprasthaṃ vipācayet|| ṛddhirvṛddhiśca mede dve tathāṛṣabhajīvite(vake)| kākolīkṣīrakākolī kalkaiḥ pṛthakpalonmitaiḥ|| samyaksiddhe cāvatārya śīte tasmin pradāpayet| śarkarāyāḥ palānyaṣṭau madhunaḥ kuḍavaṃ kṣipet|| palaṃ palaṃ lihetprātaryakṣmāṇaṃ hanti dustaram| kṣatakṣayaṃ ca kāsaṃ ca pārśvaśūlamarocakam|| svarakṣayamurorogaṃ śvāsaṃ hanyātsudustaram| balamāṃsakaraṃ vṛṣyamagnisandīpanaṃ param|| (ślo. 135)-vāsakasya rasaprasthaṃ mānikā sitaśarkarā| pippalī dvipalaṃ tadvadājyaṃ mṛdvagninā pacet|| lehībhūte tataḥ paścācchīte kṣaudrapalāṣṭakam| datvā'vacārayedvaidyo mātrayā lehamuttamam|| nihanti rājayakṣmāṇaṃ kāsaṃ śvāsaṃ ca dāruṇam| pārśvaśūlaṃ ca hṛcchūlaṃ raktapittaṃ jvaraṃ tathā|| tvakkṣīrīsrāviṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ| vīradvikṣīrakākolībṛhatīkapikacchubhiḥ|| kharjūravṛṣamedābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ palonmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet| śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca|| datvā sarpirguḍān kuryāt kāsahikkājvarāpahān| yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsaṃ raktapittaṃ halīmakam|| śukranidrākṣayaṃ tṛṣṇāṃ hanyuḥ kārśyaṃ sakāmalam| tathaiva cyavanaprāśaḥ pittodreke praśasyate||" iti|
------------------------------------------------| tvagelāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt||33|| cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vā'valehitāḥ| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||34||
Sa. tvagelādayaḥ krameṇa dviguṇāścūrṇitā bhuktā mākṣikasarpirbhyāṃ vā'valehitāḥ svaryāḥ-svarāya hitāḥ syuḥ, kāsādighnāśca|
Ā. rā. atha cūrṇādīni| tacca(tra) tvagādicūrṇamāha tvageleti| kṣīrī-tugākṣīrī| saṅgrahe (ci.a. 7)- "kharjūrapippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ| triphalāpippalīmustaśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ|| vīrā śaṭhī puṣkarākhyā surasā śarkarā guḍaḥ| nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ|| viḍaṅgasāraścavikā tryūṣaṇaṃ ca vicūrṇitam| ardhaślokaiḥ smṛtā lehāḥ pañcaite kṣaudrasarpiṣā|| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ|| tilamāṣāśvagandhā vā mākṣikājaṛtadrutāḥ| pūrvokteṣveva [rogeṣu vātaprāyeṣu ] pūjitāḥ||" iti| vaṅgasene (rāja. ślo. 36)- "dhānyākapippalīviśvadaśamūlījalaṃ pibet| pārśvaśūlajvaraśvāsapīnasādinivṛttaye|| aśvagandhāmṛtābhīrudaśamūlībalāvṛṣāḥ| puṣkarātiviṣe ghnanti kṣayaṃ kṣīrarasāśinaḥ|| kapimāṃsaṃ samādāya ślakṣṇacūrṇaṃ tu kārayet| tatpibet kṣīrasaṃyuktaṃ kṣayarogaharaṃ param|| hariṇaḥ chāgamāṃsaṃ tu [ ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śubham| ajākṣīreṇa pātavyaṃ kṣayavyādhivināśanam|| daśamūlavacārāsnā ]puṣkarasuradārunāgaraiḥ kvathitam|| peyaṃ pārśvaśirorukkāsaśvāsādiśāntaye salilam| kakubhatvaṅnāgabalāvānaribījāni cūrṇitaṃ payasi| pakvaṃ madhughṛtayuktaṃ sasitaṃ yakṣmādikāsaharam|| dvipañcamūlamagadhādhānyanāgarajaṃ jalam| cāturjātakasaṃyuktaṃ pibennityaṃ kṣayāturaḥ| kāsajvarādiśamanaṃ balapuṣṭivivardhanam|| samūlapuṣpatvakpallavāyā rasaḥ prayojyo madayantikāyāḥ| māsopayogena samastaliṅgaṃ yakṣmāṇamugraṃ jayati prasahya|| chāgaṃ māṃsaṃ payaśchāgaṃ chāgaṃ sarpiḥ sanāgaram| chāgopasevā śayanaṃ chāgamadhye tu yakṣmanut|| kūṣmāṇḍakaphalotthena rasena paripeṣitam| lākṣākarṣadvayaṃ pītvā jayedugraṃ kṣayaṃ naraḥ|| vyoṣaṃ śatāvarī trīṇi phalāni dve bale tathā| sarvāmayaharo yogaḥ so'yaṃ loharajonvitaḥ|| etadvakṣaḥkṣataṃ hanti kaṇṭhajāṃ vividhāṃ rujam| rājayakṣmāṇamatyugraṃ sorustambhamathārditam|| (ślo. 85)-śṛṅgyarjunāśvagandhānāgabalāpuṣkarābhayācchinnaruhāḥ| tālīsādisametā lehyā madhusarpiṣā ca yakṣmaharāḥ||" iti| yogaratne-"kṛṣṇādrākṣāsitālehaḥ kṣayahā kṣaudratailavān| madhusarpiryuto vā'śvagandhākṛṣṇāsitodbhavaḥ|| śatāvarī vidāryaśvagandhā pathyā punarnavā| balātrayaṃ [śva]daṃṣṭrā''jyamadhulehaḥ kṣayāpahaḥ|| śilājitumadhuvyoṣatāpyaloharajāṃsi yaḥ| kṣīrabhuk leḍhitasyāśu kṣayaḥ kṣayamavāpnuyāt|| madhutāpyaviḍaṅgāśmajatulohaghṛtābhayāḥ| ghnanti yakṣmāṇamatyugraṃ sevyamānā hitāśinā|| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ navanītaṃ lihan kṣayī| kṣīrāśī labhate puṣṭimatulye vā''jyamākṣike|| bāhyālakaraso(sāt) siddhaṃ sarpiḥ pītaṃ kṣayaṃ haret| ghṛtamākṣikasammiśro bāhyālakaraso yathā|| jātasāraṃ tu gaṇḍīraṃ sapuṣpaṃ pariśoṣayet| ṣaḍaṃśaścheditaṃ kṛtvā tasya pañcāḍhakaṃ pacet|| trīṃścaiva triphalāprasthān daśamūlītulāṃ tathā| dadyātkuṭajavalkasya palānāṃ pañcaviṃśatim|| bhallātakānīḍa(ndra)yavā viḍaṅgaṃ ghanameva ca| ardhaprastha samān bhāgānekaikasya samāpayet|| pāṭhā madhurasā.....ṣaḍgranthā citrakastathā| eṣāṃ daśapalān bhāgān mṛdvīkāyāstathā''ḍhakam|| toyadroṇeṣu daśasu paceddvidroṇaśeṣitam| tasminkaṣāye pūte tu dve guḍasya tule pacet|| yogena sādhitaṃ caiva śubhe bhāṇḍe nidhāpayet| dvau prasthau pippalīnāṃ tu dvau cāyorajasastathā|| ardhaprastho viḍaṅgānāṃ kuḍavo maricasya ca| etāni sūkṣmacūrṇāni pratīvāpārthamāharet|| cūrṇamindrayavānāṃ ca madhunā saha yojayet| bhāṇḍapralepaḥ kartavyaḥ samāsicya nidhāpayet|| eṣa māsasthito lehyo yathāvyādhibalābalam| gaṇḍīrāriṣṭa ityeṣa vyāsataḥ parikīrtitaḥ|| eṣa śoṣān pramehāṃśca gulmāṃśca jaṭharāṇi ca| krimikoṣṭhāni vardhmāni plīhārśāṃsi bhagandaram|| śvayathuṃ pāṇḍurogāṃśca grahaṇīdoṣameva ca| granthīn sagalagaṇḍāṃśca gaṇḍamālāṃ tathaiva ca|| viṣamajvarakāsāṃśca vidradhiṃ vātaśoṇitam| ariṣṭaḥ śamayatyeṣa yudhi śakra ivāsuram|| samūlāṃ pippalīṃ śṛṅgīṃ bṛhatīmaśmabhedakam| paṭolaṃ devakāṣṭhaṃ ca śvadaṃṣṭrāmabhayāśatam|| ekaikaṃ ṣoḍaśapalaṃ kolānāmāḍhakaṃ mitam| dantīcitrakamūlānāṃ pañcaviṃśatpalaṃ pṛthak|| caturguṇe jaladroṇe pacedardhāvaśeṣitam| śītaṃ samāvapedbhāṇḍe pralipte madhusarpiṣā|| khaṇḍasya dve śate śuddhe tadvallehasya cāvapet| patraṃ kṛtvā tilotsedhaṃ sūkṣmacūrṇīkṛtāni ca|| priyaṅguṃ pippalīṃ rodhraṃ mṛdvīkāmelavālukam| kramukaṃ śatapuṣpaṃ ca nimbaṃ tejovatīmapi|| pālikaṃ devadāruṃ ca khadirācca catuṣpalam| kṣaudraprasthadvayaṃ cāpi samāsicya ghaṭe śubhe|| saumye puṣye tathā haste rohiṇyāmuttarāsu ca| daśarātrasthito pe(de)yo'riṣṭa ātreyapūjitaḥ|| aśvibhyāṃ kathitaṃ pūrvaṃ rasāyanamidaṃ śubham| yathāgnibalamātrāṃ tu pibedasya hitāśinaḥ|| dhanyaṃ puṣṭikaraṃ medhyaṃ valīpalitanāśanam| kṣayakāsajvaraplīhakuṣṭhagulmāgnimārdave|| śvitre'śmaryākva(ma)thodarde vidradhyāmatha(nna)vidviṣu| gaṇḍarogodaratathā(?)retodoṣe ca śasyate|| nāḍīpīḍakayordoṣe bhūtāpasmārasaṅkare| rahasyametadvaidyānāmupadiṣṭaṃ cikitsitam|| madyaṃ kravyādamāṃsaṃ ca śoṣiṇāmamṛtopamam|| phalatrikakvāthaviśuddhamādau śuddhaṃ guḍūcyā daśamūlaśuddham| sthirādikākoliyugādisiddhaṃ śilājatu syātkṣayiṣu praśastam|| sthirādiḥ-vidāryādiḥ| kākolī yugādiḥ-padmakādiḥ| rasonayogaṃ vidhivatkṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam| bhaveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathaiva yogaṃ jatuno'śmajasya||" iti|
atha svarasādacikitsitam| viśeṣātsvarasāde'sya nasyadhūmādi yojayet| ------------------------------------------------|35|
Sa. asya-kṣayiṇaḥ, svarasāde viśeṣeṇa nasyadhūmādi yojyam|
------------------------------------------------| tatrāpi vātaje koṣṇaṃ pibedauttarabhaktikam||35|| kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghrutam| sādhitaṃ kāsajitsvaryaṃ siddhamārtagalena vā||36||
Sa. [tatra]-teṣu ca svarasādeṣu madhye, vātaje svarasāde kāsamardādisvarasaiḥ sādhitamauttarabhaktikaṃ-bhaktādūrdhvaṃ, ghṛtaṃ pibet| mārkavo-bhṛṅgarājaḥ| tacca sarpiḥ kāsajit svaryaṃ ca syāt| uttarabhaktāditi "mayūravyaṃsakāditvāt" samāsaḥ, tataśca "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā, ārtagalena-nīlapuṣpasahacareṇa, siddhaṃ ghṛtamevaṃ pibet|
badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam| ------------------------------------------------|37|
Sa. athavā badaryāḥ patrakalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavaṃ yojayet|
tailaṃ vā- -----------------------------------------------| madhukadrākṣāpippalīkṛminutphalaiḥ||37|| haṃsapādyāśca mūlena pakvaṃ nasto niṣecayet| ------------------------------------------------|38|
Sa. athavā tailaṃ madhukādibhiḥ pakvaṃ nasto'vasecayet| kṛmighnaṃ(nut)-viḍaṅgam| phalaṃ-madanaphalam| haṃsapādī-kīṭamārikā| nasta iti "nasnāsikāyā yattaskṣudreṣu" ityanena tasi nasādeśaḥ|
------------------------------------------------| sukhodakānupānaṃ ca sasarpiṣkaṃ guḍaudanam||38|| aśrnīyātpāyasaṃ caivaṃ snigdhaṃ svedaṃ niyojayet| ------------------------------------------------|39|
Sa. tathā guḍaudanaṃ sarpiṣā saha sukhodakānupānamaśnīyāt| pāyasaṃ caivaṃ sasarpiṣkaṃ sukhodakānupānamadyāt| svedaṃ ca snigdhaṃ yojayet|
------------------------------------------------| pittodbhave pibetsarpiḥ śṛtaśītapayonupaḥ||39|| kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṃ samākṣikam| aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam||40||
Sa. pittodbhave sarpiḥ samākṣikaṃ kṣīrivṛkṣāṅkurādikvāthakalkasiddhaṃ śṛtaśītakṣīrānupaḥ pibet| madhuyaṣṭikānvitaṃ pāyasaṃ sasarpiṣkaṃ bhuñjīta|
balāvidārigandhābhyāṃ vidāryā madhukena ca| siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ svaryamanuttamam||41||
Sa. balādibhiḥ siddhaṃ sarpiḥ sasaindhavaṃ paraṃ svaryaṃ syānnasyam| vidārigandhā-śāliparṇī|
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṃ nāvanaṃ param||42||
Sa. pittaje svarasāde prapauṇḍarīkādisādhitaṃ kṣīrodbhavaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ nasyam|
lihyānmadhurakāṇāṃ ca cūrṇaṃ madhughṛtāplutam| ------------------------------------------------|43|
Sa. madhurakāṇāṃ ca-madhurarasadravyāṇāṃ, cūrṇaṃ madhughṛtānvitaṃ lihyāt|
------------------------------------------------| pibetkaṭūni mūtreṇa kaphaje rūkṣabhojanaḥ||43|| kaṭūphalāmalakavyoṣaṃ lihyāttailamadhuplutam| vyoṣakṣārāgnicavikābhārgīpathyāmadhūni vā||44||
Sa. kaphodbhave kaṭūni-kaṭukarasāni dravyāṇi, mūtreṇa pibet| rūkṣabhojanaśca syāt| tathā, kaṭūphalādikaṃ tailamadhuplutaṃ lihyāt| vyoṣādīni vā evaṃ lihyāt|
yavairyavāgūṃ yamake kaṇādhātrīkṛtāṃ pibet| bhuktvā'dyātpippalīṃ śuṇṭhīṃ tīkṣṇaṃ vā vamanaṃ bhajet||2||
Sa. yavairupādānairyamake-snehadvaye, kaṇādhātrīkṛtāṃ-etatkvāthe siddhāṃ, yavāgūṃ pibet| tathā, bhuktvā pippalīṃ śuṇṭhīṃ vā'dyāt| athavā, tīkṣṇaṃ vamanaṃ bhajet|
śarkarākṣaudramiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha| pibetpayāṃsi yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ||46|| iti svarasādacikitsitam|47|
Sa. yasyoccairbhāṣamāṇasya svaro'bhihataḥ sa madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ saha, śṛtāni śarkarāmākṣikamiśrāṇi payāṃsi pibet|
athārocakacikitsitam| vicitramannamarucau hitairupahitaṃ hitam| bahirantarmṛjā cittanirvāṇaṃ hṛdyamauṣadham||47|| dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanaiḥ| kaṣāyaiḥ kṣālayedāsyaṃ dhūmaṃ prāyogikaṃ pibet||48|| tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitopalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||49||
Sa. arocake vicitraṃ-nānāvidhamannaṃ, hitaṃ-pathyam| kimbhūtam ? hitaiḥ-pathyaiḥ, upahitaṃ-miśritam| evamarucyākhyo vyādhiviśeṣaḥ sarvavyādhibhyo garīyān| yenāpathyamapi yadannaṃ tasmai tadapi deyaṃ prāṇasandhāraṇārtham, "annameva prāṇināṃ prāṇāḥ" ityāhuḥ| evaṃ ca sarvavyādhiṣvarucireva pūrvaṃ jetavyā, tato jvarādaya ityarthāduktaṃ bhavati| bahirmṛjā-bahiḥśuddhiḥ snānādinā bahiḥ parimārjanam| antarmṛjā-antaḥśuddhiḥ| tathā, cittanirvāṇamarucau hitaṃ hrudyamauṣadhaṃ ca| tathā, dbau kālau-sāyaṃprātarākhyau, dantadhāvanaṃ bhakṣayet| tathā, mukhadhāvanaiḥ kaṣāyairāsyaṃ kṣālayet| prāyogikaṃ-snaihikaṃ, dhūmaṃ pibet| tathā, tālīsacūrṇavaṭakāśca| tathā, sakarpūraśarkarāḥ śaśāṅkakiraṇākhyā bhakṣyāḥ paraṃ-atiśayena, rucikarāḥ|
Ā. rā. athārocakacikitsitam| tatra sāmānyamāha-vicitramannamiti| antarmṛjā-vamanādi| nirvāṇaṃ-nivṛttiḥ| dvau kālau-prātarbhuktvā sāyaṃ ca| mukhadhāvanaiḥ-tiktakaṭvamlakṛtaiḥ| prāyogikaṃ-śamanam| tālīsacūrṇaṃ-tālīsapatracūrṇaḥ, tasya vaṭakāḥ sitopalayā kāryāḥ| te ca karpūreṇa surabhīkṛtāḥ| śaśāṅkakiraṇāḥ-karpūranālikāḥ|
sāmānyenārucau cikitsitānyuktvā viśeṣamāha------------------ vātādarocake tatra pibeccūrṇaṃ prasannayā| hareṇukṛṣṇākṛmijiddrākṣāsaindhavanāgarāt||50|| elābhārgīyavakṣārahiṅguyuktāddhṛtena vā| chardayedvā vacāmbhobhiḥ------------------------|51|
Sa. vātenārucau satyāṃ hareṇvādibhyaścūrṇaṃ prasannayā pibet| elābhārgyādiyuktaghṛtena vā peyam| vacājalairvā vamet|
Ā. rā. vātasyauṣadhamāha---- vātāditi| vamanamāha-chardayedveti| vacāmbhobhiḥ-vacākalkitairuṣṇāmbubhiḥ|--
------------------------------------------------| ----------------pittācca guḍavāribhiḥ||51|| lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇottamamākṣikam| ------------------------------------------------|52|
Sa. pittādarucau guḍavāriṇā vamet| śarkarādikaṃ [vā] lihyāt|
Ā. rā. pittajasyauṣadhamāha---- pittācceti| guḍavāribhiriti madanaphalayuktaiścchardayet| lehamāha-lihyādveti| lavaṇottamaṃ-saindhavam|
---------------------------------------------| kaphādvamennimbajalairdīpyakāragvadhodakam||52|| pānaṃ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ| pibeccūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ hareṇvādyuṣṇavāriṇā||53||
Sa. kaphādarocake nimbajalairvamet| dīpyakakarṇikārayorudakaṃ pānaṃ samākṣikam| ariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samārdvīkamādhavāḥ pānam| hareṇvādicūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ (ślo.50)uṣṇāmbunā pibet|
Ā. rā. kaphajasyauṣadhamāha---- kaphādvamediti| nimbajalairiti madanaphalayuktaiḥ| pānamāha-dīpyakāragvadhodakamiti| madhu-mādhvīkam| mādhavo-madhukṛtaṃ madyam| || cūrṇamāha-pibeccūrṇamiti| saṅgrahe (ci.a. 7)-"trikaṭutriphalārātriyavakṣāraṃ madhuplutam| prātarāhārakāle ca yuñjīta mukhadhāvanam|| rātriḥ-haridrā| biḍaṃ sauvarcalaṃ kuṣṭhamajājīmarīcaṃ sitā| dhātryelāpadmakośīrapippalīcandanotpalam|| rodhraṃ tejovatī pathyā yavakṣāraṃ kaṭutrayam| ārdrādāḍimaniryāsaḥ sājājīsitaśarkaraḥ|| satailamākṣikayutāścatvāraḥ kavalagrahāḥ| caturo'rocakān hanyurekadoṣasamastajān|| kāravyajājīmaricadrākṣāvṛkṣāmladāḍimam| sauvarcalaguḍakṣaudraṃ sarvārocakanāśanam||" iti| vaṅgasene(?)-"jambvāmrapallavaṃ rodhraṃ triphalā cayacitrakau| paṭolaṃ naktamālaśca śirīṣaṃ khadirāsanau|| dārvī haridrā mustaṃ ca tejohvā madhukaṃ balā| etāni samabhāgāni kaṣāyamupasādhayet|| kvalagraha ityeṣa kartavyo madhunā yutaḥ| sarveṣāṃ mukharogāṇāmarucīnāṃ ca nāśanaḥ|| ṣāḍavaśca kapitthānāṃ savyoṣamadhuśarkaraḥ| arocakeṣu sarveṣu praśasto dhārito mukhe|| āranālaṃ ca śuktaṃ ca mārdvīkamadirāsavāḥ| dantayorantare dhāryāstathaiva kavalagrahāḥ|| tvaṅmustavelādhānyāni, mustamāmalakaṃ tvacā| tvacodāryāyavānyaśca, pippalī tejavatyapi|| yavānī tittiḍīkaṃ ca, pañcaite mukhadhāvanāḥ| ślokapādeṣu vihitā rocanā mukhaśodhanāḥ|| kārañjaṃ dantakāṣṭhaṃ ca vidheyamarucau sadā| (vaṅgasene arocakādhikāre ślo. 11)-"maricaṃ madhunā lehyaṃ kaphaje'rocake bhṛśam|| amlīkāguḍatoyaṃ ca tvagelāmaricānvitam| abhaktacchandarogeṣu śastaṃ kavaladhāraṇam|| śṛṅgaverarasaṃ caiva madhunā saha yojayet| aruciśvāsakāsaghnaṃ pratiśyākaphavātanut|| bhojanāgre sadā pathyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanam| agnisandīpanaṃ hṛdyaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇam|| kāravyajājīpatrailāvyoṣavṛkṣāmladāḍimam| sakṣaudraśarkaraṃ hṛdyaṃ rucikṛdvahnidīpanam|| biḍacūrṇamadhūpeto raso dāḍimasambhavaḥ| asādhyāmapi saṃhanyādaruciṃ vaktradhāritaḥ|| śigrūphalānyaṣṭādaśa daśa maricaṃ viṃ[śatiśca pippalyaḥ| ārdrakapalaṃ guḍapalaṃ prasthatrayamāranālasya|| biḍalavaṇasahitametat khajāhataṃ surabhigandhāḍhyam| vyañjanasahasraghāti jñeyaṃ kalahaṃsakaṃ nāmnā||" iti|]
elātvaṅnāgakusumatīkṣṇakṛṣṇāmahauṣadham| bhāgavṛddhaṃ kramāccūrṇaṃ nihanti samaśarkaram||54|| prasekārucihṛtpārśvakāsaśvāsagalāmayān| ---------------------------------------------|55|
Sa. elādikaṃ cūrṇaṃ krameṇa bhāgavṛddhaṃ samaśarkaraṃ prasekādīn hanti|
Ā. rā. [ samaśarkaracūrṇamāha-] elātvagiti| kecittvaṅnāgapuṣpayormadhye patrakamadhikaṃ paṭhanti, kecinnāgapuṣpamarīcayormadhye| pāṭhatrayamapi pramāṇam|
---------------------------------------------| yavānītittiḍīkāmlavetasauṣadhadāḍimam||55|| kṛtvā kolaṃ ca karṣāśaṃ sitāyāśca catuṣpalam| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam||56|| pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca| cūrṇametatparaṃ rucyaṃ hṛdyaṃ grāhi, hinasti ca||57|| vibandhakāsahṛtpārśvaplīhārśograhaṇīgadān| ---------------------------------------------|58|
Sa. yavānītyādi kolāntāni pratyekaṃ kārṣikāṇi, śarkarāyāḥ palāni catvāri, dhānyakādikamardhakārṣikaṃ, śatamekaṃ pippalīnāṃ, dve śate maricasya ca, cūrṇamidaṃ paraṃ rucyaṃ tathā hṛdayāya hitaṃ grāhi, vibandhādīn hanti|
Ā. rā. ṣāḍavamāha---- yavānīti| auṣadhaṃ-śuṇṭhī| kolaṃ-badaram| varāṅgaṃ-tvak| śataṃ-meyasya, na mānasya karṣādeḥ| "saṅkhyā phalānāṃ śataśo'palā syāt|" iti vacanāt|
---------------------------------------------| tālīsapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā||58|| yathottaraṃ bhāgavṛddhyā tvagele cārdhabhāgike| tadrucyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram||59|| kāsaśvāsārucicchardiplīhahṛtpārśvaśūlanut| pāṇḍujvarātisāraghnaṃ mūḍhavātānulomanam||60|| ityarocakacikitsitam|61|
Sa. tālīsapatrādayo yathottaraṃ-uttarottaraṃ, bhāgavṛddhāḥ kāryāḥ| tvak ca elā ca ete'rdhabhāgapramāṇe| etaccūrṇaṃ pippalyaṣṭaguṇaśarkaraṃ dīpanaṃ kāsādijicca, pāṇḍvādighnaṃ mūḍhavātānulomanaṃ ca|
Ā. rā. tālīsādimāha---- tālīsapatramiti| śubhā-vaṃśarocanā| ardhabhāgike-milite tālīsasame| yogaratne-"tālīsoṣaṇanāgacavyalavaṇaistulyāṃśakairdvistataḥ kṛṣṇā granthikatittiḍīkahutabhuktvagjīrakākhyairyutaiḥ| viśvailābadarāmlavetasaghanairdhānyājamodāyutaisryaṃśairdāḍimapāda eṣa vihitaḥ śreṣṭhaḥ sitārdhāyutaḥ|| kaṇṭhāsyodarahṛdvikāraśamanaḥ kāyāgnisandīpano gulmādhmānaviṣūcikāgudarujāśvāsakrimicchardihā| kāsārucyatisāramūḍhamarutāṃ hṛdrogiṇāṃ kīrtitaścūrṇo'yaṃ bhiṣajāmatīva dayitaḥ khyāto mahākhāṇḍavaḥ|| lavaṅgakaṅkolamuśīracandanaṃ nataṃ sanīlotpalakṛṣṇajīrakam| elā sakṛṣṇā'gurubhṛṅgakesaraṃ kaṇā saviśvā naladaṃ sahāmbunā|| karpūrajātīphalavaṃśalocanaṃ sitāṣṭabhāgaṃ samasūkṣmacūrṇitam| surocanaṃ tarpaṇamagnidīpanaṃ balapradaṃ vṛṣyatamaṃ tridoṣanut|| urovibandhaṃ tamakaṃ galagrahaṃ sakāsahidhmāruciyakṣmapīnasam| grahaṇyatīsāramathāsṛjaḥ kṣayaṃ pramehagulmāṃśca nihanti satvaram|| karpūracocakaṅkolajātīphaladalāḥ samāḥ| lavaṅganāgamaricakṛṣṇāśuṇṭhyo vivardhitāḥ| cūrṇaṃ sitāsamaṃ hṛdyaṃ rocanaṃ kṣayakāsajit| vaisvaryaśvāsagulmārśaśrcchārdikaṇṭhāmayāpaham|| prayuktaṃ cānnapāne vā bheṣajadveṣiṇāṃ hitam|" iti| vivardhitāḥ-krameṇa bhāgottarāḥ|
arkāmṛtākṣārajale śarvarīmuṣitairyavaiḥ| praseke kalpitānsaktūn bhakṣyāṃścādyādvalī vamet||61|| kaṭutiktaistathā śūlyaṃ bhakṣyejjāṅgalaṃ palam| śuṣkāṃśca bhakṣyān sulaghūṃścaṇakādirasānupaḥ||62||
Sa. arkādijale rātristhitairyavaiḥ saktūn kalpitān bhakṣyāṃśca praseke bhakṣayet| balavān kaṭutiktakairvamet| tathā, śūlyaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ bhakṣayet| śuṣkāṃśca bhakṣyān bhojayet| bhojyaviśeṣān laghutarān bhakṣayet| caṇakādirasamanu-paścāt, pibet|
Ā. rā. athopadravacikitsā| tatra prasekacikitsāmāha-arkāmṛtākṣārajala iti| arkaguḍūcyoḥ kṣārasya kṣāravidhinā gṛhīte jale rātrimuṣitairyavaiḥ saktavo bhakṣyāśca kalpyāḥ| yastu prasekī balavān sa kaṭutiktairvamet| caṇakādīnāṃ rūkṣāṇāṃ raso-yūṣaḥ, anupāne|
śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ vidvānsnigdhoṣṇaireva nirjayet||63||
Sa. vāyuḥ śleṣmāṇaṃ kṣipati śleṣmaṇo'tiprasekena hetubhūtena taṃ kaphaprasekaṃ vidvān snigdhoṣṇaireva nirjayet|
Ā. rā. cikitsāntaramāha-śleṣmaṇa iti| yasmin kaphasyātiprasekena kṣīṇatve sati kupito vāyuḥ kṣīṇamapi kaphaṃ balādasyati-prerayati, taṃ snigdhoṣṇena cauṣadhena nirjayet-na rūkṣaśītena| vidvān-avasthopacārajño vaidyaḥ|
pīnase'pi kramamimaṃ vamathau ca prayojayet| ---------------------------------------------|64|
Sa. imaṃ-kaphaprasekoktaṃ, kriyākramaṃ pīnase vamathau-chardiṣi ca, prayojayet|
Ā. rā. chardipīnasayoḥ prasekacikitsāmāha-pīnase'pīti|
viśeṣātpīnase'bhyaṅgān snehān svedāṃśca śīlayet||64|| snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopasaṃhitān||65||
Sa. viśeṣeṇa pīnase'bhyaṅgān snehān svedāṃśca snigdhān śīlayet| kaiḥ ? utkārikāpiṇḍaiḥ| keṣu ? śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇādīṃśca rasān snehopasaṃhitān śīlayet|
Ā. rā. pīnase viśeṣamāha-viśeṣāditi| snigdhān snigdhadravyakṛtān| utkārikāśca piṇḍāśceti dvandvaḥ| piṇḍāḥ-piṇḍākārā bhakṣyāḥ|
śiroṃsapārśvaśūleṣu yathādoṣavidhiṃ caret| audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ||66|| tatreṣṭāḥ sacatuḥsnehāḥ----------------------| ---------------------------------------------|67|
Sa. śiroṃsapārśvaśūleṣu doṣānusāreṇopakramaḥ kāryaḥ| teṣvaudakānūpamāṃsaiśctuḥsnehayutāḥ susaṃskṛtā upanāhā iṣṭāḥ|
Ā. rā. śiraḥśūlādicikitsāmāha----śiroṃsapārśvaśūleṣviti| vātajeṣu viśeṣamāha-audakānūpapiśitairiti| susaṃskṛtāḥ-kaṭupaṭvamlaiḥ|
----------------------------doṣasaṃsarga iṣyate| pralepo natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||67|| balārāsnātilaistadvatsasarpirmadhukotpalaiḥ| punarnavākṛṣṇagandhābalāvīrāvidāribhiḥ||68||
Sa. doṣasaṃsarge ca-dvandve, tagarādibhiḥ pralepa iṣyate| tathaiva balādibhiḥ ghṛtamadhukotpalayutaiḥ, [tathā] punarnavādibhiḥ|
Ā. rā. saṃsargajeṣu viśeṣamāha---- doṣasaṃsarga iti| tribhirardhaistrayo lepāḥ| saṅgrahe tu dvāvadhikau (ci. a. 7)-"palaṅkaṣā devadāru candanaṃ madhukaṃ ghṛtam| abhīruyaṣṭīmadhukaṃ payasyā kaṭtṛṇaṃ ghṛtam||" iti|
nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni bastikarma tathā param||69||
Sa. nasyaṃ tathā dhūmapānānīṣyante| tathā, auttarabhaktikāśca snehāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni-abhyaṅgayogapraśastāni| tathā bastikarma-"prāksnehaḥ" (hṛ.sū.a.19/63) ityādikam, paraṃ-ceṣṭam|
Ā. rā. nasyādīnyāha---- nāvanamiti| uttarabhaktikāḥ-bhojanottaraṃ prayuktāḥ| paraṃ-śreṣṭham|
śṛṅgādyairvā yathādoṣaṃ duṣṭameṣāṃ haredasṛk| pradehaḥ saghṛtaiḥ śreṣṭhaḥ padmakośīracandanaiḥ||70|| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākesarairvā ghṛtāplutaiḥ| vaṭādisiddhatailena śatadhautena sarpiṣā||71|| abhyaṅgaḥ payasā sekaḥ śastaśca madhukāmbunā| ---------------------------------------------|72|
Sa. śṛṅgādyaiḥ-śṛṅgajalaukolābubhiḥ, yathādoṣaṃ-vātapittakaphaduṣṭaṃ, raktameṣāṃ-yakṣmiṇāṃ, haret| pralepaḥ padmakādibhiḥ saghrutaiḥ śreṣṭhaḥ, dūrvādibhirvā ghṛtāplutaiḥ| vaṭādinā-nyagrodhādinā, siddhena tailenābhyaṅgaḥ śastaḥ| śatadhautena vā ghṛtena tathā kṣīreṇa sekaḥ śastaḥ| madhuyaṣṭikājalena vā|
Ā. rā. raktaduṣṭau viśeṣamāha----śṛṅgādyairveti| "vātādidhāma vā śṛṅgajalaukolābubhiḥ kramāt|" (hṛ. sū. a. 26|55)ityuktatvāt| eṣāṃ-śiroṃsapārśvaśūlinām| kesaraṃ-padmasya vaṭādiḥ-nyagrodhādigaṇaḥ|-
---------------------------------------------| prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate||72|| tasyātisāragrahaṇīvihitaṃ hitamauṣadham| ---------------------------------------------|73|
Sa. bāhulyenopahatāgnitvātkāraṇāt picchayā sahātisāryate yakṣmī| tasyātisāre grahaṇyāṃ ca yaduktamauṣadhaṃ taddhitam|
Ā. rā. atisāracikitsāmāha---- prāyeṇeti| saṅgrahe tu (ci. a. 7)-"sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbunā| jīrṇeṣu teṣu peyāṃ ca cāṅgerītakradāḍimaiḥ|| pāṭhā bilvayavānīnāṃ cūrṇaṃ takreṇa vā pibet| surayā vā plutāṃ pāthāṃ sanāgaradurālabhām|| jambvāmrabilvamadhyaṃ vā sakapitthaṃ sanāgaram| peyāmaṇḍena yogaiśca pāṭhādyaiḥ kārayettribhiḥ|| sasūpyadhānyān sasnehān sāmlān salavaṇān khalān| vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ|| śrīparṇyā mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca| cāṅgeryā madayantyāśca yūthi kāyāśca pallavaiḥ|| kālaviddugdhikāyāśca cukrikāyāśca yojayet| khalān dadhisaropetān sasarpiṣkān sadāḍimān|| rocanān dīpanān hṛdyānatīsāraharān parān|" iti| peyāyā maṇḍena bhaktasya[|n]te jambvādicūrṇaṃ pibet| mṛṇālī-padminī| kṛṣṇagandhā-śigruḥ| madayantyāḥ-mallikāyāḥ| cukrikā-vi.... dā| tathā (saṅgrahe ci. a. 7)-"jvarādiṣvapi kurvīta vikāreṣu yathāmayam| bahvāmayasamūho hi yakṣmā'taḥ so'tiduḥsahaḥ||" iti|
---------------------------------------------| purīṣaṃ yatnato rakṣecchuṣyato rājayakṣmiṇaḥ||73|| sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam| ---------------------------------------------|74|
Sa. tathā, rājayakṣmiṇaḥ śuṣyataḥ sataḥ purīṣaṃ yatnena rakṣet| kimityāha-yasmāttasya-śoṣiṇaḥ, sarvadhātukṣayārtasya sato viḍbalameva balaṃ-na dhātvādijaṃ balam|
---------------------------------------------| māṃsamevāśnato yuktyā mārdvīkaṃ pibato'nu ca||74|| avidhāritavegasya yakṣmā na labhate'ntaram| surāṃ samaṇḍāṃ mārdvīkamariṣṭānsīdhumādhavān||75|| yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan| srotovibandhamokṣārtha balaujaḥpuṣṭaye ca tat||76||
Sa. māṃsameva yuktyā-deśakālasātmyādilakṣaṇayā, bhakṣayato mārdvīkaṃ ca paścāt pibato vegamadhārayato yakṣmā antaraṃ-avakāśaṃ, na labhate| tathā, surādīnanupānārthaṃ pibet| māṃsāni bhakṣayet| tat-surādyanupānaṃ māṃsabhakṣaṇaṃ ca, srotovibandhabhokṣārthaṃ balāyaujasaśca puṣṭaye|
Ā. rā. māṃsamadyaprayogamāha---- māṃsameveti|
snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet| uttīrṇaṃ miśrakaiḥ snehairbhūyo'bhyaktaṃ sukhaiḥ karaiḥ||77|| mṛdgīyātsukhamāsīnaṃ sukhaṃ codvartayetparam| ---------------------------------------------|78|
Sa. snehādikoṣṭheṣu svabhyaktaṃ santamavagāhayet-nimagnaṃ sthāpayet| tataḥ koṣṭhāduttīrṇaṃ bhūyaḥ punarmiśrakaiḥ snehaiḥ-gulmoktaiḥ (hṛ.ci.a.14/89), abhyaktaṃ sukhaiḥ-sukhāvahairna duṣkaraiḥ, karaiḥ sukhena tiṣṭhantaṃ mṛdgīyāt| paraṃ-atiśayena, sukhaṃ yathā bhavati tathodvartayet|
Ā. rā. avagāhādīnyāha----snehakṣīrāmbukoṣṭheṣviti| avagāhābhyaṅgamardanodvartatāni krameṇa kuryāt| miśrako-yamakādiḥ|-
---------------------------------------------| jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām||78|| aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām| vidārīṃ sarṣapān kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam||79|| māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| yavacūrṇaṃ triguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam||80|| etadudvartanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| ---------------------------------------------|81|
Sa. jīvantyādikaṃ kiṇvaparyantaṃ sarvamekatra cūrṇayet| vikasā-mañjiṣṭhā| yavacūrṇaṃ sarvebhyastriguṇaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikametadudvartanaṃ kāryaṃ puṣṭyādipradam|
Ā. rā. udvartanayogamāha---- jīvantīmiti| śatavīryāṃ-śatāvarīm| vikasāṃ-mañjiṣṭhām| taṇḍulān-śālīnām| utsādanaṃ-udvartanam|
------------------------------------------------| gaurasarṣapakalkena snānīyauṣadhibhiśca saḥ||81|| snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyopasādhitaiḥ| ------------------------------------------------|82|
Sa. gaurasarṣapāṇaṃ kalkena snānīyaiḥ-snānārhairgandhadravyaviśeṣaiḥ, auṣadhibhiśca-sahadevyādibhiḥ, ṛtau-hemantādike, sukhāvahaiḥ-uṣṇādibhiḥ, toyairjīvanīyadravyaśṛtaiḥ snāyāt|
Ā. rā. snānamāha---- gaurasarṣapakalkeneti| snānaiḥ-grahasnānoktaiḥ dravyairmantraiścāṣaudhibhiḥ saṃjñābhiḥ|
---------------------------------------------| gandhamālyādikāṃ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṃ bhajet||82||
Sa. tathā, gandhaiḥ-candanakuṅkumādibhiḥ, mālyaiḥ-kusumaiḥ, ādiśabdenālaṅkārādigrahaṇaṃ, tairbhūṣāmalakṣmīghnīṃ seveta|
Ā. rā. anulepanādīnyāha---- gandhamālyādikāmiti|
suhṛdāṃ darśanaṃ gītavāditrotsavasaṃśrutiḥ| bastayaḥ kṣīrasarpīṣi madyamāṃsasuśīlatā|83| daivavyapāśrayaṃ tattadatharvoktaṃ ca pūjitam| 83 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne rājayakṣmādicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|
Sa. tathā, suhṛdāṃ-bandhūnāṃ, darśanam| gītasya vāditrāṇāṃ tathotsavasya-putrajanmavivāhādeḥ, saṃśravaṇam| tathā, bastayaḥ kṣīrasarpīṣi-kṣīrāṇāṃ ghṛtāni, madyamāṃsānāṃ suśīlatā| tathā, daivavyapāśrayaṃ-balimaṅgalahomaprāyaścittādikam| tathā, athavoktaṃ-atharvavedavihitaṃ yāgādikaṃ ca, pūjitaṃ-praśastametadatretyarthaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne rājayakṣmādicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Ā. rā. suhṛddarśanādīnyāha---- suhṛdāṃ darśanamiti| saṅgrahe (ci.a. 7) "iṣṭyā yayā ca candrasya rājayakṣmā purā jitaḥ| purohitaḥ prayuñjīta vedoktāṃ tāṃ jitātmanaḥ|| ajā vā paryupāsīta ṣaṇmāsānuṭaje vasan| tatpayomūtraviḍvṛttipariṣekapragharṣaṇaḥ|| tābhiḥ parivṛtaḥ svapyāttacchākṛdreṇusaṃstare| etadrasāyanaṃ śreṣṭhaṃ rogarājasya nāśanam||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rājayakṣmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 5||