7. madātyayādicikitsitādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. chardyādicikitsitādanantaraṃ madātyayacikitsitārambhaḥ| cikitsāsāmānyaheturyatastṛṣṇāyā yathā vātapitte kāraṇaṃ tathā madātyayasyāpi|
āthāto madātyayādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet| kaphasthānānupūrvyā ca tulyadoṣe madātyaye||1||
Sa. saṃ-yaṃ doṣaṃ-tatra madātyaye vātādikaṃ, ulbaṇaṃ paśyet-lakṣayejjānīyāt| tasya-doṣasya, ādau-prathamata eva, pratikārayet-pratikāraṃ kuryāt| evaṃ viṣamadoṣo madātyayaścikitsyaḥ| tulyadoṣe punarmadātyaye kaphasthānānupūrvyā doṣān pratikārayet| kimetyevaṃ kriyate ? ityāha-
pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ| ---------------------------------------------|2|
Sa. saṃ-hi-yasmāt, kālakrameṇa pittamārutāvasāno bāhulyena madātyayaḥ syāt| prathamaṃ kaphasyādhikyam| tataḥ pittamārutā vadhikau bhavataḥ| kaphasthānānupūrvīvyākhyānaṃ jvaracikitsite (ślo.148) vyākhyātam|
--------------------------------------------| hīnamithyātipītena yo vyādhirupajāyate||2|| samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati| --------------------------------------------|3|
Sa. hīnamithyātipītena madyena yo vyādhirutpadyate, saḥ-vyādhiḥ, tenaiva madyena samapītena-samyaṅmātrayā pītena, śāmyati| "yāvad dṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhate manaḥ| tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā||" (ślo.14) ityevaṃ lakṣaṇaṃ pānaṃ samameva pītam| yenaiva mārdvīkenāthavā mādhavena gāḍādinā vā yo jāto vyādhiḥ sa tenaiva mārdvīkādinā śāmyati| kuta evaṃ syāt ? ityāha-
---------------------------------------------| madyasya viṣasādṛśyāt------------------------|3|
Sa. yathā tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairviṣaṃ yuktaṃ tathaiva tatsaṅkhyā taireva guṇairmadyamapi yuktam| tataśca madyenaiva śāntiryuktā| nanu, yadi viṣasādṛśyaṃ madyasya, tato yathā viṣasya viṣāntareṇa śāntistathā madyasyāpi madyāntareṇa śāntiḥ prāptetyāśaṅkhyāha-
---------------------------------------------| --------------viṣaṃ tūtkarṣavṛttibhiḥ||3|| tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaramapekṣate| ---------------------------------------------|4|
Sa. satyametat| evaṃ prāptam| kintu guṇairdaśabhirutkarṣavṛttibhiḥ-adhikaśaktisvarūpaiḥ, tīkṣṇādibhiryogāt-sambandhāt, viṣaṃ viṣāntaramapekṣate| na tu taddhīnāttadeva svotthe roge praśamāyālam| madyaṃ tu hīnavṛttibhirdaśabhirguṇairyogānna madyāntaramapekṣate| evaṃ tīkṣṇādīnāṃ guṇānāṃ hīnotkarṣabhedādviṣānmadyasya vailakṣaṇyam|
--------------------------------------------| tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā||4|| madyenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ| yān kuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān||5|| madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ| sutīvrā vedanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu||6|| jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati| yaugikaṃ vidhivadyuktaṃ madyameva nihanti tān||7||
Sa. saṃ-svabhāvata eva tīkṣṇoṣṇena tathā'timātreṇa tathā'mlavidāhinā madyena pītenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ ca gato yan madādīn kuryāt| tathā māruto madyotkliṣṭena doṣeṇa srotaḥsuruddho yā dāruṇā mūrdhādiṣu vedanāḥ kuryāt tān-madādīn, tāśca vedanāḥ madyameva yaugikaṃ vidhinā yuktaṃ nihanti| kimbhūtasya puruṣasya ? jīrṇāmamadyadoṣasya, tathā prakāṅkṣāyāṃ lāghavesati, te ca tāśca tān, "pumān striyā" ityekaśeṣaḥ| nanu, yadi madyameva tānnihanti tataścikitsāntarārambho na yuktaḥ| maivam| bahvayo hi cikitsāḥ pratirogaṃ proktāḥ| tasmāccikitsāntaropanyāso yukta eva| nanu, kathaṃ tān madyameva nihanti ? ityāha-
kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| madyamamleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣaviṣyandanādalam||8||
Sa. yasmāt kṣāro'mlopasaṃhito drāgeva mādhuryaṃ yāti| amleṣu madhye madyaṃ doṣaviṣyandanāt [alaṃ-] paryāptam|
tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purā proktairdīpanādyaistathā guṇaiḥ| sātmyatvācca tadevāsya dhātusāmyakaraṃ param||9||
Sa. purā-madātyayanidānoktaistīkṣṇoṣṇādyairguṇaiḥ (ni. a. 6/1) tathā madyavargoktairdīpanādyairguṇaiḥ (sū. a. 5/62) karaṇabhūtaiḥ, tadeva-madyaṃ, suṣṭhu dhātusāmyakaram| dhātusāmyakaramiti hetau ṭaḥ|
saptāhamaṣṭarātraṃ vā kuryātpānātyayauṣadham| jīryatyetāvatā pānaṃ kālena vipathāśritam||10||
Sa. saptāhamathavā'ṣṭarātraṃ pānātyayauṣadhaṃ kuryāt-nādhikaṃ kālam| yata etāvatā kālena vimargasthaṃ tat pānaṃ-madyapānaṃ, pariṇamati|
paraṃ tato'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam| yathāyathaṃ prayuñjīta kṛtapānātyayauṣadhaḥ||11||
Sa. tataḥ-tasmātkālāt, paraṃ-ūrdhvaṃ, yo rogo'nubadhnāti, tasya-rogasya, kṛtapānātyayauṣadhaśca yathāsvaṃ bheṣajaṃ prayuñjīta| iti sāmānyena cikitsitamuktvā viśeṣeṇāha-
tatra vātolbaṇe madyaṃ dadhātipiṣṭakṛtaṃ yutam| bījapūrakavrukṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ||12|| yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ| śulyirmāṃsairharitakaiḥ snehavadbhiśca sakubhiḥ||13|| uṣṇasnigdhāmlalavaṇā medyamāṃsarasā hitāḥ| āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ||14|| godhūmamāṣavikṛtirmṛduścitrā mukhapriyā| ārdrikārdrakakulmāṣasuktamāṃsādigarbhiṇī||15|| surabhirlavaṇā śītā nirgadā vā'cchhavāruṇī| saraso dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlātkanīyasaḥ||16|| śuṇṭhīdhānyāttathā mustusuktāmbhocchhāmlakāñjikam abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam||17|| ghanaścāgurujo dhūpaḥ paṅkaścāgurukuṅkumaḥ| kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ||18|| harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca| ---------------------------------------------|19|
Sa. [tatra-] teṣu madātyayeṣu madhye, vātādhike madātyaye piṣṭakṛtaṃ madyaṃ dadyāt| bījapūrakādibhirdeśasātmyādivaśādyastaiḥ samastairyathāyogayuktam| tathā, medyasya-medurasya, māṃsasyarasā hitāḥ| kimbhūtāḥ ? uṣṇāḥ snigdhāmalalavaṇāśca| tathā, rāgāḥ ṣāḍavāścāmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā hitāḥ| lakṣaṇameṣāmṛtucaryāmuktam (hṛ.sū.a.3/30)| tathā, godhūmamāṣayorvikṛtirhitā| kimbhūtā ? mṛduḥ-atīkṣṇā, citrā-nānāprakārā, mukhapriyā-vadanarucikṛt| tathā, ārdrikādigarbhiṇī| [tathā,] acchavāruṇī ca hitā| kimbhūtā ? surabhirlavaṇā śītā ca| tathā nirgadā-purāṇā| tathā, dāḍimātsvaraso hitaḥ| pañcamūlāt kanīyaso-hṛsvāt, kvāthaḥ| śuṇṭhīdhānyācca kvātho hitaḥ| tathā, mastvādi hitam| tathā, abhyañjanādi uṣṇaṃ hitam| prāvaraṇaṃ-ācchhadanaṃ, ghanaṃ hitam, agarujaśca dhūpo ghano-bahulo, hitaḥ| agarukuṅkumapaṅkānulepanaṃ hitam| tathā, priyā harṣeṇa-prītyā, āliṅganaṃ-pariṣvaṅgaḥ, tatra yuktāḥ, saṃvāhaneṣu-śarīramardaneṣu ca, yuktā hitāḥ| kucāścoravaśca śroṇayaśca tena śālante yāstā evam| tathā, yauvane noṣṇā'ṅgayaṣṭiḥ-śarīralatā, yāsāṃ tā evam|
---------------------------------------------| pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam||19|| rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ| suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam||20|| svāduvargakaṣāyairvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam| ---------------------------------------------|21|
Sa. saṃ-pittādhike madātyaye bahujalaṃ śārkaraṃ-madyaviśeṣaṃ yojyam| madhu-makṣikaṃ vā, rasairdāḍimādijairyuktam| tacca suṣṭhu śītaṃ kṛtvā yojyam| paruṣakāṇyatra madhurāṇi yojyāni nāmlāni, teṣāṃ kaphapittakaratvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/132) "amlaṃ paruṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi" iti| tādṛk ca-suśītaṃ, panakaṃ yojyam| kimbhūtam ? saha sitāsaktubhirvatate yattadevam| saktavaśca lājānāṃ yojyāḥ, yogyataratvāt, na tu yavānām| tathā, svāduvargasya kvāthena saṃyuktaṃ madyaṃ samākṣikaṃ yojyam|
---------------------------------------------| śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ||21|| satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimai rasaiḥ| ---------------------------------------------|22|
Sa. śāliṣaṣṭika bhuñjīta| kaiḥ saha ? śaśādijai rasairde śādisātmyavaśāt satīnādijaiśca rasaiḥ|
---------------------------------------------| kaphapittaṃ samuktliṣṭamullikhettṛḍvidāhavān||22|| pītvā'mbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam| drākṣārasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitaḥ||23|| tathā'gnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācanaḥ| ---------------------------------------------|24|
Sa. tṛḍvidāhavān madātyayī kaphapittaṃ samutkliṣṭaṃ-samutthitaṃ svasthānāccyutābhāsaṃ, samyagvamet| kiṃ kṛtvā ? ambu śītaṃ pītvā, madyaṃ vā bhūriṇekṣurasena saṃyutaṃ pītvā, athavā drākṣārasaṃ pītvā| paraṃ-anantaraṃ, saṃsargī tarpaṇādiḥ suṣṭhu hitaḥ| kṛtavamanādikasyānantaraṃ peyādikramaḥ saṃsargītyucyate| evaṃ kṛte sati tasya-madātyayinaḥ, agnirdīpyate| kimbhūtaḥ ? doṣaśeṣasyānnasya-āhārasya ca, pācanaḥ|
---------------------------------------------| kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca||24|| tṛṣṇāyāṃ savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi| guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthava rasam||25|| saśṛṅgaberaṃ yuñjīta tittiripratibhojanam| ---------------------------------------------|26|
Sa. saṃ-pittamadātyaye kāse raktaniṣṭhīvasahite pārśvādirujāsu ca tṛṣṇāyāṃ vidāhasitāyāṃ hṛdaya urasi ca sotkleśe sati guḍūcyādīnāṃ rasamathavā paṭolasya rasaṃ sanāgaraṃ yuñjīta| alpastittiristittiriprati| "suppratinā mātrārthe" ityavyayībhāvaḥ|
---------------------------------------------| tṛṣyate cāti balavadvātapitte samuddhate||26|| dadyād drākṣārasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam| jīrṇe'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca||27||
Sa. atitṛṣyate ca puruṣāya vātapitte'dhike sati drākṣārasapānaṃ dadyāt| kimbhūtam ? śītalaṃ tathā doṣānulomanam| jīrṇe ca tasmin chāgamāṃsarasena madhurāmlenāśnīyāt|
tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam| mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinīśṛtam||28|| pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādeva vā himam| ---------------------------------------------|29|
Sa. tṛṣi satyāmalpaṃ-mandaṃ, madaṃ rakṣan bahūdakaṃ madyaṃ pibet| mustādijalaṃ vā pibet| parṇinībhiḥ kvathitaṃ vā paṭo (pāṭa)lyādiśṛtāṃ vā sarvametacchītaṃ pātvyam| yattoyaṃ svabhāvādeva vā himamiti|
---------------------------------------------| madyātipānādabdhātau kṣīṇe tejasi coddhate||29|| yaḥ śuṣkagalatālovṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate| pāyayetkāmato'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam||30||
Sa. madyātipānāddhetorabdhātau kṣīṇe-alpībhūte, tejasi coddhate-kṣobhite sati, yaḥ puruṣaḥ śuṣkagalatālvoṣṭhaḥ san jihvāṃ niṣkṛṣya-niḥsārya, ceṣṭate-itaścetaśca luṭhti, taṃ-naraṃ, kāmataḥ-icchayā, ambho niśīthe yaḥ pavanastenāhataṃ pāyayet|
koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇaṃ niyacchati||31||
Sa. saṃ-kolādibhiḥ pañcāmlako mukhālepo drāk tṛṣṇāṃ śamayati|
tvacaṃ prāptaśca pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ| dāhaṃ prakurute ghoraṃ tatrātiśiśiro vidhiḥ||32|| aśāmyati rasaistṛpte rohiṇīṃ vyadhayecchirām| ---------------------------------------------|33|
Sa. pānasya madyasyoṣmā tvacaṃ prāptaḥ pittaraktābhyāmabhimūrcchito-miśrito, dāhaṃ dāruṇaṃ prakarṣeṇa kurute| tatra-dāhe, [ati] śīto vidhiḥ kāryaḥ| śītopacāreṇāpyaśāmyati sati dāhe māṃsarasaistṛpte nare rohiṇīsaṃjñāṃ śirāṃ vyadhayet, vaidya iti śeṣaḥ| vyadhayediti 'ghaṭāditvānmatve' hRasvaḥ|
Ā. rā. atha dāhaprakaraṇam| dahaḥ saptadhā,-madyajaḥpittajastṛḍrodhajaḥ kṣayajoraktapūrṇajo marmābhighātajaśceti| ...........................māha-tvacaṃ prāptastviti| saṅgrahe.................................|
---------------------------------------------| ullekhanopavāsābhyāṃ jayecchleṣmolbaṇaṃ pibet||33|| śītaṃ śuṇṭhīsthirodīcyaduḥsparśānyatamodakam| ---------------------------------------------|34|
Sa. śleṣmādhikaṃ madātyayaṃ vamanopavāsābhyāṃ jayet| śuṇṭhyādyanyatamodakaṃ śītakaṣāyaṃ pibet|
---------------------------------------------| nirāmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayedvahumākṣikam||34|| śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam||35||
Sa. tato nirāmaṃ jātakṣudhaṃ santaṃ, kāle-yatocite, śārkaraṃ bahumākṣikaṃ-bahukṣaudraṃ, pāyayet| madhu-mārdvīkaṃ, vā bahukṣaudram| dvayamapyetat purāṇam| tathā, ariṣṭaṃ-abhayādikṛtaṃ, pāyayet| sīdhuṃ vā pāyayet| kimbhūtam ? rūkṣāye tarpaṇāstaiḥ saṃyuktaṃ [tathā] yavānīśuṇṭhībhyāṃ saṃyuktam|
yūṣeṇa yavagodhūmaṃ tanunā'lpena bhojayet| uṣṇāmlakaṭutiktena kaulatthenālpasarpiṣā||36|| śuṣkamūlakajaiścchāgai rasairvā dhanvacāriṇām| sāmlavetasavṛkṣāmlapaṭolīvyoṣadāḍimaiḥ||37||
Sa. tathā kaulatthena yūṣeṇa yavagodhūmaṃ bhojayet| kimbhūtena ? tanunā-svacchena| tathā, alpenoṣṇāmlakaṭutiktenālpaghṛtena| athavā, śuṣkamūlakajai rasaiśchāraivā rasairdhanvacāriṇāṃ vā rasairbhojayet| kimbhūtaiḥ ? sahāmlavetasatittiḍīkapaṭolapatratrikaṭukadāḍimaiḥ|
prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapeśikam| bījapūrarasādyamlabhṛṣṭanīrasarvatitam||38|| karīrakaramardādi rociṣṇu bahuśālanam| pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṃ vikalpitanimardakam||39|| yathāgni bhakṣayan māṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet| ---------------------------------------------|40|
Sa. māṃsaṃ yathāgni-agnyanatikrameṇa, bhakṣyan mādhavaṃ nigadaṃpurāṇaṃ, pibet| kimbhūtaṃ māṃsam ? vividhaiḥ prakāraiḥ kalpitoniṣpādito, nimardako yena māṃsena tadvikalpitanimardakam| tadeva vividhaprakāratvaṃ nimardakasyāha-prabhūtāḥ-utkaṭāḥ, śuṇṭhī marīcaharitārdrakapeśayo yasmiṃstadevam| haritārdrakasya śastrakṛtā dīrghākārā avayavāḥ peśaya ucyante| bījapūrarasādibhiramlastathā bhṛṣṭo-yathāyathaṃ snehādinā, nīrasaḥ-śuṣkaprāyo, vartitovyañjanaprakāro, yatra tadevam| karīrādi rociṣṇu-rocanaśīlaṃ, bahu-prabhūtaṃ, śālanaṃ-haritakaṃ, yasmin| tathā, prakarṣeṇa vyaktaṃ spaṣṭaṃ, vakṣyamāṇamaṣṭāṅgalavaṇaṃ yatra| tadevaṃ vividhaṃ kalpanaṃ kṛtam| kriyāviśeṣaṇānyetāni|
---------------------------------------------| sitāsauvarcalājājītittiḍīkāmlavetasam||40|| tvagelāmaricārdhāṃśamaṣṭāṅgalavaṇaṃ hitam| srotoviśuddhyagnikaraṃ kaphaprāye madātyaye||41||
Sa. sitādyairaṣṭāṅgalavaṇamanvarthasaṃjñaṃ madātyaye hitam| srotaḥśuddhikṛdagnidīpanaṃ ca|
rūkṣoṣṇodvartanoddharṣasnānabhojanalaṅghanaiḥ| sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇena ca||42|| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati| ---------------------------------------------|43|
Sa. rūkṣoṣṇairudvartanādibhirlaṅghanena tathā yuktyā-deśakālādyapekṣiṇyā, sakāmābhirdayitābhiḥ saha yajjāgaraṇaṃ tena ca kaphādhiko madātyayo drāgeva śamaṃ yāti|
---------------------------------------------| yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati||43|| sannipāte daśavidhe tacchheṣe'pi vikalpayet| ---------------------------------------------|44|
Sa. "tatra vātolbaṇe madyaṃ" (ślo. 12) ityādi| "pittolabaṇe bahujalaṃ" (ślo 19) ityādi, tathā "ullekhanopavāsābhyāṃ jayecchleṣmolbaṇaṃ" (ślo 33) ityādi ca trividhaṃ sannipātaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati lakṣīkṛtya karma nirdiṣṭaṃ karmadamuktam| na kevalamatra trividhe sannipāte, śeṣe'pi daśavidhe sannipāte vikalpayet-vividhaṃ kṛtvā kalpayet,- kuryāṭ, vaidya iti śeṣaḥ| etaduktaṃ bhavati,-vātolbaṇe madātyayaje sannipāte yatkarma nirdiṣṭaṃ tathā pittolbaṇe madātyayaje sannipāte yatkarma nirdiṣṭaṃ tadeva vātapittolbaṇe kuryāt| evaṃ doṣabalamapekṣya sarvasmin madātyaye cikitsitaṃ kuryāṭ| sa daśavidhaḥ sannipātaḥ śiṣyahitāya padyena pradarśyate,-"utkarṣeṇa tveko madyena dvau tadā''dimaḥ| utkarṣeṇa yadā dvau tu madhyenaiko dvitīyakaḥ|| eko madhyena doṣaḥ syād dvāvalpena tṛtīyakaḥ| utkarṣeṇaika eva syādalpena dvau caturthakaḥ|| utkarṣeṇa yadā dvau tu alpenaikaśca pañcamaḥ| eko'lpena tu madhyena dvau doṣāviti ṣaṣṭhakaḥ|| utkarṣeṇa samastāḥ syurevaṃ bhavati saptamaḥ| madhyena sarve'pi yadā tadā bhavati cāṣṭamaḥ|| alpena sarve'pi yadā tadā tu navamaḥ smṛtaḥ| alpeneko madhyenaikastadā tvantya iti sphuṭāḥ|| sannipātasya muninā daśa bhedāḥ prakīrtatāḥ|" iti|
---------------------------------------------| tvaṅnāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ||44|| paruṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ| sakapittharasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśibovitam||45|| madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucyagnidīpanam| ---------------------------------------------|46|
Sa. tvagādibhiḥ śarkarānvitaiḥ kapittharasayuktaṃ karpūrakṛtādhivāsaṃ pānakaṃ sarveṣu madātyayeṣu pātavyaṃ rucyagnivṛddhikaram|
---------------------------------------------| nāvikṣobhya mano madyaṃ śarīramavihanya vā||46|| kuryānmadātyayaṃ tasmādiṣyata harṣaṇī kriyā| ---------------------------------------------|47|
Sa. madyaṃ yasmānmānasaṃ nāvikṣobhya-api tu manasaḥ prakṣobhaṇaṃ kṛtvā, na ca śarīrasya vihananamakṛtvā, evameva yathā kathañcinmadātyayaṃ kuryāt| yataścaivaṃ tasmāddhetorharṣotpādikā kriyā eṣṭavyā| nākṣobhyetyayaṃ pāṭho na śreyān, lyabādeśasyātra durlabhatvāt|
---------------------------------------------| saṃśuddhiśamanādyeṣu madadoṣaḥ kṛteṣvapi||47|| na cecchāmyetkaphe kṣīṇe jāte daurvalyalāghave| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca||48|| grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ| ---------------------------------------------|49|
Sa. saṃśuddhiśamanādyeṣūpakrameṣu kṛteṣvapi yadi madadoṣomadyottho vyādhiḥ, na śāmyet, tasya madyena vidagdhasyāta eva ca kaphe sau-yadhātau kṣīṇe'ta eva jāte daurbalyalāghave-alpapramāṇatve kārśye ca sati, tadānīṃ sāmarthyādvātapittayoratiriktatā, vātapittadhikasya ca kṣīṇaujastvāttathā payaḥ pathyam| yathā grīṣmopataptasya tarorvarṣam| varṣamiti kṛdvidhau "bhayādīnāmupasaṅkhyānam" ityac|
madyakṣīṇasya hi kṣīṇaṃ kṣīramāśveva puṣyati||49|| ojastulyaṃ guṇaiḥ sarvairviparītaṃ ca madyataḥ|50|
Sa. hi-yasmāt, tasya-tulyaṃ guṇaiḥ sarvaiḥ-gurvādibhirojasaḥ kṣīraṃ, madyācca viparītaṃ guṇaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/217)-"svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ|| tadevaṃguṇamevaujaḥ sāmānyādabhivardhayet|" iti| yataścaivaṃ tasmānmadyakṣīṇasva kṣīṇamojaḥ kṣīramāśceva puṣyati-vṛddhi prāpayati, na tvaparaṃ, dravyaṃ, yathoktahetvabhāvāt|
--------------------------------------------| payasā vihate roge bale jāte nivartayet||50|| kṣīraprayogaṃ, madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret| na vikṣayadhvaṃsakotthaiḥ spṛśetopadravairyathā||51||
Sa. payasā roge-madātyayākhye, nivartite bale jāte sati madyocitaḥ pumān kṣīraprayogaṃ nivartayet| madyaṃ cālpālpaṃ krameṇopayuñjīta| yathā vikṣayadhvaṃsakodbhavairupadravairasau na spṛśeta| vikṣayodbhavā vikārāḥ-kāyaśirorogādyāḥ (hṛ.ni.a.6/22), dhvaṃsakopadravāḥ-śleṣmaniṣṭhīvādayaḥ (hṛ.ni.a.6/22)|
tayostu syāddhṛ kṣīraṃ bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ| abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātajit||52|| yuktamadyasya madyottho na vyādhirupājāyate| ato'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam||53||
Sa. tayorvikṣayadhvaṃsakayorghṛtaṃ kṣīraṃ ca cikitsitaṃ syāt| tathā bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ-nirapāyāḥ| tathā, ābyāṅgādīni yacca vātajidannapānaṃ tacca syāt| yuktamadyasya puṃso madyottho vyādhirnopajāyate, yuktamadyatvāt| ataḥ-asmāddhetoḥ, asya-madyasya, saṃyogo vakṣyate| yaḥ kevalaṃ sukhāyaiva syāt| adhunā surāṃ sampannāmāha-
āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| dadhātyaindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā||54|| astraṃ makaraketoryā puruṣārtho balasya yā| sautrāmaṇyāṃ dvijamukhe yā hutāśe ca hūyate||55|| yā sarvauṣadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ| mahodadheḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmṛtaiḥ saha||56|| madhumādhavamaireyasīdhugauḍāsavādibhiḥ| madaśaktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā||57|| yāmāsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati| kulāṅganā'pi yāṃ pītvā nayatyuddhatamānasā||58|| anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi ceto munerapi| taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ||59|| ekaṃ prasādya kurute yā dvayorapi nirvṛtim| yathākāmaṃ bhaṭāvāptiparihṛṣṭāpsarogaṇe||60|| tṛṇavatpuruṣā yuddhe yāmāsvādya tyajantyasūn| yāṃ śīlayitvā'pi ciraṃ bahudhā bahuvigrahām||61|| nityaṃ harṣātivegena tatpūrvamiva sevate| śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate||62|| goṣṭhīmahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā| smṛtvā smṛtvā ca bahuśo viyuktaḥ śocate yayā||63|| aprasannā'pi yā prītyai prasannā svarga eva yā| apīndraṃ manyate duḥsthaṃ hṛdayasthitayā yayā||64|| anirdeśyasukhāsvādā svayaṃvedyaiva yā param| iti citrāsvavasthāsu priyāmanukaroti yā||65|| priyā'tipriyatāṃ yāti yatpriyasya viśeṣataḥ| yā prītiryā ratirvā vāgyā puṣṭiriti ca stutā||66|| devadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| pānapravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet||67||
Sa. yā-surā, aśvinaṃ mahattejo-dīptaṃ, dadhāti| āśvinamityaśvinoridamityaṇ, "nastaddhite" iti ṭilope prāpte "inaṇyanapatye" iti prakṛtibhāvaḥ| yā ca surā sārasvataṃ balaṃ utsāhaṃ, endraṃ ca vīryaṃ-śakti, vaiṣṇavaṃ ca prabhāvaṃ-māhātmyaṃ, dadhāti| yā ca madanasyāstraṃ-praharaṇaṃ, balabhadrasya yā puruṣāRthaḥ-paraṃ prayojanam| yā ca sautrāmāṇyāṃ yajñe dvijāsye hutāśe ca hūyate| yā ca mahodadheḥ sarvauṣadhisampūrṇāddevadānavairviloḍyamānāt lakṣmyādibhiḥ sahotpannā| yā ca surā madaśaktimatyajantī bahubhirmadhvādibhirākāraiḥ sthitā| yāṃ surāṃ pītvā vilāsinyo mṛgalocanāḥ, yathārthaṃ-anvarthaṃ, nāma bibhrati vilāso vidyate yāsāmiti| yā pītvā kulavāmalocanā'pyuddhatamānasā satyanaṅgāliṅgitairaṅgairmunerapi cetaḥ kvāpi nayati| taraṅgabhaṅgā-kuṭilā, bhrukuṭistayā tarjanāni-praṇayakalahaviśeṣāḥ, tairmānityā mānasamekaṃ prasādya dvayorapi-strīpuṃsayoḥ, nirvṛtiṃ-saukhyaṃ, yā surā karoti| yāṃ surāmāsvādya narāḥ samare tṛṇamiva prāṇāṃstyajanti| kīdṛṣi yuddhe ? yathecchaṃ bhaṭasya-śūrapuruṣasya, yā'vāptistayā parihṛṣṭo-muditaḥ, apsaraḥsaṅgho yasminnāhave tasmin| yāṃsurāṃ, bahubhiḥ prakāraiḥ-āhārādimadhyāvasānalakṣaṇaiḥ, tathā yāṃ bahuvigrahāṃ-madhumādhavādibhiranekaśarīrāṃ, śīlayitvā'pi nityaṃ harṣasyātivegena tatpūrvamiva-tatprathamamiva, sevate| yāṃ dṛṣṭvā upalabhyāsvādādinā, śokādibhirnābhibhūyate| yasyāḥ surāyā ṛte goṣṭhyādirna śobhate| yayā ca viyuktaḥ śocate| śocata iti naṅibhyastaṅ| yā cāprasannā-kaluṣā'pi prītyai, prasannāsvacchā satī, svarga eva syāt| yayā cāntaḥsthitayendramapi duḥsthitaṃ manyate| anirdeśyaṃ-abhaṇanīyaṃ sukhaṃ yasminnāsvāde sa tathāvidha āsvādo yasyāḥ saivam| yā kevalamātmanaiva vedyā| iti-pūrvoktena prakāreṇa, citrāsu-nānāvidhāsvavasthāsu, priyāṃvallabhāṃ, anukaroti-anuharati| priyāpakṣe narmāthaḥ-praṇayakalahārthaḥ| aprasannā-kupitā| prasannā-tyaktakopā| anirdeśyaḥ sukhāsvādaḥ-sukhopalambho, yasyā iti yojyam| evaṃ "yāṃ śīlayitvā" ityādiḥ sarvo'pi granthaḥ priyāyāmapi yojyaḥ| tathā, yat-yasmāt, surā priyā-iṣṭā, atipriyatāṃ-suṣṭhu vallabhatvaṃ, yāti| yatpriyasya-prakṛtatvātsurāpriyasya, viśeṣeṇa priyatāṃ yāti| yā surā prītiriti yā vāgiti yā puṣṭiriti yā ca devādibhiḥ stutā| pānapravṛttau satyāṃ yeṣāṃ pānādhikāro'sti dharmaśāstreṣvaniṣiddhatvāt tāṃ pūrvoktaguṇāṃ surāṃ vidhinā-vakṣyamāṇena (ślo. 75) , pibet|
sambhavanti na te rogā medonilakaphodbhavāḥ| vidhiyuktādṛte madyādye na sidhyanti dāruṇāḥ||68||
Sa. te medonilakaphodbhavā rogā na sambhavanti| dāruṇāḥ duḥsahāḥ| ye vidhiyuktānmadyādṛte na sidhyanti| vidhiyuktena madyena sarve medonilakaphajā rogāḥ sidhyantīti bhāvaḥ|
asti dehasya sā'vasthā yasyāṃ pānaṃ nirvāyate| anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasaṃskṛtāt||69||
Sa. dehasya sā'vasthā-praklinnadehamehādikā (hṛ.sū.a.8/54) asti, yasyāṃ pānaṃ nivāryate, madyādanyatra| kimbhūtāt ? nigadāt, tathā vividhauṣadhasaṃskṛtāt| madyamevaṃvidhaṃ varjayitvā pānaṃ niṣidhyata ityarthaḥ|
ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhinā'pyupakalpitam| madyaṃ sahāyamaprāpya samyak pariṇametkatham||70||
Sa. ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhānenāpyupakalpitaṃ madyaṃ vino payuktaṃ kathaṃ samyak pariṇamati ?
sutīvramārutavyādhighātino laśunasya ca| madyamāṃsaviyuktasya prayoge syātkiyān guṇaḥ||71||
Sa. punarapi madyameva ślāghayannāha- laśunasya ca dāruṇataravātavyādhivināśinaḥ madyamāṃsarahitasya prayoge kiyān guṇaḥ syāt ? alpa evetyarthaḥ|
nigūḍhaśalyāharaṇe śastrakṣārāgnikarmaṇi| pītamadyo viṣahate sukhaṃ vaidyavikatthanām||72||
Sa. tathā nigūḍhasya-atyarthaṃ praṇaṣṭasya, śalyasyāharaṇe ākarṣaṇe, tathā śastrādikarmaṇi pītamadyo naraḥ sukhaṃ-akleśena, vaidyavikatthanāṃ-kadarthanāṃ, sahate|
analottejanaṃ rucyaṃ śokaśramavinodakam| na cātaḥ paramastyanyadārogyabalapuṣṭikṛt||73||
Sa. tathā, analasya-agneḥ uttejanaṃ śokādighnam| na ca kadācit ta(a)smānmadyāt paraṃ-anyat, śreṣṭhamastyārogyādikṛt|
rakṣatā jīvitaṃ tasmātpeyamātmabatā sadā| āśritopāśritahitaṃ paramaṃ dharmasādhanam||74||
Sa. yata evaṃ mahāguṇaṃ madyam, tasmājjivitaṃ rakṣatā nareṇa tathā''tmavatā-sudhīmatā, sadā peyam| āśritānāmupāśritānāṃ ca hitam| paramaṃ dharmasādhanaṃ-dharmopāyaḥ| athāsya pāne vidhināha-
srātaḥ praṇamya suravipragurūn yathāsvaṃ vṛttiṃ vidhāya ca samastaparigrahasya| āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣīktā- māhāramaṇḍapasamīpagatāṃ śrayeta||75|| svāstrūte'tha śayane kamanīye mitrabhṛtyaramaṇīsamavetaḥ| svaṃ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghai ruddhataṃ niśamayannatilokam||76|| vilāsinīnāṃ ca vilāsaśobhi gītaṃ sanṛtyaṃ kalatūryaghoṣaiḥ| kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kṛtānunādam||77|| maṇikanakasamutthairāvaneyairvicitraiḥ sajalavividhalekhakṣo-mavastrāvṛtāṅgaiḥ| api munijanacittakṣobhasampādinībhi- ścakitahariṇalolaprekṣaṇībhiḥ priyābhiḥ||78|| stananitambakṛtādatigauravā- dalasamākulamīśvarasambhramāt| iti gataṃ dadhatībhirasaṃsthitaṃ taruṇacittavilobhanakārmaṇam||79|| yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ| sañcāryamāṇaṃ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ||80|| tālavṛntanalinīdalānilaiḥ śītalīkṛtamatība śītalaiḥ| darśane'pi vidadhadvaśānugaṃ svāditaṃ kimuta cittajanmanaḥ||81|| cūtarasendumṛgaiḥ kṛtavāsaṃ mallikayojjvalayā ca sanātham| sphāṭikaśuktigataṃ sataraṅgaṃ kāntamanaṅgamivodvahadaṅgam||82|| tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāgvayaḥsthāpanaṃ vā| tatprārthibhyo bhūmibhāge sumṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataśca||83|| ghṛtimān smṛtimānnityamanūnādhikamācaran| ucitenopacāreṇa sarvamevopapādayan||84|| jitavikasitāsitasaro janayanasaṅkrāntivardhitaśrīkam| kānṭamukhamiva saurabha- hṛtamadhupagaṇaṃ pibenmadyam||85||
Sa. srāto naraḥ surādīn praṇamya yathāsvaṃ-yathāyogyaṃ, samastasya parikarasya vṛttiṃ kṛtvā, atha pānabhūmiṃ gandhajalena-karpūrośīrādinā vā sirenāmbunā, ābhiṣiktāmāśrayet| kīdṛśīm ? āhāramaṇḍapasya nikaṭasthitām| pītamadyasya dūraṃ vrajata āyāsādi syāt| vasantatilakaṃ vṛttam| atha-bhūmiśrayaṇādanantaraṃ, śayanīye sthito madyaṃ pibediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| kimbhūte ? suṣṭhu āstṛte-pradattapracchadapaṭe| tathā, kamanīye-ramye| mitrādisahitaḥ| svaṃ yaśa ityādi| kiṃ kurvan ? svaṃ-ātmīyaṃ, yaśaḥ kathakādisaṅgairniśamayan-śrāvayan| kīdṛśam ? uddhataṃ tathā'tilokaṃ-adbhutarupam| svāgatāvṛttam| tathā vilāsinīnāṃ sambandhi gītaṃ niśamayan| kimbhūtam ? saha nṛtyena sanṛtyam| dvayamapi bilasaśobhi| vilāsalakṣaṇaṃ coktam-"sthānāsanayamanānāṃ harṣabhrūnetrakarmaṇāṃ caiva| utpadyate viśeṣo yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ syāt||" iti| tathā tadgītaṃ madhuratūryaśabdaistathā kañcīkalāpaiḥ sphuṭāstathā sphurantyaḥ kiṅkiṇyaḥ-sūkṣmaghaṇṭikāḥ, yeṣāṃ taistathāvidhaistathā krīḍāvihaṅgaiḥ-sārasādibhiśca, kṛtānunādam| upajātivṛttam| āvaneyaiḥ-ḍoluṅgakaiḥ, tanvaṅgībhiryugapaditastataḥ sañcāryamāṇam| evaṃ hyunubhūyamānaṃ rāmaṇīyakaṃ dhatte| kimbhūtairāvaneyaiḥ ? maṇikanakasamutthaiḥ, tathā vicitraiḥ-nānāvidhaiḥ, tathā sajalaṃ nānāprakāralekhaṃ yat kṣau-vastraṃ tenāvṛttamaṅgaṃ yeṣāṃ taiḥ| kimbhūtābhistanvaṅgībhiḥ ? munijanacittakṣobhasampādinībhiḥ| tathā, cakitaḥ-trasto, yo hariṇastadvannetreḥ sādhu prekṣante yāstābhiḥ| bāhulakāt kartari lyuṭ| tathā, ballabhābhiḥ| mālinīvṛttam| tathā, gatamiti| asaṃsthitaṃ-anavasthitasvarūpaṃ, dadhatībhiḥ| yataḥ stanābhyāṃ nitambena ca kṛtādadhikaṃ gauravādalasam| tathā, īśvarasya-prabhoḥ, yaḥ sambhramo-bhayaṃ, tasmādākulaṃ [gataṃ-]| ata eva ca taruṇacittānāṃ vilobhane kārmaṇaṃvaśīkaraṇam|" drutavilambitamāha nabhau bharau|" tathā, tanvaṅgībhiritastato yugapatsañcāryamāṇam| kimbhūtābhiḥ ? yauvanāsavābhyāṃ mattābhiḥ| tathā vilāsenādhiṣṭhita ātmā-cittaṃ, yāsāṃ tābhiḥ| tathā ca kīdṛśaṃ madyam ? tālavṛntādibhiratiśītaiḥ śītalīkṛtam| darśane'pyevaṃrūpaṃ madyaṃ kāmasya vaśānugaṃ janaṃ vidadhat kandarpoddīpanatvāt| kimuta-kiṃpunaḥ, pītaṃ satkāmavaśaṃ janaṃ kuryāt| "rānnarau lagayutā rathoddhatā|". tathā, cūtarasādibhiḥ kṛtādhivāsaṃ-sugandhīkṛtam| tathā, mallikayā-puṣpaviśeṣeṇa, ujjavalayā-vikasitayā, sanāthaṃyuktam| tathā, sphaṭikasya vikārā sphāṭikī, sphāṭikī cāsau śuktiśca, tasyāṃ gataṃ-sthitam| sphaṭikasyeyaṃ sphāṭikīti vyutpattau puṃvadbhāvo durnivāraḥ syāt| tathā, sataraṅgam| evaṃ ca kāntaṃ-ramyaṃ, aṅgamudvahan| utprekṣate| anaṅgaṃ [iva]-pañcaśaramiva, cārutaratvena kāmotpādakatvāt| dodhakavṛttam| prāk-pūrvaṃ, tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyamathava vayaḥ-sthāpanaṃ-rasāyanoktaṃ, prāśya-bhakṣayitvā| tathā, sumṛṣṭe-upalipte tatprārthibhyo-madyapānādhikṛtebhyo devadānavakūṣamāṇḍādibhyaḥ, toyonmiśraṃ madyaṃ dāpayitvā paścājjalaṃ dāpayitvyamityarthaḥ| tataśca-anantaraṃ, pibet| śālinīvṛttam| kiṃ kurvan ? anūnādhikaṃ-pūrvoktaṃ, nityamācaran| dhṛtimān smṛtimāṃśca san ucitena-yogyena, upacāreṇa sarvamevopapādayet(yan)| kimbhūtaṃ madyam ? vikasitaṃ ca tat asitaṃ sarojaṃ ca vikasitāsitasarojam| jitaṃ-nyakkṛtaṃ, vikasitāsitasarojaṃ yābhyāṃ nayanābhyāṃ te tathāvidhe, tayoḥ saṅkrāntiḥ-pratibimbatvaṃ, tayā saṃvardhitā śrīryasya sarakasya tadevam| tathā, saurabheṇa hṛto ramyagatitvād bhramarasārtho yena tadevam| suramerbhāvaḥ saurabham, "igantācca laghupūrvāt" ityaṇ| tacca kāntāmukhamiva| yato jitavikasitāsitasarojanayanayoryā saṅkrāntiḥ-sañcāraḥ sakaṭākṣekṣitādinā. tayā saṃvardhitā śrīḥ-śobhā, yasya tadevam| sakaṭākṣekṣitaṃ hi mukhaṃ nitarāṃ rājate| tathā, uttamastrīṇāṃ mukhaṃ sugandhi bhavatīti saurabhahṛtamadhupagaṇam| "vipulā tu yā'nyathā pādabhāk|"
pītvaivaṃ caṣakadvayaṃ parijanaṃ sanmānya sarvaṃ tato gatvā''hārabhuvaṃ puraḥ subhiṣajo bhuñjīta bhūyo'tra ca| māṃsāpūpaghṛtārdrakādiharitairyuktaṃ sasauvarcalai- rdvistrirvā niśi cālpameva vanitāsaṃvalganārthaṃ pibet||86||
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, caṣakadvayaṃ pītvā tata-anantaraṃ, parijanaṃ sarvaṃ-veśyādikamapi, sanmānya tathā''hārabhuvaṃ gatvā subhiṣajaḥ-śobhanavaidyasya, puraḥ-agre, bhuñjīta| atre ca-āhārabhuvi, māṃsāpūpādibhiryuktaṃ dvistrirvā sarakaṃ pibet| māṃsāpūreti kecit peṭhuḥ| niśi tu kāntāyāḥ saṃvalganārthaṃ-rañjanārthaṃ, alpameva pibet-na tu bahu| śārdulavikrīḍitam| kāntārañjanapānaṃ ślāghayannāha-
rahasi dayitāmaṅke kṛtvā bhujāntarapīḍanā- tpulakitatanuṃ jātasvedāṃ sakampapayodharām| yadi sarabhasaṃ śīdhorvāraṃ na pāyayate kṛtī kimanubhavati kleśapRyaṃ tato gṛhatantratām||87|| varatanuvakrasaṅgatisugandhitaraṃ sarakaṃ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam| bhavati ratiśrameṇa ca madaḥ pibato'lpamapi kṣayamata ojasaḥ pariharan sa śayīta param||88||
Sa. kṛtī-pravīṇo, yadi priyāṃ madhoḥ sarakaṃ na pāyayate, tataḥ kiṃ-kasmāt, gṛhatantratāṃ-gṛhopakaraṇasampādanakleśaṃ, anubhavati ? kiṃ kṛtvā ? rahasyaṅke-utsaṅge, dayitāṃ kṛtvā| kibhūtām ? bhujāntarapīḍanāt pulakitaśarīrām, tathā jātasvedām, tathā savepathukucām| romāñcasvedakampāḥ sātvikā bhāvāḥ śṛṅgārasyāvirbhāvikāḥ| dayitāmiti "gatibuddhi" ityādinā karmatvam| pāyayate iti "nigaraṇacalanārthebhyaśca" iti parasmaipade prāpte "na pādamya" ityādinā niṣiddhe ca svetyādyātmanepadam| "bhavati hariṇī vsau mrau slau gorasodadhisaptibhiḥ|" saṃ-kimbhūtaṃ madyam ? varatanuvadanasaṅatyā surabhitaram| tathā padmarāgamaṇiṃ-dravatvamiva, prāptamāsavarūpadharam| yataśca ratiśrameṇālpamapi madyaṃ pibato mado bhavati, tato madyamojasaśca kṣayahetuḥ| āta ojaḥkṣayaṃ pariharan saḥ-madyapāyī, pānānantaraṃ śayīta-svapyāt| "najabhajajā lagau ca yadi narkuṭakaṃ tu tadā|"
itthaṃ yuktyā pibanmadyaṃ na trivargādvihīyate| asārasaṃsārasukhaṃ paramaṃ cādhigacchati||89|| eśvaryasyopabhogo'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surairapi| ---------------------------------------------|90|
Sa. itthaṃ-evaṃprakārayā, yuktyā madyaṃ piban puruṣastrivargāt-dharmārthakāmalakṣaṇāt, yasmānna hīyate| hīyata iti karmakartari taṅ| asārasaṃsārasya paramaṃ sukhaṃ cādhigacchatiprāpnoti| ayaṃ-madyapānalakṣaṇaḥ, eśvryasyopabhogaḥ surairapi spṛhaṇīyaḥ|
---------------------------------------------| anyathā hi vipatsu syātpaścāttāpendhanaṃ dhanam||90|| upabhogena rahito bhogāvāniti nindyate| nirmito'tikadaryo'yaṃ vidhinā nidhipālakaḥ||91|| tasmāhyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam| jitvā viṣayalubdhānāmindriyāṇāṃ svatantratām||92||
Sa. anyathā-evamapi bhogamakurvato, hi vipatsu satīṣu dhanaṃ-dravyaṃ, paścāttāpendhanaṃ syāt| sa hyevaṃ vipadi cintayati,-kiṃ mayā dhanaṃ prāpyopabhogo'smin kṛtaḥ ? upabhogaṃ vinābhogavāniti solluṇṭhamucyamāno garhyate| ninditatvamevāsya prakaṭayati-nirmita ityādi| ayamatikadaryaḥ-kusvāmī, vidhinā nidhipālako nirmitaḥ-kṛtaḥ| yata evaṃ tasmāt pānasya-madyasya, vyavasthayā niyamena pānaṃ hitam| nanu, kathaṃ nisargato viṣayalubdheṣvindriyeṣu vyavasthā pālayituṃ śakyate ? ityāha-jitvetyādi| viṣayābhilāṣiṇāmindriyāṇāṃ svātantrayaṃ jitvā niyamena vyavasthayā pānaṃ kartuṃ śakyata ityarthaḥ|
vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvasavastu ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam||93||
Sa. vasumatāṃ-dhanināṃ, eṣa vidhiḥ| ye tu bhaviṣyadvasavasteṣāṃ ca tairyathopapatti-yathāyukti, hitaṃ madyaṃ mātrayā pātavyam|
yāvad dṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhate manaḥ| tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā||14||
Sa. yāvadeva dṛṣṭerna sambhrāntiryāvadeva mano na kṣobhaṃ yāti, tāvadeva madyāt dhīmatā sarvadā virantavyaṃ-nivṛttiḥ kāryā| eṣa eva samayogaḥ| etadatikramo'tiyogaḥ| yathoktātsamayogāddhīnasvalakṣaṇo hīnayogaḥ| doṣadeśaprakṛtyādīnaparīkṣaya mithyāyogaḥ|
abhyaṅgodvartanasnānavāsadhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet||15||
Sa. vātādhiko naro'bhyaṅgodvartanādibhiḥ snigdhoṣṇairbhāvito'nnaiśca madyaṃ pibet|
śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhavitaścānnaiḥ pibanmadyaṃ na sīdati||16||
Sa. paittiko vividhaiḥ śītopacāraiḥ-candanānulepanādibhiḥ, madhurasnigdhaśītalaiścānnaiḥ saha madyaṃ piban na sīdati|
upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ṣlaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricikaiḥ saha||17||
Sa. ślaiṣmiko yavagodhūmabhuk san madyamaśiśirairupacāraistathā māṃsairdhanvodbhavairmaricasaṃskṛtaiḥ saha pibet|
tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭikagauḍikam| pitte sāmbhomadhu, kāphe mārdvīkāriṣṭamadhavam||98||
Sa. tatra-teṣu madyeṣu madhye, vātādhike nare prāyo-bāhulyena, madyaṃ paiṣṭikaṃ gauḍikaṃ ca hitam| pitte sajalaṃ samākṣikaṃ ca madyaṃ hitam| kaphe mārdvīkāriṣṭamādhavaṃ hitam|
prāk pibecchlaiṣmiko madyaṃ, bhuktasyopari paittikaḥ| vātikastu pibenmadhye, samadoṣo yathecchayā||19|| iti madātyayacikitsitam||2||
Sa. ślaiṣmikaḥ prāgbhaktaṃ madyaṃ pibet| pibet bhaktaṃ bhuktvā pibet| vātottaraḥ punarmadhye bhaktasya pibet| samadoṣo yathecchayā-bhaktasya pūrvaṃ madhye'nte vā, pibet|
atha madamūrcchāyacikitsitam| madeṣu vātapittaghnaṃ prāyo mūrcchāsu ceṣyate| sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet||100||
Sa. madeṣu prāyeṇa vātapittaghnaṃ cikitsitam, mūrcchāsu-mūrcchāyeṣu ceṣyate| sarvatraiva-made mūrcchāye ca, pittamevādhikaṃ jānīyāt| ata eva teṣāmupakramaḥ-
Ā. rā. atha madādicikitsitam| tatra madamūrcchayorāha-madeṣviti| sarvatrāpi-kaphajādiṣvapi| vātapittaghne'pi pittaghnaṃ viśeṣataḥ|
śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajanamārutāḥ| sitā drākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ||101|| siddhaṃ madhuravargeṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ| ṣaṣṭikāḥ śālayo raktā yavāḥ sarpiśca jīvanam||102|| kalyāṇakaṃ mahātiktaṃ ṣaṭpalaṃ payasā'gnikaḥ| pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyanavidhānataḥ||103|| triphalā vā prayoktavyā saṛtakṣaudraśarkarā| ---------------------------------------------|104|
Sa. śītāḥ pradehāḥ| payo madhuravargeṇa-drākṣādinā, siddham| tathā,rasāḥ-māṃsarasādayaḥ| yūṣāśca dāḍimānvitāḥ| tathā, śālayo-raktaśālaya ityarthaḥ| ṣaṣṭikādayaśca| tathā, ghṛtaṃ kalyāṇakādikam| [kalyāṇakaṃ-] unmādapratiṣedhoktam (hṛ.u.a.)| mahātiktaṃ-kuṣṭacikitsitoktam (hṛ.u.a.6/26)| mahātiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktam (hṛ.ci.a.19/8)| ṣaṭpalaṃ-rājayakṣmacikitsitoktam (hṛ.ci.a.5/22)| tathā, kṣīreṇa citrakam| tathā, pippalyo rasāyanavidhānena| athavā, śilājatu rasāyanavidhānena| athavā, triphalā saghrutakṣaudraśarkarā prayoktavyā|
Ā. rā. tadeva prapañcayati-pradehā iti| jīvanādīni catvāi sarpiṣi| agnikādīni catvāri rasāyanāni| agnikaḥ-citrakaḥ| tatra trīṇi payasā| triphalā ghṛtādibhiḥ|
---------------------------------------------| prasaktavegeṣu hitaṃ mukhanāsāvarodhanam||104|| pibedvā mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam| mṛṇālabisakṛṣṇā vā lihyātkhaudreṇa sābhayāḥ||105|| durālabhāṃ vā mustaṃ vā śītena salilena vā| pibenmaricakolāsthimajjośīrāhikesaram||106|| dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam| ---------------------------------------------|107|
Sa. prasaktavegeṣu madādiṣu mukhasya nāsāyāśca pāṇyādinā'varodhanaṃ hitam| mānuṣyā vā kṣīraṃ pibet| tena ca mānuṣīkṣīreṇa, nasyaṃ dadyāt| mṛṇālādīn saharītakīn mākṣikeṇa vā lihyāt| atavā dhanvayavāsaṃ mustaṃ vā madhunā lihyāt| athavā śītena jalena maricādīn pibet| ahikesaraṃ-nāgakesaram| athavā, āmalakarase siddhaṃ ghṛtaṃ harīta kīkkāthena vā siddhaṃ pibet|
Ā. rā. prasaktavegeṣu viśeṣamāha-prasaktavegeṣviti| maricādicatuṣkaṃ śītodakena pibet| vaṅgasene (mūrcchādhikāre ślo. 32)-"mahauṣadhāmṛtākṣudrāpauṣkaragranthikodbhavam| pibetkaṇāyutaṃ kvāthaṃ mūrcchāsu sa madeṣu ca|| svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣayā saha saṃsṛjan| viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet| tenāsya śāmyate mūrcchā kāsaḥ śvāsastathaiva ca|| pañcamūlīkaṣāyaṃ ca madhunā sitayā'pi vā| yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaśāyāṇi prayojayet|| raktajāyāṃ tu mūrcchāyāṃ hitaḥ śītakriyāvidhiḥ| madyajāyāṃ pibenmadyaṃ nidrāṃ seveta vā sukham|| triphalāyāḥ prayogo vā prayogaḥ payaso'pi vā| rasāyanānāṃ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate|| añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| pibeddurālabhākvāthaṃ saghṛtaṃ bhramaśāntaye|| kṛṣṇāśatāhvāśuṇṭhīnāṃ pratyekaṃ tu palaṃ palam| guḍātpalāni catvāri guṭikāṃ bhramanāśinīm|| kṛṣṇāśatāhvāśuṇṭhīnāmabhayānāṃ palaṃ palam| guḍasya ṣaṭpalānyeṣā guṭikā bhramanāśinī||' iti| yogaratne-"madhunā hantyupayuktā triphalā rātrau guḍārdrakaṃ prātaḥ| saptāhātpathyabhujo madamūrcchā[kāsa]kāmalonmādān|| śītena toyena pibenmṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām|" iti|
---------------------------------------------| kuryātkriyāṃ yathoktāṃ ca yathādoṣabalodayam||107||
Sa. yathoktāṃ ca kriyāṃ doṣabalodayānusāreṇa kuryāt|
Ā. rā. viśeṣacikitsāmāha-kuryātkriyāmiti| sāmānyaśaktiṃ vicārya viśeṣaṃ prayuñjīta|
pañcakarmāṇi ceṣṭāni secanaṃ śoṇitasya ca| ---------------------------------------------|108|
Sa. pañcakarmāṇī-vamanavirekāsthāpanāvvāsananasyākhyāni, ceṣṭāni raktamokṣaśca|
Ā. rā. śodhanamāha-pañcakarmāṇi ceti|
---------------------------------------------| sattvasyālambanaṃ jñānamagṛddhirviṣayeṣu ca||108||
Sa. sattvasyālambanaṃ-āśrayaṇam| tathā, jñānaṃ-mahābhūtendriyatanmātramanobudhdyahaṅkārapuruṣādīnām| viṣayeṣvagṛddhiḥ anabhilāṣaḥ|
Ā. rā. sattvāvajayamāha-sattvasyālambanamiti|
madeṣvatipravṛddheṣu mūrcchāyeṣu ca yojayet| tīkṣṇaṃ sannyāsavihitaṃ-------------------------|109|
Sa. madeṣu mūrcchāyeṣu atipravṛddheṣu tīkṣṇaṃ nasyādi sannyā soktaṃ yojayet|
Ā. rā. atipravṛddhānāmauṣadhamāha-madeṣvatipravṛddheṣviti|
---------------------------------------------| ----------------viṣaghnaṃ viṣajeṣu ca||109|| iti madamūrcchāyacikitsitam||3||
Sa. tathā viṣajeṣu madeṣu viṣaghnaṃ cikitsitaṃ yojayet|
Ā. rā. viṣajānāmauṣadhamāha-viṣaghnaṃ viṣajeṣu ceti|
atha sannyāsacikitsitam| āśu prayojyaṃ sannyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam| dhūmaḥ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiśca nakhāntare||110|| keśānāṃ luñcanaṃ dāho daṃśo daśanavṛścikaiḥ| kaṭvamlagālanaṃ vakre kapikacchvavagharṣaṇam||111|| utthito labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet| khādetsavyoṣalavaṇaṃ bījapūrakakesaram||112|| laghvannaprati tīkṣṇoṣṇamadyātsrotoviśuddhaye| ---------------------------------------------|113|
Sa. sannyāse śīghraṃ suṣṭhu nasyamañjanaṃ dhūmaḥ pradhamanaṃ ca prayojyam| sūcītodādikaṃ ca nakhamadhye| tathā, vakre kaṭūnāṃ marīcādīnāṃ, amlānāṃ-mātuluṅgādīnāṃ, ca gālanaṃ prayojyam| tathā| kapikacchvavagharṣaṇam| evamupakrāntaḥ samutthito labdhacetanaśca san laśunasvarasaṃ pibet| tathā, bījapūrakakesaraṃ savyoṣalavaṇaṃ bhakṣayet| srotoviśodhanārthaṃ laghvannaprati bhuñjīta| kīdṛśam ? tīkṣṇoṣṇam| laghvannapratīti alpalaghvannam| "suppratinā mātrārthe" iti samāsaḥ|
Ā. rā. sannayāsasyauṣadhamāha-āśu prayojyamiti|
vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaiḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ|113| paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ| sraṃsanollekhanairdhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ|114| upācarettaṃ pratatamanubandhabhayātpunaḥ| tasya saṃrakṣitavyaṃ ca manaḥ pralayahetutaḥ|115| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaīhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne madātyayādicikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|
Sa. taṃ-madādimantaṃ, upācaret| kaiḥ ? saṃsmaraṇaiḥ| vismāpanaiḥ-vismayakāribhiḥ| vipūrvāt smiṅo ṇici "nityaṃ smayateḥ" ityātve puki lyuṭi ca vismāpanairiti rūpam| tathā, priyasya śravaṇena darśanena ca gītavāditraśabdaiḥ paṭubhiḥ-manoharaiḥ| tathā, vyāyāmaśīlanaiḥ| tathā vamanavirecanābhyāṃ dhūmena śoṇitasrāveṇa cānubandhabhayācca kāraṇāt tasya-āturasya, praleyahetuto manaḥ samyagrakṣitavyaṃ-tata idaṃ kāryamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne madā- tyayādicikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7||
Ā. rā. iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| madamūrcchāyasatryāsāḥ sāmastyena nirūpitāḥ|| 7||