Sa. rājayakṣmacikitsitādanantaraṃ chardyādicikitsitamārabhyate| yato yakṣmaṇa eva prāyeṇaita upadravabhūtā jāyante| ata etadārambho yukta ityāha-
athāta-chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhuratreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaścchardyo hitaṃ tataḥ| laṅghanaṃ prāgṛte vāyorvamanaṃ tatra yojayet||1|| balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu| ---------------------------------------------|2|
Sa. utkleśanaṃ-utkleśo,-doṣāṇāmucchūnāvasthaiva| āmāśayotkleśāt sambhavo-janma, yāsāṃ tā āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaścchardyo yatastasmāt prāk-prathamaṃ, laṅghanaṃ hitam| prāyograhaṇaṃ vātajāyāṃ chardyāmāmāśayotkleśāsambhavārthaṃ vāyoṛute tadyojayet| kārye kāraṇopacārādevaṃ nirdiṣṭam| vātajāṃ hi chardi muktvā'nyāsu chardiṣu laṅghanaṃ kāryam| laṅghane kṛte'pyanu paśāntavegāsu tatra-tāsu chardiṣu, vamanaṃ kāryam| balinaḥ puṃso-na durbalasya, athavā bahudoṣasya, tathā pratataṃ-anārataṃ, bahu vamato vamanaṃ yojayet|
---------------------------------------------| tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ||2|| kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ| śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tadeva tu||3||
Sa. tato-vamanādanantaraṃ virekauṣadhaṃ kramaśo-na sahasā, yojayet| kimbhūtaṃ virekadravyam ? hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam| kaiḥ saha ? madyaiḥ-mārdvīkādibhiḥ| tathā, phalāmbubhiḥ-śobhanadrā kṣādiphalaniṣpāditavāribhiḥ| athavā, kṣīraiḥ-gokṣīrādibhiḥ saha| kimevaṃ syāt ? ityāha-sa hyūrdhvamityādi| yasmātsaḥ-virekaḥ, ūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ chardyanugamadho nayati| na kevalaṃ śodhanaṃ-vamanaṃ virecanaṃ vā, tatra yojayet| yāvacchamanamapi yadauṣadhaṃ tadapi tatra yojayet| rūkṣadurbalasya punaḥ puṃsastadeva-śamanameva, yojayet, śodhanāsahatvāt|
pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate| upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ||4|| śākāni lehā bhojyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ| bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam||5|| gandhāḥ_ sugandhayo gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ| bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam||6||
Sa. tatra sarvāsvapi chardiṣu pariśuṣkādiguṇayuktamannaṃ śasyate| kāmbalikādilakṣaṇaṃ kṛtānnavarge kathitam| tathā phalāni, snānamudvartanādirūpeṇa gharṣaṇaṃ sugandhayaḥ-śobhanagandhāḥ, gandhadravyapuṣpaphalānnapānajāḥ śasyante| tatra gandhaśabdena gandhadravyāṇi| bhuktamātrasya sahasā-jhaṭityevājñātasaṅketasya, mukhe śītāmbusecanam| iti sāmānyena chardīnāmupakramāḥ|
adhunā viśeṣeṇāha-------------------------- hanti mārutajāṃ chardiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam| kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām||7|| vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā| saśuṇṭhīdadhidhānyena śṛtaṃ tulyāmbu vā payaḥ||8|| vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ| snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam||9|| koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam| ---------------------------------------------|10|
Sa. vātajāṃ chardiṣaṃ sarpiḥ pītaṃ saindhavānvitaṃ kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa hanti| pītaṃ-na tu līḍham, aśaktatvāt| tathā coktam (hṛ.ci.a.3/111)-"ākrāmatyanilaṃ pītaṃ" iti| tasmāt pītaṃ ghṛtaṃ chardiṃ hantīti yuktam| athavā trikaṭutrilavaṇotkaṭaṃ sarpiḥ pītaṃ pūrvoktaguṇam| dāḍimāmbuna vā śuṇṭhī dadhidhānyena saha sāmānyakalpanayā siddhaṃ ghṛtaṃ pītaṃ pūrvoktaguṇam| jalatulyaṃ vā payaḥ śṛtaṃ pūrvavat| athavā, vaiṣkiraḥ-kukkuṭādijo, raso bahusarpiḥsaindhavo mārutajāṃ chardiṃ hanti| kimbhūtaḥ ? phalena-dāḍimamātuluṅgādinā, amlaḥ-amlatāṃ prāpitaḥ| snigdhaṃ ca bhojanaṃ-aśanaṃ, [śuṇṭhī]dadhidāḍimena saṃskṛtaṃ tu hitaṃ-chardiṃ hanti| atra ca-mārutacchardiṣi, snehena-eraṇḍatailādinā, virecanaṃ snehavirecanaṃ koṣṇaṃ salavaṇaṃ ca hitam|
---------------------------------------------| pittajāyāṃ virekārthaṃ drākṣekṣusvarasaistrivṛt||10|| sarpirvā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam| ūrdhvameva haret pittaṃ svādutiktairviśuddhimān||11|| pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkarām| mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam||12|| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet| mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām||13|| drākṣārasaṃ rasaṃ vekṣorguḍūcyambu payo'pi vā| jambvāmrapallavośīravaṭaśuṅgāvarohajaḥ||14|| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati| chardiṃ jvaramatīsāraṃ mūrcchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām||15|| dhātrīrasena vā śītaṃ pibenmudgadalāmbu vā| kolamajjasitālājāmakṣikāviṭkaṇāñjanam||16|| lihyātkṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā| ---------------------------------------------|17|
Sa. pittajāyāṃ chardyāṃ virekārthaṃ-virekaprayojanāya, drākṣekṣusvarasaistrivṛddeyā| tailvakaṃ vā sarpiryojyam| pittaje chardiṣi vṛddhaṃ śleṣmadhāmagaṃ pittamūrdhvameva haret-vamanaṃ tatra deyamityarthaḥ| kairdravyaiḥ ? svādutiktaiḥ| āturo viśuddhimān-kṛtavamanavireko lājairmanthaṃ pibet| kimbhūtam ? samadhuśarkaram, athavā yavāgūṃ lājaiḥ samadhuśarkarāṃ pibet| samadhuśarkaraśca samadhuśarkarā ceti "pumān striyā" ityekaśeṣaḥ| tathā, mudgajairvyañjanairjāṅgalamāṃsai (māṃsajai)śca vyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikamadyāt| mṛdbhṛṣṭaloṣṭajaṃ suśītalaṃ jalaṃ pibet| mudgādibhirvā saha niśāṃ sthitaṃ jalaṃ pibet| drākṣārasādiṃ vā yathāyogaṃ pibet| jambvāmrādijaḥ kvāthaḥ kṣaudrānvitaḥ śīto vā-śītakaṣāyaḥ, pītaḥ kṣaudrayutaśchardyādīn hanti| mudgadalaiḥ śṛtamambu mudgadalāmbu, taddhātrīrasena saha pibet| athavā mudgadalānāmambu mudgadalāmbu, śītaṃ-śītakaṣāyaṃ, pibet| kolādikaṃ kṣaudreṇa lihyāt| pathyāṃ vā kṣaudreṇa lihyāt| drākṣāṃ vā badarāṇi vā lihyāt|
Ā. rā. [ pittacchardyauṣadhamāha-pittajāyāmiti|] samadhuśarkaraṃ lājamanthaṃ lājayavāgūṃ vā samadhuśarkarām| vyañjanaiḥ-yūṣarasādyaiḥ| śamanamāha-mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavamiti| anyadāha-mudgośīrakaṇādhānyairiti| śamanacatuṣṭayamāha-drākṣārasamiti| anyadāha-jambavāmreti| śīto vā-śītakaṣāyo vā| anyadāha-dhātrīraseneti| śītaṃ-candanam| anyadāha-mudgadalāmbu veti| mudgadalāmbu-mudgaśakalavkātham| anyadāha-kolamajjeti| lehatrayamāha-kṣaudreṇeti| saṅgrahe (ci. a. 8)- "kolāsthimajjāstrotojalājotpalarajāṃsi vā| pibecchītāmbunāśālisvarṇagairikajaṃ rajaḥ|| piṣṭaṃ vā candanadrākṣāmāṃsīsevyāmbugairikam| śālitaḍulatoyena pibedvā sasitāmadhu|| madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam| sasārivāparūṣākhyaṃ mūrvāṃ vā mākṣikānvitām|| madhukaṃ sātmagutpaṃ vā śītaṃ dhātrīrasena vā|" iti|
---------------------------------------------| kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ||17|| yuktena koṣṇatoyena, durbalaṃ copavāsayet| āragvadhādiniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet||18|| manthān yavairvā bahuśaścchardighnauṣadhabhāvitaiḥ| kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjakabhūstṛṇāḥ||19|| līḍhaṃ manaḥśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt| svarasena kapitthasya sakṣaudreṇa vamiṃ jayet||20|| khādetkapitthaṃ savyoṣaṃ, madhunā vā durālabhām| lihyānmaricacocailāgośakṛdrasamākṣikam||21||
Sa. kaphajāyāṃ chardyāṃ nimbādibhiryuktena koṣṇajalena vamet| durbalaṃ ca naramupavāsayet| āragvadhādiniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrānvitaṃ pibet| bahūn vārān chardighnauṣadhabhāvitairyavairmanthān pibet| kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca bhuktaṃ sadvamiṃ jayet| rāgāḥ sakuṭherakabhūstṛṇā vamiṃ jayanti pītāḥ| manaḥśilādikaṃ bījapūrakarasena sakṣaudreṇa vamiṃ jayet| kapitthasya vā rasena mākṣikānvitena manaḥśilādikaṃ līḍhaṃ vamiṃ jayet| kapitthaṃ vā satrikaṭukaṃ madhunā khādet| dhanvayavāsaṃ vā madhunā lihyāt|
Ā. rā. kaphacchardyauṣadhamāha-kaphajāyāmiti| piṇḍīto-madanaḥ| upavāsamāha-durbalaṃ copavāsayediti| durbalaṃ-vamanāsamartham| śamanamāha-āraragvadhādiniryūhamiti| saṅgrahe (ci. a. 8)- " triphalākaṇacavyādvā peyāṃ patraiḥ karañjajaiḥ|" iti| triphalādibhyaḥ vkāthaṃ sakṣaudram, karañjapatrapeyāṃ vā sakṣaudrām| anyadāha-manthān yavairveti| bhojanamāha-kaphaghnamannamiti| śamanamāha-līḍhamiti| anyadāha-khādediti| anyadāha-madhunā veti| anyadāha-lihyāditi| cocaṃ-lavaṅgatvak| saṅgrahe (ci. a. 8)- " samustāṃ madhunā śṛṅgīṃ kolāmlaṃ vā sajāmbavam| tadvadviḍaṅgatriphalaṃ viḍaṅgaparipelavam||" iti| yogaratne-"piṣṭvā dhātrīphalaṃ lākṣāṃ śarkarāṃ ca palonmitām| datvā madhu palaṃ cātra kuḍavaṃ salilasya ca|| vāsasā gālitaṃ pītaṃ hanti chardiṃ tridoṣajām|| sārivośīramadhukakustumbaruphalāni ca| yuktyā śrāvyajalaṃ deyaṃ madhunā chardināśanam|| kṛtaṃ guḍūcyā vidhivatkaṣāyaṃ himasaṃjñitam| tisṛṣvapi bhavetpathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam|| kapittharasasaṃyuktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām| muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pratimucyate|| dhātrīmustakacūrṇaṃ tu madhunā parimiśritam| pralihan prātarutthāya chardyate sukhamāpnuyāt|| priyaṅgucandanośīraśatapuṣpāyavaiḥ samaiḥ| kalkaṃ samustakaṃ lihyācchardighnaṃ madhusaṃyutam|| kuṣṭhaṃ nāgarasammiśraṃ lihyāccūrṇaṃ samaṃ tataḥ| prātarutthāya toyena chardyāmayaharaṃ param|| yaṣṭyāhvaṃ candanopetaṃ samyakkṣīraprapeṣitam| tenaivāloḍya pātavyaṃ rudhiracchardināśanam|| mātuluṅgaraso lājāśarkarāmadhusaṃyutaḥ| pippalīcūrṇasaṃyuktaḥ śreṣṭhaścchardinivāraṇaḥ|| jātyā rasaḥ kapitthasya pippalīmaricānvitaḥ| kṣaudreṇa yuktaḥ śamayelleho'yaṃ chadrimulbaṇām|| sauvarcalamajājyaśca śarkarā maricāni ca| kṣaudreṇa saṃyutaṃ curṇaṃ śreṣṭhaṃ chardinivāraṇam|| vidalāni ca mudgānāṃ pippalyaścaiva kuṭṭitāḥ| prastrutaṃ salilaṃ peyaṃ chardyāṃ madhusamanvitam| jabvāmrasāro mustaṃ ca mācīdrākṣā (?) ca sādhayet| kaṣāyo madhusaṃyuktaḥ peyaśccharditṛṣāpahaḥ|| phalgupravālaṃ maricaṃ madhukaṃ nīlamutpalam| kṣuṇṇaṃ śītakaṣāyo'yaṃ tṛṣṇācchardinivāraṇaḥ|| etairevauṣadhaiḥ siddhāṃ lājapeyāṃ pibennaraḥ| saśarkarāṃ madhuyutām tṛṣṇācchardinivāriṇīm|| ardhodakaṃ niṣeveta mākṣikeṇāthavā payaḥ| tuṣṇāchardipraśamanaṃ jāṅgalaṃ rasameva vā|| kṣīriṇāṃ caiva vṛkṣāṇāṃ śuṅgān lihyātsukuṭṭitān| pippalīmadhusaṃyuktān tṛṣṇāchardinivāraṇān||" iti| [siddhasāre (chardyadhikāre ślo. 22)]-" lājākapitthamadhumāgadhikoṣaṇānāṃ kṣaudrābhayātrikaṭudhānyakajīrakāṇām| pathyāmṛtāmaricamākṣikapippalīnāṃ lehāstrayaḥ sakalavamyarucipraśāntyai|| elālavaṅgagajakesarakolamajjālājāpriyaṅgughanacandanapippalīnām| cūrṇāni mākṣikasitāsahitāni līḍhvāchardiṃ nihanti kaphamārutapittajātām|" "lājasaindhavasaṃyuktamāmrabījaṃ samālihet| madhunā chardināśāya kṣipraṃ sukhamavānpuyāt||" (vaṅga. chardya. ślo. 49)- "aśvatthavalkalaṃ śuṣkaṃ dgdhvā nirvāpitaṃ jale| tajjalaṃ pānamātreṇa chardiṃ jayati dustarām||" "vijayātiviṣāvkāthaśchardihṛcchūlanāśanaḥ||" (vaṅga. chardya. ślo. 57)- " āmrāsthibilvaniryūhaḥ pītaḥ samadhuśarkaraḥ| nihanyācchardyatīsāraṃ vaiśvānara ivāhutim||" iti|
anūkūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam| ---------------------------------------------|22|
Sa. dviṣārthajā chardirmanaso'nukūlopacāreṇa śāmyati|
Ā. rā. dviṣṭārthachardyauṣadhamāha----anukūlopacāreṇeti|-
---------------------------------------------| kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ||22|| yathāsvaṃ pariśeṣāśca, tatkṛtāśca tathā''mayāḥ| ---------------------------------------------|23|
Sa. kṛmibhyo jātā chardiḥ kṛmihṛdrogagaditairauṣadhaiḥ śamaṃ yāti| na kevalaṃ kṛmijā chardireva śamaṃ yāti| yathāsvaṃ pariśeṣā apyāmayāḥ-kṛmihṛdrogakṛtāḥ, te'pi kṛmihṛdrogagaditairbheṣajaiḥ śamaṃ yānti|
Ā. rā. kṛmircchardyauṣadhamāha-krimijā iti| tṛṣṇā (śeṣa) cchardyāmayādīnāmauṣadhamāha-yathāsvaṃ pariśeṣāśceti| yathāsvaṃ-kāraṇabhūtarogānusāreṇa anubandhidoṣānusāreṇa vā| pariśeṣāḥ-uktebhyonyāḥ| chardyupadravāṇāmauṣadhamāha-tatkṛtāśceti| tatkṛtāḥ-chardikṛtāḥ| tathā-yathāsvam|
chardiprasaṅgena hi mātariśvā dhātukṣayātkopamupaityavaśyam| kuryādato'smin vamanātiyoga- proktaṃ vidhiṃ stambhanabṛṃhaṇīyam||23|| sarpirguḍā māṃsarasā ghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| payāṃsi pathyopahitāni lehāśchardiṃ prasaktāṃ praśamaṃ nayanti||24|| iti chardicikitsitam|25|
Sa. hi-yasmāt, chardiprasaṅgena-anubandhena, yo dhātukṣayaḥ tasmāddhetormātariśvā avaśyaṃ kopamāyāti| ato hetorvamanātiyogaproktaṃ vidhiṃ stambhanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca kuryāt, na punastaduktamanyaṃ vidhim| indravajrāvṛttam| tathā, sarpirguḍādayo doṣadūṣyānurodhato yathākālamupayuktāśchardiṃ prasaktāṃ śamayanti| upajātivṛttam| tantrāntare(?)coktam (hṛ.ka.a.3/25)-"añjanaṃ candanośīramajāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||" iti|
Ā. rā. prasaktacchardyauṣadhamāha-chardiprasaṅgeneti| saṅgrahe (ci. a. 7)- "tvaramāṇo jayecchardiṃ prasaktāmanubandhanīm| koṣṭhāśrayā mahāmarmapīḍākaratarā hi sā|| na cānnena vinā kāyastanmayo vartate'pi ca| dhātukṣayo'tivamathau samīraṇasamīraṇāt|| niyataṃ jāyate tasmāddrutamatra prayojayet dhānvantaraṃ tryūṣaṇaṃ vā doṣadehānurodhataḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedasāyane| chardiprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam||
chardicikitsitādanantaraṃ hṛdrogasādhanamucyate, hṛdrogaśabdaśravaṇasambandhāt| atha hṛdrogacikitsitam| ---------------------------------------------| hṛdroge vātaje tailaṃ mastusauvīratakravat||25|| pibetsukhoṣṇaṃ sabiḍaṃ gulmānāhārtijicca tat| ---------------------------------------------|26|
Sa. vātaje hṛdroge tailaṃ sukhoṣṇaṃ-kiñciduṣṇaṃ, pibet| kimbhūtam ? mastusauvīratakrāṇi vidyante yasmiṃstadevam| tathā saha biḍalavaṇena sabiḍaṃ, gulmādijit|
Ā. rā. athahṛdrogacikitsitam| tatra vātajauṣadhamāha-hṛdroga iti| sauvīraṃ-kāñjikam| mastvāditrayaṃ dravyam| biḍaṃ kalkaḥ|
---------------------------------------------| tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ samūtrāmlaṃ tathāguṇam||26||
Sa. lavaṇaiḥ-pañcabhiḥ saindhavādibhiḥ, gomūtreṇa kāñjikena ca tailaṃ sāmānyaparibhāṣayā pakvaṃ tathāguṇaṃ-gulmādijit|
Ā. rā. anyadāha-tailamiti| amlaṃ-kāñjikam|
bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāruṃ punarnavām| kulatthān pañcamūlaṃ ca paktvā tasminpacejjale||27|| tailaṃ tannāvane pāne bastau ca viniyojayet| ---------------------------------------------|28|
Sa. bilvādīni jale paktvā tasmin jale kvāthībhūte tailaṃ pacet| tattailaṃ nasye pāne'nuvāsane ca viniyojayet| tacca pūrvasamam|
Ā. rā. anyadāha-bilvamiti|
---------------------------------------------| śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ||28|| pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam| ---------------------------------------------|29|
Sa. śuṇṭhyādibhiḥ pakvaṃ ca ghṛtaṃ pārśvahṛdrujādijit| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-kākolī|
Ā. rā. ghṛtamāha----śuṇṭhīkayasthālavaṇavavayasthāhiṅgupauṣkarairiti| kayasthā-tulasī| vayasthā-guḍūcī|
---------------------------------------------| sauvarcalasya dvipale pathyāpañcāśadanvite||29|| ghṛtasya sādhitaḥ prastho hṛdrogaśvāsagulmajit| ---------------------------------------------|30|
Sa. sauvarcalasya paladvaye pathyāpañcāśadyukte sādhito ghṛtaprastho hṛdrogādijit|
Ā. rā. anyadāha-sauvarcalasyeti|
---------------------------------------------| dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ śuṇṭhī hiṅgvamlavetasam||30|| apatantrakahṛdrogaśvāsaghnaṃ cūrṇamuttamam| ---------------------------------------------|31|
Ā. rā. cūrṇamāha-dāḍīmamiti| apatantrako-vātavyādhinidānoktaḥ|
---------------------------------------------| puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ||31|| pītāḥ kalkīkṛtāḥ kṣāraghṛtāmlalavaṇairyutāḥ| vikartikāśūlaharāḥ---------------------------------|32|
Sa. puṣkarāhvādayaḥ kalkīkṛtāḥ-piṣṭāḥ, tathā ghṛtādiyuktāḥ pītā vikartikāśūlaharāḥ| vikartikā-hṛdayasyāvartacchedanikā iva rugviśeṣaḥ| hṛdrogaprasaṅgādetacikitsā'pyuktā|
Ā. rā. anyadāha---- puṣarāhveti| vikartikāśūlaṃ-hṛdayacchedanamiva|
-----------------kvāthaḥ koṣṇaśca tadguṇaḥ||32|| yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kṛtaḥ| sapūtidārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||33|| (yavakṣāro yavānī ca pibeduṣṇena vāriṇā| etena vātajaṃ śūlaṃ gulmaṃ caiva cirotthitam||1|| bhidyate saptarātreṇa pavanena yathā ghanaḥ| )||1.5||
Sa. kvāthaśca koṣṇo yavānyādibhirdevadārusahitaistadguṇo vikartikāśūlaharaḥ| auṣadhaṃ-śuṇṭhī| bījahvaḥ-bījasāram, bījapūrakamityanye|
Ā. rā. kvāthamāha-kvātha iti| auṣadhaṃ-śuṇṭhī| pūtīkarañjaḥ| bījāhvo-bījapūraḥ| yavānyādibhiḥ saha peyaḥ| saḥ-kvāthaḥ, pūtyādibhiḥ kṛtaḥ| vaṅgasene (hṛdayarogādhikāre ślo. 10)- "kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśapūtīkaśaṭhīsurāhvaiḥ| sa nāgarājājivacāyavābhiḥ sakṣāra uṣṇo lavaṇaśca peyaḥ||" iti vacanamūleyaṃ vyākhyā|
pañcakolaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram| vāruṇīkalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam||34|| hṛtpārśvayoniśūleṣu khādedgulmodareṣu ca| ---------------------------------------------|35|
Sa. pañcakolādikaṃ vāruṇyā-prasannayā surayā, kalkitaṃpiṣṭaṃ, yamake bhṛṣṭaṃ saindhavayutaṃ hṛdādiśūleṣu gulmādiṣu ca khādet|
Ā. rā. cūrṇamāha-pañcakoleti|
---------------------------------------------| snigdhāśceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca||35||
Sa. iha-vātaje hṛdroge, svedāśca snigdhā hitāḥ| ghṛtāni pakvāni vā (ca)|
Ā. rā. snehasvedāvāha-snigdhāśceti| ghṛtāni snehanārtham|
laghunā pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam| vāruṇīdadhimaṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibettṛṣi||36||
Sa. tṛṣi satyāṃ hrasvena pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalaṃ pibet| vāruṇīmaṇḍaṃ vā dadhimaṇḍaṃ vā pibet|
Ā. rā. pānapañcakamāha-laghuneti|
sāyāmastambhaśūlāme hṛdi mārutadūṣite| kriyaiṣā----------------------------------|37|
Sa. āyāmaḥ-ākṣepaḥ, saha āyāmādibhirvartate yad hṛdayaṃ tasmiṃstathāvidhe hṛdi tathā mārutadūṣite sati kriyaiṣācikitseyaṃ pūrvoktā|
Ā. rā. uktānāmauṣadhānāṃ viṣayamāha-sāyāmastambhaśūlāma iti| āyāmaḥ-ākarṣaṇamiva|
---------------------------------------------| ------------sadravāyāmapramohe tu hitā rasāḥ||37|| snehāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ| ---------------------------------------------|38|
Sa. sadravāyāmapramohe punaḥ hṛdi mārutadūṣite rasāstittiryādijāḥ| snehādyāḥ-bahusnehāḥ, hitāḥ|
Ā. rā. viṣayāntarabheṣajamāha-sadravāyāmapramohe tviti|
---------------------------------------------| balātailaṃ sahṛdrogaḥ pibedvā sukumārakam||38|| yaṣṭyāhvaśatapākaṃ vā mahāsnehaṃ tathottamam| ---------------------------------------------|39|
Sa. sahṛdrogo naro balātailaṃ pibet| sukumārakaṃ vā-pramehoktaṃ ghṛtaṃ, yaṣṭyāhvaṃ ca tacchatapākaṃ ca yaṣṭyāhvaśatapākaṃ-śatakṛtvaḥ pakvaṃ tattailaṃ vātaśoṇitoktaṃ (hṛ.ci.a.22/41) pibet| mahāsenhaṃ tathottamaṃ pibet|
Ā. rā. snehacatuṣkamāha-balātailamiti| balātailaṃśārīrake garbhavyāpadyuktam (hṛ. śā.a. 2/47) , vātaraktoktaṃ vā balākaṣāyakalkābhyāṃ śataṃ sahasraṃ vā vārābhyaktam (hṛ. ci. a. 22/45)| sukumārakaṃ-vṛddhyuktaṃ ghṛtairaṇḍatailayamakam (hṛ. ci. a. 13/41) , tailameva vā tantrāntaroktarājayakṣmaṇi saṅgṛhītam| yaṣṭyāhvaśatapākaṃ-yaṣṭīmadhukalkakaṣāyābhyāṃ śataṃ vārān pakvam| uttamaṃ mahāsnehaṃ-vātavyādhyuktamapantrake (hṛ. ci. a. 21/28)|
tadeva cāha--------------------------------- ---------------------------------------------| rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ||39|| bhārṅgīsthirāvacāvyoṣairmahāsnehaṃ vipācayet| dadhipādaṃ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣevitaḥ||40|| tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdroganāśanaḥ| ---------------------------------------------|41|
Sa. rāsnādibhiḥ kalkīkṛtairmahāsnehaṃ dadhipādaṃ vipācayet| dadhipādaṃ ca daghnaḥ pādaḥ-caturthabhāgapramāṇo, yasmiṃstathābhūtam| tathā, amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, lābhato-yathālābham| anayaiva kalpanayā saḥ-mahāsneho, niṣevitastarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdrogaghnaśca syāt|
Ā. rā. mahāsnehāntaramāha-rāsnājīvaketi| dadhipādaṃ-pādāṃśena dadhnā yuktam|
---------------------------------------------| dīpte'gnau sadravāyāme hṛdroge vātike hitam||41|| kṣīraṃ dadhiguḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam| ---------------------------------------------|42|
Sa. dīpte'gnau sati vātahṛdroge sadravāyāme saha draveṇa-kampanena, āyāmena ca vartate yastasmiṃstathābhūte kṣīrādi hitam| audakāmiṣaṃ-matsyādimāṃsam, ānūpāmiṣaṃ-grāmyavarāhādijaṃ māṃsam|
Ā. rā. viṣayāntarabheṣajamāha-dīpte'gnāviti|
---------------------------------------------| etānyeva ca varjyāni hṛdrogeṣu caturṣvapi||42|| śeṣeṣu, stambhajāḍyāmasaṃyukte'pi ca vātike| ---------------------------------------------|43|
Sa. vātahṛdrogaṃ muktvā'nyeṣu-śeṣeṣu, caturṣu hṛdrogeṣvetāni-kṣīrādīni, varjyāni-na prayojyāni| na kevalameṣvetāni varjyāni, yāvatstambhajāḍyāmasaṃyukte vātike'pi hṛdroga etāni varjyāni|
Ā. rā. hṛdgogāntare kṣīrādīni niṣedhati-etānyeveti|
---------------------------------------------| kaphānubandhe tasmiṃstu rūkṣoṣṇāmācaretkriyām||43||
Sa. tasmin-vātike hṛdroge, kaphānubandhe tu sati rūkṣoṣṇāṃ kriyāṃ seveta|
Ā. rā. sakaphe vātahṛdroge bheṣajamāha-kaphānubandha iti| yogaratne-" nāgaraṃ vā pibeduṣṇaṃ kaṣāyaṃ vahnivardhanam| kāsaśvāsānilaharaṃ śūlahṛdroganāśanam|| pāṭhāṃ vacāṃ yavakṣāramabhayāmamlavetasam| durālabhāṃ citrakaṃ ca tryūṣaṇaṃ lavaṇatrayam|| śaṭhī puṣkaramūlaṃ ca tittiḍīkaṃ sadāḍimam| mātuluṅgyāśca mūlāni sūkṣmacūrṇāni kārayet|| sukhodakena madyairvā cūrṇānyetāni pācayet| arśaḥ śūlaṃ sahṛdrogaṃ gulmaṃ cāpi vyapihati||" iti| saṅgrahe (ci. a. 8.)- "tryūṣaṇaṃ triphalā pāṭhā madhūkaṃ madhukaṃ truṭī| pañcamūlaṃ laghu bale mede vṛddhiḥ śatāvarī|| kaṇḍūkarī tāmalakī jīvakaścākṣasammitaiḥ| taiḥ pacetsarpiṣaḥ prasthaṃ dadhnaḥ prasthena māhiṣāt|| yuktaṃ siddhaṃ ca madhunā tannihanti niṣevitam| hṛtpāṇḍugrahaṇīpārśvaśvāsakāsahalīmakān||" iti|
paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ| yukto vireko hṛdyaḥ syātkramaḥ śuddhe ca pittahā||44|| kṣatapittajvaroktaṃ ca bāhyāntaḥ parimārjanam| kaṭvīmadhukakalkaṃ ca pibetsasitamambhasā||45||
Sa. paitte hṛdroge drākṣekṣuniryāsādiyukto vireko hṛdyaḥ syāt| śuddhe satyanantaraṃ kramaḥ pittahā syāt, sa tu peyādikaḥ kāryaḥ| kṣate pittajvare ca yā bahirantaśca śuddhiruktā sā cātra kāryā| kaṭukīmadhukakalkaṃ śarkarānvitamambhasā pibet|
Ā. rā. pittahṛdrogasyauṣadhamāha-paitte iti| virecaḥtrivṛccūrṇaḥ| virecakānantaraṃ peyādikramamāha-kramaḥ śuddhe ca pittaheti| pittahā-pittaghnaiḥ kṛtaḥ| atideśamāha-kṣatapittajvaroktaṃ ceti| parimārjanaṃ-śodhanam, bāhyaṃ pariṣekeṇa, antarvirekeṇa| auṣadhāntaramāha-kaṭvīmadhukakalkamiti|
śreyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakotpalaiḥ| balākharjūrakākolīmedāyugmaiśca sādhitam||46|| sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdroganāśanam| ---------------------------------------------|47|
Sa. śreyasyādibhiḥ sādhitaṃ kṣīrānvitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdrogaghnam| śreyasī-hastipippalī| māhiṣaghṛtasyātra nirdeśaḥ śītatamatvāt|
Ā. rā. ghṛtamāha-śreyasīti| śreyasī-gajapippalī|
---------------------------------------------| prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaserukāḥ||47|| saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṃ vipacedghṛtam| śītaṃ samadhu tacceṣṭaṃ svāduvargakṛtaṃ ca yat||48|| bastiṃ ca dadyātsakṣaudraṃ tailaṃ madhukasādhitam| ---------------------------------------------|49|
Sa. prapauṇḍarīkādibhiḥ kṣīrayutaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ śītībhutaṃ sanmākṣikopetaṃ tacceṣṭamatra roge| svāduvargeṇa-drākṣādinā, yacca kṛtaṃ tacca hitam| tathā, bastiṃ madhukasādhitaṃ-madhukena pakvaṃ, mākṣikānvitaṃ dadyāt|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-prapauṇḍarīketi| śaivalaḥ-śaivālaḥ| ghṛtāntaramāha-svāduvargakṛtaṃ ca yaditi| svāduvargorasaskandheṣūktaḥ (hṛ. sū. a. 10/22)| bastimāha-bastiṃ ceti-anuvāsanam| vaṅgasene(hṛdayarogā. ślo. 18)- " arjunasya tvacā siddhaṃ kṣīraṃ yojyaṃ hṛdāmaye| sitayā pañcamūlyā vā balayā madhukena vā|| sthirādikalkavatsarpiḥ kṣīreṇekṣurasena vā| drākṣārasena vā pakvaṃ pittahṛdroganāśanam||" iti|
---------------------------------------------| kaphodbhave vametsvinnaḥ picumandavacāmbhasā||49|| kulatthadhanvottharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ| ---------------------------------------------|50|
Sa. kaphodbhave hṛdroge svinno nimbavacābhyāṃ kvathitena jalena vamet kulatthajāṅgalādirasa(larasādi)bhuk|
Ā. rā. kaphahṛdrogauṣadhamāha-kaphodbhava iti|
---------------------------------------------| pibeccūrṇaṃ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt||50|| sailāyavānakakaṇāyavakṣārātsukhāmbunā| phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā||51|| puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt| kvāthaṃ tathā'bhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt||52||
Sa. cūrṇaṃ vacādibhya uṣṇodakena pibet| yavānako-yavānībhedaḥ| tathā, phaladhānyāmladibhirvaikatareṇa(mena)pibet| tathā, puṣkarādeścūrṇaṃ pūrvoktairuṣṇā(mbvā)dibhiḥ pibet| tathā, harītakyādeḥ kvāthaṃ pibet|
Ā. rā. cūrṇamāha-pibeccūrṇamiti| saśabdaḥ sahārthe| yavānakaḥ-ajamodā| phalāmlaṃ dhānyāmlaṃ ca| ṣaṇṇāṃ dravāṇāṃ prakṛtyādivaśādviṣaya[vi]bhāgaḥ| kvāthamāha-puṣkarāhveti| kvāthāntaramāha-tatheti| mādrī-ativiṣā| pīradruḥ-dārvī|
kvāthe rohitakāśvatthakhadirodumbarārjune| sapalāśavaṭe vyoṣatrivṛccūrṇānvite kṛtaḥ||53|| sukhodakānupānaśca lehaḥ kaphavikārahā| ---------------------------------------------|54|
Sa. rohitakādīnāṃ kvāthe trikaṭutrivṛccūrṇayute kṛto leha uṣṇodakānupānaḥ kaphavikārahā| arśaścikitsitoktaṃ (hṛ.ci.a.8/104)-"tulāṃ divyāmbhasi pacet" iti pramāṇānusāreṇa parimāṇamatra nirūpitam|
Ā. rā. lehamāha-kvātha iti| rohitakādīnāṃ saptānāṃ kvāthaḥ| tasya punaḥ pākādghanībhāvasamaye cūrṇaprakṣepaḥ|
---------------------------------------------| śleṣmagulmoditājyāni kṣārāṃśca vividhān pibet||54|| prayojayecchilāhvaṃ vā brāhmaṃ vā'tra rasāyanam| tathā''malakalehaṃ vā prāśaṃ vā'gastyanirmitam||55||
Sa. kaphahṛdroge, śleṣmagulme yāni gaditānyājyāni-sarpīṣi, tatraivoktān kṣārāṃśca nānāvidhāṃstān pibet| śilājatu prayojayet| vā brāhmaṃ rasāyanaṃ-rasāyanādhyāyoktam (hṛ.u.a.39/15)| tathā, āmalakalehaṃ vā-rasāyanoktameva cyavanaprāśākhyam (hṛ.u.a.39/33)| athavā, prāśaṃ-lehaṃ, agastyanirmitaṃ kāsacikitsitoktaṃ (hṛ.ci.a.3/127), prayojayet|
Ā. rā. atidiśati-śleṣmagulmoditājyānīti| śilāhvaṃ-śilājaturasāyanam (hṛ. u. a. 39/137) , brāhyaṃekāśanam (hṛ. u. a. 39|15) , āmalakalehaṃ-cyavanaprāśam (hṛ. u. a. 39/33) , etāni rasāyanoktāni| agastyanirmitaṃ-kāsoktam (hṛ. ci. a. 3|127)| vaṅgasene (hrudayarogā. ślo. 28)- " sūkṣmailā māgadhīmūlaṃ pralīḍhaṃ haviṣā saha| nāśayatyāśu hṛdrogaṃ gulmānapi viśeṣataḥ|| phalatailaṃ vidadhyācca bastau bastiviśāradaḥ| 'phalairaṣṭaguṇe'thāmle siddhamanyāsanaṃ kaphe (?)|' ityuktaṃ phalatailam| 'hiṅgūgragandhābiḍaviśvakṛṣṇākuṣṭhābhayācitrakayāvaśūkam| pibetsasauvarcalapuṣkarāhvaṃ yavāmbhasā śūlahṛdāmayaghnam|| daśamūlakaṣāyaṃ tu lavaṇakṣārayojitam| kāsaṃ śvāsaṃ sahṛdrogaṃ gulmaśūlaṃ ca nāśayet|| ghṛtena dugdhena guḍāmbhasā vā pibanti cūrṇaṃ kakubhatvaco ye| hṛdrogajīrṇajvararaktapittaṃ hatvā bhaveyuścijīvinaste|| puṭadagdhahariṇaśṛṅgaṃ piṣṭaṃ gavyena sarpiṣāpibataḥ| hṛtpṛṣṭhaśūlamacirādupaiti śāntiṃ sukaṣṭamapi|| tailājyaguḍavipakvaṃ cūrṇaṃ [ godhūmapārthajaṃ vā'pi| pibati payasā sa bhavejjitasakalahṛdāmayaḥ puruṣaḥ|| godhūmakakubhacūrṇaṃ ] chāgapayogavyasarpiṣā yuktam| madhuśarkarāsametaṃ śamayati hṛdrogamuddhataṃ puṃsām|| mūlaṃ nāgabalāyāstu cūrṇaṃ dugdhena pāyayet| hṛdrogaśāsakāsaghnaṃ kakubhasya ca valkalam| rasāyanaṃ paraṃ balyaṃ vātajinmāsayojitam| saṃvatsaraprayogeṇajīvedvarṣaśatatatrayam|| pārthasya kalkasvarasena siddhaṃ śastaṃ ghṛtaṃ sarvahṛdāmayeṣu| ghṛtaṃ balānāgabalārjunāmbusiddhaṃ sayaṣṭīmadhukalkapādam| hṛdrogaśūlakṣataraktapittakāsānilāsṛśamayatyudīrṇam||" iti|
syācchūlaṃ yasya bhukte'ti, jīryatyalpaṃ, jarāṃ gate| śāmyetsa kuṣṭhakṛmijillavaṇadvayatilvakaiḥ||56|| sadevadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet| ---------------------------------------------|57|
Sa. yasya-puṃso, bhukte-tatkāla eva, ati śūlaṃ syāt| jīryatyanne-madhyamāyāṃ pākāvasthāyāṃ, alpaṃ śūlaṃ syāt| jarāṃ gate-kiṭṭasāratayā pariṇate'nne, tu śāmyet| saḥ-naraḥ, kuṣṭhādibhiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet|
Ā. rā. atha prasaṅgācchūlaprakaraṇam| śūlaṃ caturdhā,-ajīrṇe'nne jīryati jīrṇe sarvadā ceti| tatrājīrṇaśūlasyauṣadhamāha-syācchūlamiti| ]
---------------------------------------------| yasya jīrṇe'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ, phalaiḥpunaḥ||57|| jīryatyanne, tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūle sadā'dhike| ---------------------------------------------|58|
Sa. yasya-puṃso, jīrṇe satyadhikaṃ śūlaṃ bhavet, sa snehaiḥ-virecanadravyasiddhaiḥ, virecanīyaḥ| jīryatyanne-pacyamānāvasthāyāṃ, adhikaṃ śūle sati phalairvirecyaḥ| tathā ca muniḥ(?)-"mṛdvīkā'tha viḍaṅgāni kharjūrāṇi parūṣakam| āragvadho'thāmalakaṃ harītakyo bibhītakam|| kampillakopacitre ca trapusaṃ ca mukūlakam| nīlikā kuvalaṃ pīlu bhavetphalavirecanam||" iti| yasya punaḥ sadā'dhikameva śūlaṃ-kevalaṃ na bhuktamātre jīrṇe jīryati vā, saḥ-puruṣo, mūlaistīkṣṇaiḥ-mūlavirecanairdantītrivṛcchyāmāsaptalādidravyaiḥ samanvitaiḥ, virecyaḥ| tathā coktam-"saptalāśaṅkhinīdantīdravantīgirikarṇikāḥ| trivṛcchyāmodakīryā ca prakīryā kṣīriṇī tathā|| chagalāṇḍī gavākṣī ca kucākṣī girikarṇikā| masūravidalā caiva bhavenmūlavirecanam||" iti|
Ā. rā. jīrṇaśūlasyauṣadhamāha-yasyeti| snehaiḥ-eraṇḍatailādibhiḥ| jīryacchūlasyauṣadhamāha-phalaiḥ punarjīryatyanna iti| phalaiḥ-āragvadhādibhiḥ| sarvadā śūlasyauṣadhamāha-tatheti| mūlaiḥ-śyāmādibhiḥ| tantrāntare śūlaprakaraṇaṃ ca smṛtam| tatra vaṅgasene (śūlarogādhikāre ślo. 1)- "doṣaiḥ pṛthaksamastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet| sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ|| vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt| kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt|| kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt| viṭśukramūtrānilavegarodhacchokopavāsādatibhāṣyahāsyāt|| vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpārśvapṛṣṭhatrikabastideśe| jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham|| muhurmuhuścopaśamaprakopau viḍvātasaṃstambhanatodabhedaiḥ| saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti|| kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakultthayūṣaiḥ| kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ|| grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam| tṛṇmohadāhārtikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrcchābhramadoṣayuktam|| madhyaṃdine kupyati cārdharātre vidāhakāle jaladātyaye ca| śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaiśca|| ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ| anyairbalāsajanakairapi hetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam|| hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ| bhukte sadaiva rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye ca śiśire kusumāgame ca|| [dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam|] sarveṣu doṣeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣaksarvabhavaṃ hi śūlam| sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ|| āṭopahrullāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ| kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti|| bastau hṛtkaṇṭhapārśveṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ| kukṣau hṛnnābhimadhyeṣu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ| dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ|| ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyodvidoṣajaḥ| sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ|| nigṛhya mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśve vyavasthitaḥ| sādhmāṭopāmasaṃruddhaḥ sūcībhiriva nistudan|| ucchvasityatha vaktreṇa na cānnamabhinandati| na ca nidrāmupaityeṣa pārśvaśūlaḥ prakīrtitaḥ|| prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ| tadā'sya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyati|| ucchvāsyānītaśakṛtā śūlenāhanyate mṛduḥ|| naivāsane na śayane tiṣṭhan vā labhate sukham|| kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavāt|| kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ| hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhanaṃ param| hṛcchūla iti sa khyāto rasamārutasambhavaḥ|| saṃrodhātkupito vāyurbastiṃ saṃśritya tiṣṭhati| bastivaṅkṣaṇanāḍīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate| viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa saṃjñitaḥ|| nābhyāṃ vaṅkṣaṇayoścaiva kukṣau meḍhre'nuvartakaḥ| mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt|| vāyuḥ prakupitoyasya rūkṣāhārasya dehinaḥ| vātaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam|| śūlaṃ sañjanayecchīghraṃ strota āvṛtya mārutaḥ| dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate|| sarvatra vardhate kṣipraṃ [bhramaniḥśvāsaghoṣavat| pipāsā vardhate'tīva bhramo mūrcchā ca jāyate|| uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati| viṭśūlametaṃ jānīyādbhiṣak paramadāruṇam|| vedanā ca tṛṣā mūrcchā ānāho gauravārucī| kāsaśvāsau ca hikkā ca śūlasyopadravāḥ smṛtāḥ|| svairnidānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihitastadā| kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedbalī|| bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam| tasya lakṣaṇamapyetat samāsena vidhīyate|| ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ| sigdhoṣṇaiḥ praśamaṃ yāti vātikaṃ tadvadedbhiṣak|| tṛṣṇādāhāratisvedaṃ kaṭvamlalavaṇottaram| śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ tadvadedbhiṣak|| chardihṛllāsasammohasvalparugdīrghasantati| kaṭutiktopaśāntau ca tadvijñeyaṃ kaphātmakam|| saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā parikalpayet| tridoṣajamasādhyaṃ syāt kṣīṇamāṃsabalānalam|| jīrṇe jīryatyajirṇe vā yacchūlamupajāyate| pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā| na śamaṃ yāti niyamātso'nnadrava udāhṛtaḥ||"] ............... (?)-" śṛṅgī dvījīrakaṃ dhānyaṃ vṛddhadārukapatrakaiḥ| tumburūṇi bhadradāru kṣārāśca lavaṇāni ca|| ajamodā tālamulī viśālā bhūtikaṃ vacā kośātakī paṭolaṃ ca bṛhatpatrakagandhakaiḥ|| yāvantyetāni cūrṇāni maṇḍūraṃ dviguṇaṃ tataḥ| gomūtratriphalākvāthe niṣiktaṃ lohacūrṇitam|| kandātkaṭāśṛṅgaberaśrāvaṇīkeśarāṅgajaiḥ| rasaiḥ savajravallījaistasya tālasamasya ca|| bhāvayitvaikataścūrṇaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe pacet| caturguṇe triphalaje kvāthe vā darvilepanāt|| upayuñjīta matimān yathādoṣaṃ yathābalam| ye ca kukṣigatā rogā grahaṇīmārdavādayaḥ|| arśāṃsi ca pravṛddhāni śūlāni jaṭharāṇi ca| madodoṣāmavātāśca kaphānilabhavāśca ye|| vyādhayastānnihantyetadbhāskarastimiraṃ yathā| vidyāvidyā.....gataṃ maṇḍūraṃ sarvaroganuta|| yadi sakalarujo yannaiva yogo nihanyāt kathamiti niyatervā yādadoṣaṃ vinā vā| tadakhilamunivākyaprātpatatvārtharatno niyatamamṛtavākyo vallabhaḥ syādgurūṇām|| āśubhukto yavaiḥ piṣṭamabhrakaṃ tatra saṃsthitam| kandamāṇāsthisaṃhārakhaṇḍakarṇarasairadhaḥ| taṇḍulīyaka.....śoṇomātrikameva ca|| vṛścīvaṃ bṛhatībhaṅgaṃ tatkṣaṇātkesarāñjanaiḥ| peṣaṇaṃ bhāvanaṃ kuryāt puṭaṃ vā'nekaśo bhiṣak|| yāva....drakaṃ tatsyācchuddhirevaṃ vihāyasam| svarṇamākṣikaśāṇaṃ ca dhmātanirvāpitaṃ jale|| traiphaleṣvavacūrṇyaṃ vā lohaṃ pittādikaṃ punaḥ| bṛhatpatraka[|]rikarṇatriphalāvṛddhadārakaiḥ|| māṇakandāsthisaṃhāraśṛṅgaberabhavai rasaiḥ| daśamūlīmuṇḍitikātālamūlīsamudbhavaiḥ| puṭitaṃ sādhu yatnena śuddhimevamayojayet| vasiraṃ.....ghālamadhuparṇīmayūrakam|| taṇḍulīyaṃ ca varṣābhūdattādhaścordhvameva ca| pākyaṃ tu jīrṇamaṇḍūraṃ gomūtreṇa dinatrayam|| antarbāṣpamadaghnaṃ ca tathā sthāpyaṃ dinatrayam| vicūrṇitaṃ śuddhiriyaṃ lohākarasya darśitā|| jayantyā vardhamānasya ārdrakasya rasena vā| payasyāścānupūrvyeṇa mardanaṃ rasaśodhanam|| gandhākaṃ navanītākhyaṃ kuṭitaṃ lohabhājane| tridhā caṇḍātape yuktaṃ bhṛṅgarājarasāplutam|| tato vahnidravībhūtaṃ tvaritaṃ vastragālitam| yatnādbhṛṅgarase kṣitpaṃ punaḥ śuṣkaṃ viśudhyati|| gaganādvipalaṃ cūrṇaṃlohasya palamātrakam| lohakiṭṭaṃ palārdhaṃ ca sarvamekatra saṃsthitam|| maṇḍūkaparṇīvasinatālamūlarasaiḥ śubhaiḥ| varībhṛṅgakesarājamāṇamarṇarasaistathā|| triphalābhadramustābhiḥ sthālīpākaṃ vicūrṇitam| rasagandhakayoḥ karṣaṃ pratyekaṃ grāhyamekataḥ|| tanmanāśca śilākhalve yatnataḥ kajjalīkṛtam| vacā cavyaṃ yavānī ca jīrake śataparṇikā|| vyoṣaṃ mustaṃ viḍaṅgaṃ ca grathitaṃ kharamañjarī| trivṛtā citrako dantī sūryāvartaḥ sitastathā|| bhṛṅgamāṇavakandāśca khaṇḍakarṇaka eva ca| daṇḍotpalaṃ kesarā jakālīyakaṭako'pi vā|| eṣāmardhapalaṃ grāhyaṃ paṭaghṛṣṭaṃ sucūrṇitam| pratyekaṃ triphalāyāśca palārdhaṃ palameva ca|| etatsarvaṃ samāloḍya lohapātreṣu bhāvayet| ātape caṇḍasaṃghṛṣṭamārdrakasya rasaistridhā|| tadrasena śilāpiṣṭaṃ guṭikāṃ kārayedbhiṣak| badarāsthimitāḥ śuṣka....bhāvayet|| tatprātarbhojanādau tu sevitaṃ guṭikātrayam| annodakānupānaṃ ca hitaṃ madhurasaṃśritam|| dugdhaṃ ca nālikeraṃ ca varjanīyaṃ viśeṣataḥ| bhojyaṃ yatheṣṭamiṣṭaṃ ca vāri bhaktāmlakāñjikam|| hantyamlapittaṃ plīhānaṃ śūlaṃ ca pariṇāmajam| pī...............śothodaragulmādāmayān|| yakṣmā.........mandāgnitvamarocakam| plīhānaṃ śvāsamānāhamāmavātaṃ svarāmayam| gu................yakhyātavo ....nīkesā viśvayuto yūṣo dhātrīmudgādibhiḥ kṛtaḥ| rirya.......sargaśca saṃsevya kulitthān sa vivarjayet||" iti hemādriṭīkāyāmāyurvedasāyane| amlāpittaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|
---------------------------------------------| prāyo'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye gataḥ||58|| tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhilaṅghanapācanaiḥ| ---------------------------------------------|59|
Sa. bāhulyena māruto ruddhamārga āmāśayaṃ(ye) gataḥ kupyati| tasya-marutaḥ, śuddhyādibhiḥ-avasthāvaśādvayastaiḥ samastairvā, anulomanaṃ kāryam|
---------------------------------------------| kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ kṛmije hṛdayāmaye||59|| iti hṛdrogacikitsitam|60|
Sa. kṛmije hṛdroge sarvameva ca kṛmighnamauṣadham|
Ā. rā. krimihṛdrogauṣadhamāha-krimindhamauṣadhamiti| vaṅgasene (hṛdayaro. ślo. 39)- " krimihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayetpiśitaudanam| dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ, paścādvirecayet|| sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ| viḍaṅgagāḍhairdhānyāmlaṃ pāyayeddhitamuttamam|| hṛdi sthitāḥ patantyevamadhastātkrimayo nṛṇām| yavānnaṃ vitareccāsmai saviḍaṅgamataḥ param|| krimije pibenmūtraṃ viḍaṅgāmayasaṃyutam|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| hṛdrogasya prakaraṇaṃ sāmstyena nirūpitam||
atha tṛṣṇācikitsitam| tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate| sarvāsu śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanaḥ||60|| divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvadbhomaṃ ca tadguṇam| nirvāpitaṃ taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ||61|| saśarkaraṃ vā kvathitaṃ pañcamūlena vā jalam| darbhaphūrveṇa manthaśca praśasto lājasaktubhiḥ||62|| vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| yavāgūḥ śālibhistadvatkodravaiśca cirantanaiḥ||63|| śītena śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanam| himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu||64|| rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghṛtabharjitaiḥ| mudgādīnāṃ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ||65|| nasyaṃ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣostathā rasaḥ| nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānoditā hitāḥ||66|| dāhajvaroktā lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ| mahāsariddhradādīnāṃ darśanarumaraṇāni ca||67||
Sa. tṛṣṇāsu sarvāsu vātapittaharaḥ sarvo'pi vidhiriṣyate| tathā, bāhyato'bhyantare ca śīto vidhiḥ| tathā, śamanaṃ śodhanaṃ ca śasyate| divyāmbu-āntarikṣaṃ jalaṃ, śītaṃ mākṣikeṇa saha śasyate| bhaumaṃ ca jalaṃ tadguṇaṃ-divyāmbusamānaguṇaṃ "śucipṛthvasitaścete deśe" (hṛ.sū.a.5|5) ityādilakṣaṇalakṣitam, tacca śasyate| tasya-divyajalasyeva guṇā yasya tattadguṇam| taptaloṣṭakakapālasikatādibhistaptaṃ tannirvāpitaṃ-śītīkṛtaṃ śasyate| athavā, tadeva samaśarkaraṃ śasyate| athavā, darbhapūrveṇa-tṛṇākhyena, pañcamūlena kvathitaṃ nirvāpitaṃ śasyate| tathā, lājasaktubhiḥ kṛto manthaḥ praśastaḥ| tathā, āmaiḥ-abhṛṣṭaiḥ, yavairvāṭyaḥ praśastaḥ śītībhūtaḥ śarkarāmākṣikayuktaḥ| yavāgūḥ śālibhistathaiva śarkarāmākṣikānvitā śastā| tathā, cirantanaiḥ kodravaiḥ śarkarāmadhuyuktā yavāgūḥ śastā| tathā, śītena-śītīkṛtena dravyeṇa, śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanaṃ hitam| athavā, śītajalaiḥ pariṣiktasya puṃsaḥ payasā saśarkarāmārdvīkaṃ bhojanaṃ hitam| athavā na kevalaṃ payasā sātmyādivaśānmāṃsarasairjāṅlaiḥ kiñcidamlalavaṇaiṛutabharjitairbhojanaṃ hitam| tathā, mudgamasūrādikānāṃ yūṣairjīvanīyarasayuktairbhojanaṃ hitam| tathā, śītaiḥ-śītavīryaiścandanādibhiḥ, tathekṣurase siddhaṃ kṣīraghṛtaṃ nasyaṃ hitam| kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ kṣīraghṛtam| tathā, sūtrasthānoditāḥ (a.22) nirvāpaṇāḥ-ropaṇāḥ, gaṇḍūṣā hitāḥ| tathā, dāhajvare ya uktā lepādyāḥ-"dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ" (hṛ.ci.a.1/131) ityādigranthanirdiṣṭāḥ, te ca hitāḥ| tathā, nirīhatvaṃ-nirvyāpāratvaṃ hitam| tathā, manasoratiḥ-nirvṛtatvam| tathā, mahāsaritāṃ mahāhradānāṃ-mahātaḍāgānāṃ, ca darśanasmaraṇāni hitāni|
Ā. rā. atha tṛṣṇācikitsitam|[tatra sāmānyatṛṣṇauṣadhamāha]-tṛṣṇāsviti| tadguṇaṃ-divyaguṇam| darbhapūrveṇa-pañcasūktena tṛṇākhyena| āmayavaiḥ-komalayavaiḥ, kṛto vāṭhyaḥ| śītadravyasiddhena śītena payasā bhojanam, payorasayūṣāṇāṃ sātmyādivaśādvyavasthā| kṣīraghṛtaṃ-kṣīramanthanotthaṃ ghṛtam| ikṣuraso nasyam| nirvāpaṇāḥ-madhugaṇḍūṣādayaḥ| nirīhatvaṃnirvyāpāratvam| manoratiḥ-manaḥ sukham| saṅgrahe tu (ci. a. 8) nātya[va]pīḍanaṃ(?)-"nārīkṣīreṇa vā ghṛṣṭamuṣṭrāsthi sasitaṃ hitam|" iti| vaṅgasene (tṛṣādhikāre ślo. 24)- "lājodakaṃ madhuyutaṃ śītaṃ guḍavimarditam| kāśmarīśarkarāyuktaṃ pibettṛṣṇārdito naraḥ|| bhu(ca)vikāpippalīmūlayavānīdhānyanāgaraiḥ| śṛtaṃ śītaṃ hitaṃ toyaṃ [murcchātṛṭchardi] doṣajit|| śarkarākesarakṣaudrakṛṣṇājīrakadāḍimaiḥ| leho vā tṛḍjayī kṛṣṇādhukṣīridrumāṅkuraiḥ|| amlaṃ dāḍimabījaṃ pītaṃ dhātrīphalaṃ ca dhānyāmlaiḥ| ārdrapaṭāstaraṇakṛtaprāvṛ gātrastṛṣaṃ hanti|| gostanīkṣurasakṣīrayaṣṭīmadhūtpalaiḥ| niyataṃ nasyataḥ pītaistṛṣṇā śāmyati dāruṇā|| karṇaśiromukhalepācchuktikayā vā'mladāḍimarasena| tarpayati śīghrametajjalaughavatsaikata rāśim|| koladāḍīmavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati|| kṣīrekṣurasa mārdvīkakṣaudrasīdhuguḍodakaiḥ| vṛkṣāmlāmlaiśca gaṇḍūṣā mukhaśoṣapraṇāśanāḥ|| dāḍimaṃ badaraṃ rodhraṃ kapitthaṃ bījapurakam| piṣṭvā mūrdhni pralepastu pipāsādāhanāśanaḥ|| vāri śītaṃ madhuyutamākaṇṭhādvā pipāsitam| pāyadvāmayeccāpi tena tṛṣṇā praśāmyati|| vaṭaprarohaṃ madhukuṣṭhamutpalaṃ salājacurṇaṃ guṭikāṃ prakalpayet| susaṃhitā sā vadane vidhāritā tṛṣṇāṃ pravṛddhāmapi hanti satvaram||" iti| yogaratne-"madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ śītaiśca satiśūkaiḥ śritaṃ kṣīraṃ pānābhyañjanasekeṣviṣṭaṃ madhuśarkarāyuktam| lohitakaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakotpaladrākṣāḥ madhupakve loṣṭhameva ca jale sthitaṃ śītalaṃ peyam|| jambāmrātakabadarīdalavetasapañcavalkapañcāmlaiḥ| hṛnmukhaśiraḥpradehāḥ saghṛtā mūrcchābhramātitṛṣṇādhnāḥ|| drākṣekṣūtpalayaṣṭyādyaiḥ śarkarāmadhuyojitaiḥ| kaṣāyaṃ saṃpibecchītaṃ tṛṣṇānāśakaraṃ param|| loṣṭapratatpatoyaṃ tu śarkarāmadhuyojitam| lākṣācūrṇasamāyuktaṃ pītaṃ tṛḍdāhanāśanam|| jambvāmrapallavośīraiḥ sitāvaruṇakājitaiḥ| sapayaskaḥ kṛtaḥ kvāthaḥ sampītastṛḍvināśanaḥ|| ....rakavṛkṣāmladāḍimāmloṣṇavetasaiḥ| saśarkarairnihantyāśu lehastṛṣṇāṃ sudurjayām|| sārivā....lājapippalīmadhunāgaraiḥ| payastṛṣādhno gaṇḍūṣaḥ kāñjikairmukha....|| ....madanamadhukaṃ śītamambu vivardhitam|....ardhaśarkarāyuktaṃ pibettṛṣṇārditai....|| iti|
iti tṛṣṇāsu sāmānyena cikitsitamuktam| viśeṣeṇāha------------ tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate| rasāśca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca||68||
Sa. pavanotthāyāṃ tṛṣṇāyāṃ dadhi guḍena saha śasyate| māṃsarasāśca bṛṃhaṇāḥ śastāḥ| tathā vidāryādigaṇāmbu "vidāripañcāṅgula" (hṛ.sū.a.15/9)ityādibhiḥ śṛtaṃ toyaṃ-pānīyaṃ, śastam|
Ā. rā. vātatṛṣṇauṣadhamāha-tṛṣṇāyāmiti| yogaratne-"pañcāṅgikāḥ pañca gaṇā ya uktāsteṣvambu[siddhaṃ prathame ga] ṇe vā| pibetsukhoṣṇaṃ manujo'cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ|| [tṛṣṇātivṛddhau] udare ca pūrṇe saṃcchardayenmāgadhikodakena| vilekhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddā[ḍimāmrā] takabījapūraiḥ||" [iti|] vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 22)-" vātaghnamannapānaṃ mṛdu laghu śītaṃ raso guḍūcyāśca|" [iti|]
pittājāyāṃ sitāyuktaḥ pakvodumbarajo rasaḥ| tatkvātho vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā||69|| tadvidhaiśca gaṇaiḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn| madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivṛkṣaiśca kalpitān||70|| bījapūrakamṛdvīkāvaṭavetasapallavān| mūlāni kuśakāśānāṃ yaṣṭyāhvaṃ ca jale śṛtam||71|| jvaroditaṃ vā drākṣādi pañcasārāmbu vā pibet| ---------------------------------------------|72|
Sa. pittotthāyāṃ śarkarānvitaḥ pakvodumbaraphalajo rasaḥ, teṣāṃ-udumbarāṇāṃ vā kvātho himaḥ, tadvat-sitāyuktaḥ, śasyate| tathaiva sārivādigaṇāmbu-"sārivośīra" (hṛ.sū.a.15|11) ityādi praśasyate| tadvidhaiḥ-śītavīryaiśca, gaṇaiḥ kṛtān śītakaṣāyān sasitāmākṣikān pibet| tathaiva madhuraiḥ-drākṣādibhirdravyaiḥ, kalpitān| kṣīrivṛkṣaiśca-aśvatthanyagrodhādibhiḥ, kalpitān śītakaṣāyān saśarkarāmadhūn pibet| bījapūrakādipallavān kuśakāśānāṃ mūlāni madhukaṃ caitajjale śṛtaṃ pibet| śītamiti prakṛtatvādyogyatvāccātra yojyam| athavā, jvaracikitsitoktaṃ [drākṣādi-] "drākṣāmadhūka" (hṛ.ci.a.1|55) ityādikaṃ phāṇṭaṃ śītakaṣāyaṃ [vā] pibet| pañcasārāmbu vā-"madhukharjūramṛdvīkā" (hṛ.ci.a.2/14) ityādi raktapittacikitsite paṭhitaṃ, pibet|
Ā. rā. pittatṛṣṇauṣadhamāha-pittajāyāmiti| tadvidhaiḥ-pittaghnaiḥ| tadvat-sasitāmadhūn| kṣīrivṛkṣaiśca tadvat| bījapūrapallavādisaptakaṃ jale śṛtam| vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 18)- "kāśmaryaṃ śarkarāyuktaṃ candanośīradhānyakam| drākṣāmadhūkasaṃyuktaṃ pittatarṣe jalaṃ pibet|| syājjīvanīyasiddhakṣīraghṛtaṃ vātapittaje tarṣe| tadvaddrākṣācandanakharjūrośīramadhuyutaṃ toyam|| jīrṇabhuktaḥ pibedvā'pi madhunā taṇḍulodakam|" [iti|]
---------------------------------------------| kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimbaprasavavāriṇā||72|| bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam| jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ sakṣaudraśarkaram||73|| mudgayūṣaṃ ca savyoṣapaṭolīnimbapallavam| yavānnaṃ tīkṣṇakavalanasyalehāṃśca śīlayet||74||
Sa. śleṣmajāyāṃ tṛṣṇāyāṃ nimbapatrapānīyena vamanaṃ śastam| bilvādibhirjalaṃ sādhitaṃ kaphatṛṣṇāyāṃ pibet| rajanyā-haridrayā, jalaṃ siddhaṃ pibet| sakṣaudraśarkaraṃ kaphatṛṣṇāyāṃ mudgayūṣaṃ ca trikaṭupaṭolanimbapallavānvitaṃ pibet| yavānnaṃ tīkṣṇakavalaṃ tīkṣṇanasyaṃ tīkṣṇalehaṃ ca śīlayet| śimbīdhānyam| kacchakaḥ-tumu(tūṇī)kaḥ| vaṅgasene (tṛṣā-ślo.22)-"bilvāḍhakīdhātakīpañcakoladarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ nihanti| "iti| yogaratne-"bilvāḍhakī[kanyaka] pañcamūladarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ nihanti|" iti| kacchaka(dhātaki)-pañcakolayoḥ sthāne laghu [pañcamūlam]| vaṅgasene(tṛṣā. ślo.23)-"sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaberasauvarcalānyardhajalaplutāni| madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām||" iti|
Ā. rā. kaphatṛṣṇauṣadhamāha-kaphodbhavāyāmiti| āḍhakī|
sarvairāmācca taddhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā| tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmloṣṇāmbumastubhiḥ||75||
Sa. sarvairāmācca tṛṣṇāyāṃ satyāṃ taddhantrī sannipātaghnyāmaghnī ca kriyeṣṭā| tathā ca vamanamiṣṭam| tryūṣaṇāruṣkaravacādiyuktena phalāmlenoṣṇajalena vā mastunā vā iṣṭam|
Ā. rā. sannipātajauṣadhamāha-sarvairiti| taddhantrī-sarvadoṣahantrī āmahantrī ca| tryūṣaṇādibhirvamanam| phalāmlaṃmātuluṅgādyamlam| madanaphalaṃ vamanatvālubjam (?)|
annātyayānmaṇḍamuṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kālavit| ---------------------------------------------|76|
Sa. annātyayāt-annavirahāt, tṛṣṇāyāṃ satyāṃ maṇḍamuṣṇaṃ śītaṃ manthaṃ ca kālaprakṛtisātmyādivit pibet| vātakaphaprakṛtinā uṣṇo maṇḍaḥ peyaḥ| pittaśleṣmaprakṛtinā vātapittaprakṛtinā ca himo manthaḥ peyaḥ| evaṃ kālasātmyādiṣu nirupyam| "saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītodakapariplutāḥ| nātidravā nāti sāndrā mantha ityabhidhīyate||" iti|
Ā. rā. upavāsajauṣadhamāha-annātyayāditi| uṣṇaṃ maṇḍaṃ śītakāle| śītaṃ manthamuṣṇakāle| ata eva kālavidityuktam|
---------------------------------------------| tṛṣi śramānmāṃsarasaṃ manthaṃ vā sasitaṃ pibet||76||
Sa. śramāttṛṣi jātāyāṃ māṃsarasaṃ madyaṃ vā saśarkaraṃ pibet|
Ā. rā. śramajauṣadhamāha-tṛṣi śramāditi|
ātapātsasitaṃ manthaṃ yavakolajasaktubhiḥ| sarvāṇyaṅgāni limpecca tilapiṇyākakāñjikaiḥ||77||
Sa. ātapāttṛṣi yavakolodbhavaiḥ saktubhiḥ saśarkaraṃ manthaṃ pibet| sarvāṇi cāṅgāni tilapiṇyākakāñjikairlimpet|
Ā. rā. ātapajauṣadhamāha=ātapāditi| kolajāḥ-śuṣkabadaratvagudbhavāḥ| tilagrahaṇaṃ piṇyākena vikalpārtham|
śītasnānācca madyāmbu pibettṛṇmān guḍāmbu vā| ---------------------------------------------|78|
Sa. śītasnānācca tṛṇmān madyāmbu pibet| tṛṇmāniti matupi maya iti ṇatve rūpam| guḍajalaṃ vā pibet|
Ā. rā. uṣṇāklāntasye (ni. a. 5/55)tyuktatṛṣṇauṣadhamāha-śītasnānāttviti|
---------------------------------------------| madyādardhajalaṃ madyaṃ snāto'mlalavaṇairyutam||78||
Sa. madyāttṛṇmānardhajalaṃ madyaṃ snātaścāmlalavaṇābhyāṃ yutaṃ pibet|
Ā. rā. madyajauṣadhamāha-madyāditi| āyutaṃ-yuktam|
snehatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṃ jalam| ---------------------------------------------|79|
Sa. snehena tīkṣṇataro'gniryasya sa narastṛṇmānnisargaśītalaṃ jalaṃ pibet|
Ā. rā. tīkṣṇāgneḥ snehaje (ni. a. 5/56) tyuktatṛṣṇauṣadhamāha-snehatīkṣṇatarāgnistviti|
---------------------------------------------| snehāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṃ pipāsitaḥ||79||
Sa. snehāt punarajīrṇāt pipāsita uṣṇāmbu vā pibet| jīrṇāttu snehattṛṣi maṇḍaṃ pibet|
Ā. rā. ajīrṇasnehajauṣadhamāha-snehāditi| jīrṇasnehajauṣadhamāha-jīrṇāditi| atīkṣṇagniviṣayamidaṃ bhedadvayam|
pibetsnigdhānnatṛṣito himaspardhi guḍodakam| ---------------------------------------------|80|
Sa. snigdhānnena bhuktena tṛṣito himaspardhi-tuhinaśītalaṃ, guḍodakaṃ pibet|
Ā. rā. snigdhānnajauṣadhamāha-pibediti| himaspardhi-_....|
---------------------------------------------| gurvādyannena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tadullikhet||80||
Sa. gurvādyannena bhuktena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tat-gurvādyannaṃ, udvamet|
Ā. rā. gurvādibhojanajauṣadhamāha-gurvādyanneneti|
kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇamauṣadham| ---------------------------------------------|81|
Sa. kṣayajāyāṃ tṛṣi kṣaye hitaṃ yad bṛṃhaṇamauṣadhaṃ tatsarvaṃ hitaṃ-śastam|
Ā. rā. rasakṣayajauṣadhamāha-kṣayajāyāmiti| kṣayahitaṃ-rājayakṣmahitam|
---------------------------------------------| kṛśadurbalarūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso'thavā||81||
Sa. kṛśādīnāṃ tṛṣi jātāyaṃ kṣīraṃ hitam| athavā chāgo raso hitaḥ|
Ā. rā. kṛśādīnāṃ viśeṣamāha-kṛśadurbalarūkṣāṇāmiti|
kṣīraṃ ca sordhvavātāyāṃ kṣayakāsaharaiḥ śṛtam| ---------------------------------------------|82|
Sa. sordhvavātāyāṃ tṛṣi kṣayakāsaharaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ hitam| caśabdānmāṃsarasaśca|
Ā. rā. sordhvavātāyāṃ viśeṣamāha-kṣīraṃ ceti|
---------------------------------------------| rogopasargājjātāyāṃ dhānyāmbu sasitāmadhu||82|| pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā| ---------------------------------------------|83|
Sa. rogopasargājjātāyāṃ tṛṣi dhānyāmbu sasitāmākṣikaṃ pāne praśastam| sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā śastā|
Ā. rā. rogāpasargajauṣadhamāha-rogopasargajātāyāmiti| dhānyaṃ-kustumbarī| vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 37)- " kṣatodbhavāṃ rūgvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ| kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā||" iti|
---------------------------------------------| tṛṣyan pūrvāmayakṣīṇo na labheta jalaṃ yadi|83| maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāttvaritaṃ tataḥ| sātmyānnapānabhaiṣajyaistṛṣṇāṃ tasya jayetpurā|84| tasyāṃ jitāyāmanyo'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum| 84 1/2| iti tṛṣṇārogacikitsitam| iti śrivaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. pūrvāmayena kṣīṇaḥ san tṛṣṇak-pipāsito, yadi jalaṃ na labheta tadā maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāt| tataśca hetostvaritaṃ-śīghrataraṃ, tasya-narasya, pūrvamanyebhyo rogebhyaḥ sātmyānna pānabheṣajaistṛṣaṃ jayet, tato'paraṃ rogam| kimevaṃ kriyate ? ityāha-tasyāṃ tṛṣi jitāyāṃ satyāmanyo'pi roga upakramituṃ śakyaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||
Ā. rā. rogādyāpekṣayetyasyāmāha-tṛṣyanniti| rogavirodhe'pi jalaṃ deyamityarthaḥ| upadravarūpāyā apyupasargajāyāḥ (?) prādhānyamāhatvaritamiti| sātmyagrahaṇaṃ yadyupaśete tattadyuktinirapekṣamapi deyamityevamarthaḥ| vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 41)- "mūrcchāccharditṛṣādāhastrīmadyabhṛśakarśitāḥ| pibeyuḥ śītalaṃ toyaṃ raktapitte madātyaye|| tṛṣito mohamāyāti mohātprāṇān vimuñjati| tasmātsarvāsvavasthāsu na kvacidvāri vāryate|| annenāpi vinā jantuḥ prāṇān dhārayate ciram| toyābhāvātpipāsārtaḥ kṣaṇātprāṇairvimucyate||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| tṛṣṇārogapraśamanaṃ sāmastyena nirūpitam||