8. arśaścikitsitādhyayaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. asmādanantaramarśaścikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya nidāna evoktaḥ|
athato'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) kāle sādhāraṇe vyābhre nātidurbalamarśasam| viśuddhakoṣṭhaṃ laghvalpamanulomanamāśitam||1|| śuci kṛtasvastyayanaṃ muktaviṇmūtramavyatham| śayane phalake vā'nyanarotsaṅge vyapāśritam||2|| pūrveṇa kāyenottānaṃ pratyādityagudaṃ samam| samunnatakaṭīdeśamatha yantraṇavāsasā||3|| sakthnoḥ śirodharāyāṃ ca parikṣiptamṛju sthitam| ālambitaṃ paricaraiḥ sarpiṣā'bhyaktapāyave||4|| tato'smai sarpiṣā'yaktaṃ nidaghyādṛju yantrakam| śanairanusukhaṃ pāyau, tato dṛṣṭvā pravāhaṇāt||5|| yantre praviṣṭaṃ durnāma plotaguṇṭhitayā'nu ca| śalākayotpīḍya bhiṣak yathoktavidhinā dahet||6|| kṣāreṇaivārdramitaratkṣāreṇa jvalanena vā| mahadvā valinaśchattvā vītayantramathāturam||7|| svabhyaktapāyujaghanamavagāhe nidhāpayet| nirvātamandirasthasya tato'syācāramadiśet||8|| ekaikamiti saptāhātsaptāhātsamupācaret| ---------------------------------------------|9|
Sa. sādhāraṇe-śaradvasantādike kāle, tathā vyabhre-vigatābde| tathā nātidurbalamarśasaṃ-api tu kiñcitsaprāṇam| atra yogyaparatvāt kṛtvetyadhyāhṛtya sambandhaḥ kāryaḥ| tathā viśuddhakoṣṭhādikaṃ kṛtvā tato'smai-arśasāya, yantraṃ nidadhyāditi| saṅgrahe coktam (ci.a.10)-"atha khalu balavantamarśobhirupadrutaṃ yathārhasnehopasnigdhasvinnamanilavedanāvṛddhiśamanārthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ śuci kṛtasvastyayanaṃ muktaviṇmūtramavyathaṃ same śucau vivikte deśe sādhāraṇevyabhre kāle same phalake śayyāyāṃ vā pratyādityagudamanyasyotsaṅgeniṣaṇṇapūrvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṃ yantraṇaśāṭakena parikṣeptagrīvāsakthisandhideśamalajjārhairāptaparicārakaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā tato'smai ghṛtābhyaktaṃ yantrakaṃ niddhyāt|" iti| arśasamiti arśāsi vidyante yasyetyarthaḥ, arśaāditvādac| kimbhūtam ? viśuddho-vamanavirecanādinā, koṣṭho yasya tam| tathā, annamāśitaṃ kṛtvā| kimbhūtam ? laghu-svabhāvāt, alpaṃ camātrayā| tathā, anulomanaṃ-vātavarcasāṃ prāyeṇa pravartakam| tathā, śuciṃ-mṛjjalābhyāṃ kṛtvā| tathā, kṛtaṃ svastyayanaṃ yasya tam| tathā, mukte-visṛṣṭe, viṇmūtre yena tam| tathā, atryathaṃvyathārahitamanyena vyādhinā'pīḍitam| tathā, śayane vyapāśritaṃ-śayyāmāśritya sthitam| athavā, phalake-āsanaviśeṣe, vyapāśritam| athavā, anyanarotsaṅge vyapāśritam| utsaṅgaviśeṣātsthānakaviśeṣaḥ| narotsaṅge vyapāśritamityevaṃ siddhe'nyagrahaṇaṃ vaidyasya nirāsārtham| anyotsaṅge vyapāśritamiti kathaṃ kṛtvā ? pūrveṇa kāyenottānaṃ kṛtvā-nādhareṇa| tathā, pratyādityagudam| prati-ābhimukhyena, ādityaṃ pratyādityaṃ gudaṃ yasya tam| yasyāṃ diśyādityo gataḥ tasyāṃ diśyarśasena sammukhaṃ gudaṃ kṛtvā sthātavyamityarthaḥ, samaṃ ca| tathā, samyagunnataḥ kaṭideśoyasya tam| atha-samunnatakaṭideśakaraṇādanantaraṃ, arśasaṃ sakthnostathā śirodharāyāṃ parikṣiptaṃ-samantātkṣiptamākrāntaṃ kṛtvā| kena ? yantraṇavāsasā| yantraṇārthaṃ vāsaḥ-kārpāsādimayaṃ, yantraṇavāsastena| ṛju-spaṣṭaṃ kṛtvā, sthitam| tathā, tamāturaṃ paricārakairalambitaṃ-niścalaṃ kṛtbā'vaṣṭabhya samyak sthāpitam| tataḥ-anantaraṃ, asmai-durnāmavate, sarpiṣā'bhyaktapāyave ghṛtābhyāktaṃ yantrakamṛju-anusukhaṃ kṛtvā, śanairnidadhyāt-praṇayet| tataḥ-anantaraṃ gudapraṇihitayantrānte, pravāhaṇāt-pravāhaṇenahetunā, yantre praviṣṭaṃ durnāma dṛṣṭvā| atha(nu) [ca]-paścācca, śalākayā cailakhaṇḍaprāvṛtadehayotpīḍya-prakṛtatvāddurnāma ūrdhvaṃ pīḍayitvā| vaidyo yathoktavidhinā-sūtrasthānoditena, kṣāreṇārdramarśo dahet| evetyavadhāraṇe| kṣāreṇaiva nāgninā| itaratśuṣkaṃ durnāma, kṣāreṇa jvalanena vā dahet| yathoktavidhinetyatrāpi yojyam| mahadveti| bahuddurnāma tu balavataḥ puṃsaḥ chittvā vā śastreṇa kṣārāgnibhyāṃ yathāyogaṃ dahet| atha-anantaraṃ, āturaṃ vītayantraṃ vidhāya svabhyaktapāyujaghanamavagāhe nidhāpayet-tatra nihitaṃ vidadhyādityarthaḥ| tataḥ-anantaraṃ, asyācāraṃ-"uṣṇodakopacārī syāt" (hṛ.sū.a. 16/26) ityādikaṃ, ādiśet| ekaikaṃ durnāma iti-anena pūrvoktena prakāreṇa, saptāhātsamupācaret-na tulyakālaṃ sarvāṇi|
---------------------------------------------| prāgdakṣiṇaṃ tato vāmamarśaḥ pṛṣṭāgrajaṃ tataḥ||9|| bahvarśasaḥ---------------------------------|10|
Sa. athaiṣāṃ karmādikramaṃ darśayitumāha---- bahvarśasaḥ prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇadeśasthamarśa upācaret| anantaraṃ vāmaṃ, tataḥ pṛṣṭāgre jātamupācaret|
-----------------sudagdhasya syādvāyoranulomatā| ruciranne'gnipaṭutā svāsthyaṃ varṇabalodayaḥ||10||
Sa. sudagdhasyārśaso vātasyānulomanaṃ syāt| tathā, anne'bhilāṣaḥ, agneḥ pāṭavaṃ tathā svāsthyaṃ balavarṇayorudbhūtiśca|
bastiśūle tvadho nābherlepayechlakṣṇakalkitaiḥ| varṣābhūkuṣṭhasurabhimiśilohāmarāhvayaiḥ||11||
Sa. basti śūle sati punarnāmeradhaḥ varṣābhvādibhiḥ supiṣṭairlepayet|
śakṛnmūtrapratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ| varaṇālambuṣairaṇḍagokaṇṭakapunarnavaiḥ||12|| suṣavīsurabhībhyāṃ ca kvāthamuṣṇaṃ prayojayet| sasnehamathavā kṣīraṃ tailaṃ vā vātanāśanam||13|| yuñjītānnaṃ śakṛdbhedi snehān vātaghnadīpanān| ---------------------------------------------|14|
Sa. śakṛto mūtrasya ca pratīghāte-vibandhe sati, varaṇādibhiḥ kvāthaṃ pariṣekāvagāhayoruṣṇaṃ sasnehaṃ prayojayet| athavā, kṣīraṃ vātanāśanam| balātailadikaṃ tailaṃ vā pariṣekāvagāhayoḥ prayojayet| annaṃ ca yavādikaṃ śakṛdvibandhaghnaṃ tathā snehān vātaghnān dīpanāṃśca prayojayet|
---------------------------------------------| athāprayojyadāhasya nirgatān kaphavātajān||14|| sastambhakaṇḍūrukśophānabhyajya gudakīlakān| bilvamūlāgnikakṣārakuṣṭhaiḥ siddhena secayet||15|| tailenāhibiḍāloṣtravarāhavasayā'thavā| |kāsīsaṃ saindhavaṃ rāsnā śuṇṭhī kuṣṭhaṃ ca lāṅgalī| śilābhrakāśvamāraṃ ca jantuhṛddanticitrakau||1|| haritālaṃ tathā svarṇakṣīrī taiśca pacetsamaiḥ| tailaṃ sudhārkapayasī gavāṃ mūtre caturguṇe||2|| etadabhyaṅgato'rśāṃsi kṣāravatpātayeddrutam| kṣārakarmakaraṃ hyetanna ca dūṣayate valim||3|| ] svedayedanu piṇḍena dravasvedena vā punaḥ||16|| saktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍairvā kārṣṇyagandhikaiḥ||17||
Sa. na prayojyo-niṣiddho, dāho yasyāsāvaprayojyadāho,-dāhānarhaḥ, tasya, nirgatān-bahirbhūtān, tathā kaphavātajān gudakīlakān-arśāṃsi, abhyajya bilvādisiddhena tailena secayet| kimbhūtān ? sastambhakaṇḍūrukśophān, evaṃbhūtān-nānyalakṣaṇān| athavā, bujhaṅgādivasayā secayet| anusekābhyaṅgābhyāṃ paścāt, piṇḍena-piṇḍasvedena, svedayet| piṇḍasvedo muninoktaḥ| yathā (ca. sū. a. 14/25)- "tilamāṣakulatthānnaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ piṇḍasvedān prayojayet||" iti yojyam| athavā, dravasvedena-svedavidhyuktena, svedayet| punaḥ śabdo'tra laukikyā uktyā prayuktaḥ| yathā-"idaṃ sāramidaṃ punarasāram" iti| piṇḍasvedenāthavā saktūnāṃ tailasarpiṣā snigdhānāṃ piṇḍikābhiḥ svedayet| athavā, rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍaiḥ kārśṇyagandhikarvā svedayet| tailasarpiṣā snigdhairityatrānuvartanīyam| kṛṣṇagandhāyā ime kārṣṇyagandhikāstaiḥ| adhyātmāditvāṭhṭhañ|
arkamūlaṃ śamīpatraṃ nṛkeśāḥ sarpakañcukam| mārjāracarma sarpiśca dhūpanaṃ hitamarśasām||18|| tathā'śvagandhā surasā bṛhatī pippalī ghṛtam| ---------------------------------------------|19|
Sa. arkamūladi carmasarpirantaṃ dhūpanaṃ hitam| tathā, aśvagandhādikaṃ pṛthageva dhūpanaṃ hitam|
---------------------------------------------| dhānyāmlapiṣṭairjīmūtabījaistajjālakaṃ mṛdu||19|| lepitaṃ chāyayā śuṣkaṃ vartirgudajaśātanī| ---------------------------------------------|20|
Sa. kāñjikena piṣṭairjīmūtasya-ikṣvākoḥ, bījaistathā tasya jīmūtaphalasya, jālakaṃ tajjālakaṃ-jālakākaraṃ(raḥ)phalavahirbhāgo, mṛdu-akarkaśaṃ, lepitaṃ chāyāśuṣkamityeṣā vartirgudajaśātanī|
--------------------------------------------| sajālamūlajīmūtalehe vā kṣārasaṃyute||20|| guñjāsūraṇakūṣmāṇḍabījairvartistathāguṇā| --------------------------------------------|21|
Sa. sajālamūlajīmūtena kṛto yo lehastasmillehe kṣārasaṃyute kṛte sati guñjādibījaiḥ kṛta vartistathāguṇā-gudajaśātanī|
snukkṣīrārdraniśālepastathā, gomūtrakalkitaiḥ||21|| kṛkavākuśakṛtkṛṣṇāniśāguñjāphalaistathā| snukkṣīrapiṣṭaiḥ ṣaḍgranthāhalinīvāraṇāsthibhiḥ||22|| kulīraśṛṅgivijayākuṣṭhāruṣkaratutthakaiḥ| śigrumūlakajairbījaiḥ patrairaśvaghnanimbajaiḥ||23|| pīlumūlena bilvena hiṅgunā ca samanvitaiḥ| kuṣṭhaṃ śirīṣabījāni pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ||24|| arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam| ārkaṃ payaḥ sudhākāṇḍam kaṭukālābupallavāḥ||25|| karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām| ānuvāsanikairlepaḥ pippalyādyaiśca pūjitaḥ||26||
Sa. snukṣīreṇārdrā-ārdrīkṛtā, niśā-haridrā, tayā lepaḥ snukkṣīrārdraniśālepaḥ| tathā-pūrvaguṇaḥ| gomūtreṇa kalkitaiḥ-piṣṭaiḥ, kukkuṭaśakṛdādibhirlepaḥ pūrvaguṇaḥ| sudhākṣīrapiṣṭaiḥ ṣaḍgranthādibhirlepo hitaḥ| pīlamlena bilvena hiṅgunā ca yuktairlepo hitaḥ| kuṣṭaditriphalāntaṃ pralepanaṃ pūrvaguṇam| arkakṣīrādibastamūtrāntaṃ pralepanamarśasāṃ ṣreṣṭhaṃ syāt| ānuvāsanikairiti anuvāsane bhavānyanuvāsanikāni, adhyātmāditvāt ṭhañ| tairdravyaiḥ "pippalīṃ madanaṃ" (ślo 89) ityādibhirvakṣyamāṇairlepo'rśaḥsu pūjitaḥ|
ebhirevauṣadhaiḥ kuryāttailānyabhyañjanāya ca| ---------------------------------------------|27|
Sa. ebhireva pūrvoktairlepanadravyairabhyañjanāni tailāni ca kuryāt|
---------------------------------------------| dhūpanālepanābhyaṅgaiḥ prasravanti gudāṅkarāḥ||27|| sañcitaṃ duṣṭarudhiraṃ, tataḥ sampadyate sukhī| ---------------------------------------------|28|
Sa. dhūpanādibhirgudāṅkurāḥ sañcitaṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ prasravanti| tataḥ-tena srutena, sukhī rujāvirahāt sampadyate|
---------------------------------------------| avartamānamucchūnakaṭhinebhyo haredasṛk||28|| arśobhyo jalajāśastrasūcīkūrcaiḥ punaḥ punaḥ| ---------------------------------------------|29|
Sa. arśobhya ucchūnakaṭhinebhyo rudhiramavartamānaṃ jalaukaśastrādibhirasakṛddharet| śītoṣṇādirupakramaḥ kasmādatra na kriyate ? ityāha-
---------------------------------------------| śīṣṇasnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati||29|| rakte duṣṭe bhiṣak tasmādraktamevāvasecayet| ---------------------------------------------|30|
Sa. yasmāt śītādibhirupakramairupakrānto'rśovyādhirna śāmyati rakte duṣṭe sati, tasmāddheto raktamevāvasecayet-na tu śītādiryojyaḥ|
---------------------------------------------| yo jāto gorasaḥ kṣīrādvahnicūrṇāvacūrṇitāt||30|| pibaṃstameva tenaiva bhuñjāno gudajān jayet| ---------------------------------------------|31|
Sa. yo gorasaḥ kṣīrājjātaḥ-utpannaḥ| kimbhutāt ? vahnicūrṇāvacūrṇitāt-citrakacūrṇāvakīrṇāt| tameva-gorasaṃ, pibannarastenaiva ca-gorasena, bhuñjāno gudajān jayet| 'bahumūlāvacūrṇitāt' iti kva(ke)cit paṭhanti| bahumūlā-śatāvarī|
kovidārasya mūlānāṃ mathitena rajaḥ piban||31|| aśvan jīrṇe ca pathyāni mucyate hatanāmabhiḥ|32|
Sa. kovidāramūlacūrṇaṃ mathitena piban jīrṇe ca tasmin pathyānyaśrnan durnāmabhirmucyate-naśyanti tānyasyetyarthaḥ|
---------------------------------------------| gudaśvayathuśūlārtho mandāgnirgaulmikān pibet||32|| hiṅgvādīnanutakraṃ vā khādeṅguḍaharītakīm| takreṇa vā pibetpathyāvellāgnikuṭajatvacaḥ||33|| kaliṅgamagadhājyotiḥsūraṇān vāṃ'śavardhitān| koṣṇāmbunā vā tripaṭuvyoṣahiṅgvamlavetasam||34||
Sa. gude śvayathuśūlārtho mandāgnirnaro gaulmikān-gulmacikitsābhavān, hiṅgvādīn cūrṇān (hṛ. ci. a. 14139) pibet| iha dravānirdeśādanantaraṃ ca mathitaśabdaśravaṇāt arśovikāre ca hiṅgvādīn cūrṇān takreṇa vā pibediti yojyam| anutakraṃ vā-takRanupānāt, guḍaharītakīṃ bhakṣayet| athavā, pathyādīṃstakreṇa pibet| athavā, kaliṅgādīn aṃśavardhitān mūladravyāpekṣayā bhāgena yathottaraṃ vardhitān, takreṇa pibet| jyotiḥ-citrakaḥ| athavā, uṣṇajalena tripaṭvādi pibet|
yuktaṃ bilvakapitthābhyāṃ mahauṣadhabiḍena vā| aruṣkarairyavānyā vā pradadyāttakratarpaṇam||35|| dadyādvā hapuṣāhiṅgucitrakaṃ takrasaṃyutam| māsaṃ takrānupānāni khādetpīluphalāni vā||36|| pibedaharahastakraṃ niranno vā prakāmataḥ| ---------------------------------------------|37|
Sa. takreṇa tarpaṇaṃ-yavasaktūn, dadyāt| kimbhūtam ? bilvakapitthābhyāṃ yuktamathavā mahauṣadhabiḍena yuktaṃ bhallātakairvā yuktamathavā yavānyā vā yuktaṃ pradadyāt| takratarpaṇameva bilvādibhiryathoktaiḥ saha bhuñjīta| nānyatkiñciditi sūcayituṃ praśabdo'tra nyastaḥ| athavā, hapuṣādikaṃ takrānvitaṃ dadyāt| māsaṃ pīluphalāni takrānupānāni vā khādet| athavā, icchayā'haraharanannāśī takraṃ pibet|
---------------------------------------------| atyarthaṃ mandakāyāgnestakramevāvacārayet||37||
Sa. atyarthaṃ mandakāyāgnernarasya sāyaṃ prātarvā takramevāvacārayedvaidyo-natvannam, ata evaivakāro'tra nirdiṣṭaḥ|
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā māsārdhaṃ māsameva vā| balakālavikārajño bhiṣak takraṃ prayojayet||38|| sāyaṃ vā lājasaktūnāṃ dadyāttakrāvalehikām| jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavam||39|| takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param| yūśai rasairvā takrāḍyaiḥ śālīn bhuñjīta mātrayā||40||
Sa. saptāhaṃ daśāhaṃ māsārdhaṃ māsaṃ vā yāvat balādividvaidyo mathitaṃ yojayet| athavā, kevalena takreṇāśitumaśaktastadā sāyaṃ-dinānte, lājasaktūnāṃ sambandhinīṃ takrāvalehikāṃ dadyāt| athavā, takre jīrṇe takrasiddhāṃ peyāṃ saindhavānvitāṃ dadyāt| saindhavaśabdasyānte śrutatvādubhayorapyavalehikāpeyayoḥ saindhavenayogo vedyaḥ| ataḥ paraṃ-avalehikāpeyāto'nantaraṃ, takreṇa sahaudanamīṣatsnehaṃ takrānupanaṃ dadyāt| athavā, yūṣai rasairvā takrabhūyiṣṭhaiḥ śālīn mātrayā bhuñjīta| kārye bhaktādau kāraṇatvenopacārāt śālīn-bhaktatvena pariṇatān, dadyāditi vedyam| sarvathā'tra takraprayogaḥ prāyeṇa pūjita ityata evāha-
rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam| takraṃ doṣāgnibalavitrivistrividhaṃ tatprayojayet||41||
Sa. yathāyogaṃ kadācidrūkṣaṃ-niḥśeṣamuddhṛtasnehaṃ, athavā'rdhoddhṛtasnehaṃ, kadācidanuddhṛtaṃ yasmāddhṛtam, kāraṇe navanīte kāryopacārādevamuktam, tat-etatrividhiṃ, takraṃ doṣādivit prayojayet| takraprayoge kṛte ko guṇaḥ ? ityāha-
na virohanti gudajāḥ punastakrasamāhatāḥ| niṣiktaṃ taddhi dahati bhūmāvapi tṛṇolupam||42||
Sa. takreṇa samāhatāḥ-unmūlitāḥ, gudajāḥ punarna prarohanti, samūlā naśyantītyarthaḥ| kathametadavagamyate ? ityāśaṅkyāha-hi-yasmāt, tat-takraṃ, bhūmāvapi niṣiktaṃ tṛṇolupaṃ viśeṣeṇa dahatyapunarutpādanāt| bhūmāvapītyapiśabdo na kevalaṃ śarīre, bāhyāyāmapi bhuvīti sandarśanārthaḥ| sṛṇolupaṃ kaṭhinaṃ yaddahati tadavaśyamarśāsi mṛdūni māṃsaprāyāṇi dahatyeva|
srotaḥsu takraśuddheṣu raso dhātūnupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ paraṃ tuṣṭiśca jāyate||43|| vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ ca vinivartate| --------------------------------------------|45|
Sa. vātaśleṣmāvṛteṣu srotaḥsu takreṇa śuddheṣu satsu yo rasaḥ-āhāraraso, dhātūn upaiti-samprāpnoti, tena-rasena prāptena, puṣṭyādayo jāyante| tathā, vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ vinivartate-śāmyati|
--------------------------------------------| mathitaṃ bhājane kṣudrabṛhatīphalalepite||44|| niśāṃ paryuṣitaṃ peyamicchadbhirgudajakṣayam| --------------------------------------------|45|
Sa. kaṇṭakārikāphalalepite bhājane mathitaṃ niśāṃ sthita gudajakṣayamicchubhiḥ peyam|
---------------------------------------------| dhānyopakuñcikājājīhapuṣāpippalīdvayaiḥ||45|| kāravīgranthikaśaṭhīyavānyagniyavānakaiḥ| cūrṇitairghṛtapātrasthaṃ nātyamlaṃ takramāsutam||46|| takrāriṣṭaṃ pibejjātaṃ vyaktāmlakaṭu kāmitaḥ| dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃkaphavātānulomanam||47|| gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam| ---------------------------------------------|48|
Sa. dhānyopakuñcikādibhiścūrṇitairghṛtapātrasthaṃ nātyamlaṃ takramāsutaṃ kṛtvā'nantaraṃ vyaktāvamlakaṭū yasya tad vyaktāmlakaṭu, jātaṃ sattakrāriṣṭaṃ kāmataḥ pibet| tacca pītaṃ dīpanādiguṇaṃ syāt| atra ca takre palaśatamātre dhānyakādīni pālikāni deyānīti vṛddhavaidyavyavahāraḥ|
---------------------------------------------| tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet||48|| takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet| ---------------------------------------------|49|
Sa. citrakamūlasya tvacaṃ jalena piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet| takraṃ tatra jātamathavā dadhi jātamarśoharaṃ pibet|
---------------------------------------------| bhārṅgyāsphotāmṛtāpañcakoleṣvapyeṣa saṃvidhiḥ||49||
Sa. bhārṅgyādiṣvapyeṣa saṃvidhiḥ-etattvagādibhājanalepanādikaṃ kāryamityarthaḥ
piṣṭairgajakaṇāpāṭhākāravīpañcakolakaiḥ| tumbarvajājīdhanikābilvamadhyaiśca kalpayet||50|| phalāmlān yamakasnehān peyāyūṣarasādikān| ebhirevauṣadhaiḥ sādhyaṃ vāri sarpiśca dīpanam||51||
Sa. hastipippalyādibhiḥ piṣṭaiḥ-kalkitaiḥ, tathā phalaḥ-bījapūrādibhiḥ, amlān yamakasnehāṃstathā peyādikān kuryāt| ebhireva-hastipippalyādibhiḥ, vāri sādhyaṃ-śrapaṇīyam, sarpiśca sādhyam, tacca dvayaṃ vahnerdīpanaṃ syāt|
kramo'yaṃ bhinnaśakṛtāṃ--------------------| ---------------------------------------------|52|
Sa. ayaṃ-pūrvoktaḥ, kramo bhinnaśakṛtām|
----------------------vakṣyate gāḍhavarcasām| ---------------------------------------------|52|
Sa. kaṭhinapurīṣāṇāṃ tu vakṣyate-bhaṇiṣyate| tamevāha-
---------------------------------------------| snehāḍyaiḥ saktubhiryuktāṃ lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet||52|| lavaṇā eva vā takrasīdhudhānyāmlavāruṇīḥ| ---------------------------------------------|53|
Sa. snehāḍyaiḥ-bahusnehasampṛktaiḥ, saktubhiryuktāṃ lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet| takrādīn vā lavaṇān pṛthak pṛthak yathāyogaṃ pibet| evaśabdo'tra kevalānevaitān sakturahitān pibediti dyotayati|
---------------------------------------------| prāgbhaktān yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān||53|| karañjapallavān khādedvātavarconulomanān| ---------------------------------------------|54|
Sa. tathā, karañjapallavān bhakṣayet| kimbhūtān ? prāgbhaktān,- bhaktāt prāk, mayūravyaṃsakāditvātsamāsaḥ, karañjapallavān bhuktvyamityarthaḥ| kimbhūtān? yamakesnehadvaye, bhṛṣṭān-pakvān, tathā saktubhiḥ suṣṭu cūrṇitān tāṃśca bhuktvā vātavarconulomanān|
--------------------------------------------| saguḍaṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ guḍakṣāraghṛtāni vā||54|| gomūtrādhyuṣitāmadyātsaguḍāṃ vā harītakīm| --------------------------------------------|55|
Sa. tathā, guḍena saha śuṇṭhīṃ pāṭhāṃ vā'śnīyāt| athavā, guḍayavakṣārasarpīṣyadyāt| guḍena vā saha harītakīmadyāt| kimbhūtām ? gomūtre'dhyuṣitām|
---------------------------------------------| pathyāśatadvayānmūtradroṇenāmūtrasaṅkṣyāt||55|| pakvāt khādetsamadhunī dve dve hanti kaphodbhavān| durnāmakuṣṭhaśvayathugulmamehodarakṛmīn||56|| granthyarbudāpacīsthaulyapāṇḍurogāḍyamārutān| ---------------------------------------------|57|
Sa. saṃ-pathyānāṃ śatadvayaṃ pathyāśatadvayam, tasmādgomūtradroṇena mūtrasaṅkṣyaṃ yāvat-mūtrakṣayāvadhi, pakvāt dve dve-pathyākhye phale, khādet| kimbhūte ? samadhunī-mākṣikayukte| pathyāśatadvayaṃ copayuktaṃ kaphodVavānāmayān durnāmādīn hanti|
--------------------------------------------| ajaśṛṅgījaṭākalkamajāmūtreṇa yaḥ pibet||57|| guḍavārtākabhuk tasya naśyantyāśu gudāṅkurāḥ| --------------------------------------------|58|
Sa. ajaśṛṅgīmūlakalkaṃ yaḥ puruṣo'jamūtreṇa pibet| kimbhūtaḥ ? guḍavārtākabhuk-etadāhāraḥ, tasya-puruṣasya, drāk durnāmāni naśyanti|
---------------------------------------------| śreṣṭhārasena trivṛtāṃ pathyāṃ takreṇa vā saha||58|| pathyāṃ vā pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ guḍānvitām| athavā satrivṛddantīṃ bhakṣayedanulomanīm||59|| hate gudāśraye doṣe gudajā yānti saṅkṣyam| ---------------------------------------------|60|
Sa. śreṣṭhārasena-triphalākvāthena, trivṛtāmadyāt| abhayāṃ vā takreṇa sahādyāt| pathyāṃ vā pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ guḍayuktāṃ bhuñjīta| athavā pathyāṃ trivṛddantībhyāṃ sahānulomakṛtāṃ bhakṣayet| gudāśraye doṣe hate sati gudajāḥ saṅkṣayaṃ Yānti, āśrayābhāva āśritānupapatteḥ| tasmadanulomanamarśaḥsu hitamityarthaḥ|
---------------------------------------------| dāḍimasvarasājājīyavānīguḍanāgaraiḥ||60|| pāṭhayā vā yutaṃ takraṃ vātavarconulomanam| sidhuṃ vā gauḍamathavā sacitrakamahauṣadham||61|| pibetsurāṃ vā hapuṣāpāṭhāsauvarcalānvitām| ---------------------------------------------|62|
Sa. dāḍimādibhiryuktaṃ takraṃ pāṭhayā vātavarconulomanaṃ syāṭ| athavā, sīdhuṃ citrakaśuṇṭhīyutaṃ pibet| gauḍaṃ vā citrakaśuṇṭhīyutaṃ pibet| athavā, surāṃ hapuṣādiyuktāṃ pibet|
---------------------------------------------| daśādidaśakairvṛddhāḥ pippalīrdvipicuṃ tilān||62|| pītvā kṣīreṇa labhate balaṃ dehahutāśayoḥ| ---------------------------------------------|63|
Sa. daśādidaśakairvṛddhāḥ pippalīstathā tilān dvipicuṃ pītvā dehasya vahneśca balaṃ prāpnoti| daśapippalya ādi-prathamaṃ dinaṃ, yeṣāṃ daśakānāṃ ta evam| daśadayaśca te daśakāśca daśādidaśakāḥ, tairvṛddhāḥ| prathame dine daśapippalīstilakarṣadvayaṃ ca kṣīreṇa peyāḥ, anantaraṃ pratidinaṃ daśadaśa pippalīḥ pippalīvardhamānyāyena vṛddhati(ddhāsti)lakarṣadvayena saha kṣīreṇa pītvā dehasyāgneśca balaṃ labhate| atra kālasyānirdiṣṭatvāddehāgnayorbalamicchatā yatheṣṭakālaḥ prayogaḥ kāryaḥ| kṣīrasya cātra pramāṇānukteḥ sāmānyaparibhāṣayā "peṣyasya karṣamāloḍyaṃ taddravasya palatraye|" (hṛ.ka.a.6/13) iti parimāṇaṃ kalpyam|
---------------------------------------------| duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā||63|| ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hantyarśasāṃ rujam| ---------------------------------------------|64|
Sa. dhanvayavāsakena bilvena yavānyā śuṇṭhyā vaikaikenāpyevaṃ pāṭhā yuktā durnāmrāṃ rujaṃ hanti| ekaikenāpītyapiśabdāt dvābhyāṃ tribhiścaturbhiśca| ekaikenetyekaśabdasya "ekaṃ bahuvrīhivat" iti dvitvabahuvrīhivadbhāvātsupo luk|
---------------------------------------------| salilasya vahe paktvā prasthārdhamabhayātvacām||64|| prasthaṃ dhātryā daśapalaṃ kapitthānāṃ tato'rdhataḥ| viśālāṃ rodhramaricakṛṣṇāvellailavālukam||65|| dvipalāṃśaṃ pṛthkapādaśeṣe pūte guḍāttule| dattvā prasthaṃ ca dhātakyāḥ sthāpayeddhṛtabhājane||66|| pakṣātsa śīlito'riṣṭaḥ karotyagniṃ, nihanti ca| gudajagrahaṇīpāṇḍukuṣṭhodaragarajvarān||67|| śvayathuplīhahṛdrogagulmayakṣmavamikṛmīn| ---------------------------------------------|68|
Sa. salilasya vahe-droṇacatuṣṭaye, paktvā harītakītvacāṃ prasthārdhaṃ-aṣṭapalāni, āmalakadalānāṃ prasthaṃ, kapitthasya palānidaśa, tataḥ-kapitthāt, ardhena viśālaṃ pañcapalāṃ, rodhrādhikaṃ dvipalāṃśaṃ pṛthakpṛthagetatsarvaṃ paktvā tasmin pādaśeṣe-droṇaśeṣe, pūte gālite cāsmin guḍāttule dve dattvā dhātakyāḥ prasthaṃ ca tato ghṛtarūḍhe bhājane sthāpayet| pakṣādūrdhvaṃ śīlitaḥ saḥ-abhayāriṣṭasaṃjñaḥ, agniṃ karoti-dīpayati, gudajādīṃśca hanti|
---------------------------------------------| jaladroṇe paceddantīdaśamūlavarāgnikān||68|| pālikān pādaśeṣe tu kṣipeṅguḍatulāṃ param| pūrvavatsarvamasya syādanulomitarastvayam||69||
Sa. jalasya droṇe dantyādīn pratyekaṃ pālikān pacet| pādaśeṣe cāsmin guḍāttulāṃ kṣipet| paraṃ-anyat, sarvamasya-dantyariṣṭasya, pūrvavat-abhayāriṣṭatulyaṃ dhātakīparimāṇaghṛtabhājanasthāpanapakṣottarakālapānādi, syāt| ānulomītyādi| ānulomīvātavibandhanut abhayāriṣṭaḥ| āyaṃ punastato'pyānulomitaraḥ|
pacehurālabhāprasthaṃ droṇe'pāṃ prāsṛtaiḥ saha| dantīpāṭhāgnivijayāvāsāmalakanāgaraiḥ||70|| tasmin sitāśataṃ dadyātpādasthe'nyacca pūrvavat| limpetkumbhaṃ tu phalinīkṛṣṇācavyājyamākṣikaiḥ||71||
Sa. saṃ-apāṃ droṇe dhanvayāsaprasthaṃ dantyādibhiḥ dvipalikaiḥ saha pacet| tasmin-pādasthe kvāthe, sitāyāḥ śataṃ kṣipet| anyat-dhātakīparimāṇādikaṃ, pūrvavat-abhayāriṣṭavat, kāryam| limpedityādi| turviśeṣe| viśeṣastu phalinyādibhiḥ kumbhaṃ limpet, yatrāyaṃ nikṣipyate durālabhāriṣṭa iti|
prāgbhaktamānulomyāya phalāmlaṃ vā pibeddhṛtam| cavyacitrakasiddhaṃ vā yavakṣāraguḍānvitam||72|| pippalīmūlasiddhaṃ vā saguḍakṣāranāgaram| ---------------------------------------------|73|
Sa. prāgbhaktaṃ-bhaktāt pūrvaṃ, ghṛtaṃ phalaiḥ-mātuluṅgādibhiranulomanaprāyaiḥ, amlaṃ taiḥ pakvaṃ pibet| cavyacitrakābhyāṃ siddhaṃ pakvaṃ yavakṣāraguḍābhyāṃ yuktaṃ ghṛtaṃ pibet| athavā, pippalīmūlasiddhaṃ guḍayavakṣāranāgarasahitaṃ pibet|
---------------------------------------------| pippalīpippalīmūladhānakādāḍimairghṛtam||73|| daghnā ca sādhitaṃ vātaśakṛnmūtravibandhanut| ---------------------------------------------|74|
Sa. pippalyādibhirdadhisahitaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ vātaśakṛnmūtravibandhajit|
---------------------------------------------| palāśakṣāratoyena triguṇena paceddhṛtam||74|| vatsakādipratīvāpamarśoghnaṃ dīpanaṃ param| ---------------------------------------------|75|
Sa. palāśakṣārasya jalena triguṇena vatsakādipratīvāpaṃ ghṛtaṃ pacet| taccārśoghnaṃ paraṃ dīpanaṃ ca|
---------------------------------------------| pañcakolābhayākṣārayavānībiḍasaindhavaiḥ||75|| sapāṭhādhānyamaricaiḥ savilvairdadhimaddhṛtam| sādhayet tajjayatyāśu gudavaṅkṣṇavedanām||76|| pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| ---------------------------------------------|77|
Sa. pañcakolādibhirdadhisahitaṃ ghṛtaṃ pacet| tacca gudādi vedanādīn jayati|
---------------------------------------------| pāṭhājamodadhanikāśvadaṃṣtrāpañcakolakaiḥ||77|| savilvairdani cāṅgerīsvarase ca caturguṇe| hantyājyaṃ siddhamānāhaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām||78|| gudabhraṃśārtigudajagrahaṇīgadamārutān| ---------------------------------------------|79|
Sa. pāṭhādibhiścāṅgerīsvarase daghni ca caturguṇe ghṛtaṃ pakvaṃ cāṅgerīghṛtam| etadānāhādīn hanti|
---------------------------------------------| śikhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān||79|| dakṣāṇāṃ vartakānāṃ vā dadyādviṅvātasaṅgrahe| ---------------------------------------------|80|
Sa. saṃ-maYuratittiryādīnāṃ susamskṛtānamlān māṃsarasān viḍvātasaṅgrahanivṛttyarthaṃ dadyāt|
---------------------------------------------| vastukāgnitrivṛddantīpāṭhāmlīkādipallavān||80|| anyacca kaphavātaghnaṃ śākaṃ ca laghumedi ca| sahiṅgaṃ yamake bhṛṣṭaṃ siddhaṃ dadhisaraiḥ saha||81|| dahnikāpañcakolābhyāṃ piṣṭābhyāṃ dāḍimāmbunā| āRdrikāyāḥ kisalayaiḥ śakalairādrakasya ca||82|| yuktamaṅgāradhūpena hṛdyena surabhīkṛtam| sajīrakaṃ samaricaṃ biḍasauvarcalotkaṭam||83|| vātottarasya rūkṣasya mandāgnervaddhavarcasaḥ| kalpayedraktaśālyannavyañjanaṃ śākavadrasān||84|| gogodhāchagaroṣṭrāṇāṃ viśeṣātkravyabhojinām| ---------------------------------------------|85|
Sa. vāstukādīnāṃśākaṃ tathā'paramapi śākaṃ yatkaphavātaghnaṃ kośātakādikaṃ, laghu medi ca| tacca sahiṅgu ca tathā yamake bhṛṣṭaṃ-santalitam| tathā, dadhisareṇa ḍhanikāpañcakolābhyāṃ piṣṭābhyāṃ dāḍimāmbunā ca siddham| tathā, ārdrikāyāḥ-dhanikāyāḥ, kisalayaiḥ-pallavaiḥ, yuktam| tathā, ārdrakasya śakalairyuktam| tathā, hṛdyena-manaḥpriyeṇa, aṅgāradhūpena-aṅgārairyo dhūpo hiṅgvādinā prasiddhastena, surabhīkṛtam| tathā, sajīrakaṃ samaricaṃ biḍasauvarcalalavaṇābhyāmutkaṭaṃ-adhikaṃ, vātottarasya pavanfādhikasya puruṣasya, tathā rūkṣasya tathā mandāgrestathā vaddhavarcasaḥ kalpayet| raktaśālibhaktasya vyañjanaṃ-temanākhyaṃ, śākavatkalpayet-śākasaṃskāreṇa kuryādityarthaḥ| vyañjanāniti pāṭhe puṃstvaṃ cintyam| tathā, rasān| keṣāṃ rasān ? gogodhādīnām, viśeṣeṇa kravyabhojināṃ-māṃsabhakṣiṇām| tadevamāhāraṃ nirupya pānaṃ nirupayannāha-
---------------------------------------------| madirāṃ śāRkaraṃ gauḍaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam||85|| ariṣṭaṃ mastu pānīyaṃ, pānīyaṃ vā'lpakaṃ śṛtam| dhānyena dhānyaśuṇṭhībhyāṃ kaṇṭakārikayā'thavā||86|| ante bhaktasya madhye vā vātavarconulomanam| ---------------------------------------------|87|
Sa. madirādi pānīyaṃ-pātavyam| athavā, pānīyaṃ-jalaṃ, atiśayenālpaṃ-alpakaṃ, śṛtaṃ yathāyogaṃ kadāciddhānyena kadāciddhānyaśuṇṭhībhyāṃ kadācitkaṇṭakārikayā śṛtaṃ kadacitbhaktamyānte kadācinmadhye, yogyatāvaśādyeṣāṃ mārutāviṣṭadirupatvaṃ teṣāṃ bhaktasya madhye anyeśānmante, madirādipānaṃ vātavarconulomanam,-tayorapravartanopāruḍhayāryathāmāRgapravartanamityarthaḥ| vātasyānulomanaṃ ca yattatkaphapittayorapyanulomanam| pavano hi kriyāvānakriyāvatāṃ dehagatānāṃ bhāvānāmanulomanaḥ sambhāvyate| tathā ca prāgabhyadhāyi (hṛ.sū.a. 19/86)-"viṭśleṣmapittādimaloccyānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt|" ityādi| arśaḥsu cānulomanaṃ kāryamiti daśaṃyitumāha-
---------------------------------------------| viḍvātakaphapittānāmānulomye hi nirmale||87|| gude śāmyanti gudajāḥ pāvakaścābhivardhate| ---------------------------------------------|88|
Sa. yasmādviḍvātādīnāmānulomye sati gudaṃ nirmalaṃ bhavati| gude ca nirmale gudajāḥ śāmyanti| pāvakaḥ-kāyāgniśca, abhivardhate yatastasmādarśasāṃ viḍvātakaphapittānulomanaṃ bheṣājānnapānādi yattaddeyamiti bhāvaḥ|
---------------------------------------------| udābartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ||88|| vilomavātāḥ śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam| ---------------------------------------------|89|
Sa. ye puruṣā udāvartayuktā ye cātiśayena virukṣitāstathā viguṇapavanāḥ śūlapīḍitāśca teṣvanuvāsanamiṣṭam, tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| tadevānuvāsanamāha-
---------------------------------------------| pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām||89|| kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca| piṣṭvātailaṃ vipaktavyaṃ dviguṇakṣīrasaṃyutam||90|| arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam| gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām||91|| kaṭyūrupṛṣṭhadaurvalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam| picchāsrāvaṃ gude śophaṃ vātavarcovinigraham||92|| utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt| ---------------------------------------------|93|
Sa. pippalyādīni piṣṭvā jalena tailaṃ dviguṇakṣīreṇa saṃyuktaṃ paktavyam| jalasyātrānuktasyāpi caturguṇo'śaḥ prakalpyaḥ| evaṃ hi dravyāṇi samyak muktarasāni syuḥ| tantrāntare coktam "snehe sakṣīramāṃsādyaiḥ pāko yatretiraḥ kacit| jalaṃ caturguṇaṃ tatra bījādānārthamāvapet|| na muñcati rasaṃ dravyaṃ kṣīrādibhirupaskṛtam| samyakpākop na jāyeta tasmāttoya vinikṣipet||" iti| tacca-tailaṃ, viguṇapavanānāmarśasāṃ śreṣṭhaṃ-hitam| anuvā sanācca tat-tailaṃ, gudaniḥsāraṇādīn jayet|
---------------------------------------------| niruhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ pāñcamūlikam||93|| samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyukraṃ phalādibhiḥ| ---------------------------------------------|94|
Sa. athavā niruhaṃ pāñcamūlikaṃ samānakṣīraṃ mūtrasnehalavaṇānvitaṃ phalādibhiḥ-pūrvoktaiḥ, kalkairyuktaṃ prayuñjīta| sa ca pūrvoktaguṇaḥ| samānaṃ kṣīraṃ yasmin tatsakṣīram| "samānasya chandasi" iti yogavibhāgāt sabhāvaḥ| saha mūtrasnehalavaṇairvartate samūtrasnehalavaṇastam| "vopasarjanasya" iti sabhāvaḥ| sahaśabdaśceṣacchabdārthaḥ| arśasāṃ śuṣkārdratvena dvaividhyam| tatra śuṣkārśasāṃ cikitsitamuktvā, adhunā ārdrāṇāṃ raktārśasāmāha-
---------------------------------------------| atha raktārśasāṃ vīkṣya mārutasya kaphasya vā||94|| anubandhaṃ tataḥ snigdhaṃ rūkṣaṃ vā yojayeddhimam| ---------------------------------------------|95|
Sa. raktārśasāmadhikāre pittasya sarvadā'vyabhicāritvāṭ kadācinmārutānubandhaṃ kadācitkaphānubandhaṃ svaliṅgato vīkṣya upalabhya, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā pānānnauṣadhaṃ yojayet| etaccobhayamapi śītaṃ-na tūṣṇam, pittasyātra nityaṃ sannihitatvāt| vātānubandhaṃ vīkṣya snigdhaṃ, kaphānubandhaṃ vīkṣya rūkṣaṃ, cikitsitaṃ yojyam| vātānubandhakaphānubandhayorlakṣaṇamāha-
---------------------------------------------| śakṛcchayāvaṃ kharaṃ rūkṣamadho niryāti nānilaḥ||95|| kaṭyūrugudaśūlaṃ ca heturyadi ca rūkṣaṇam| tatrānubandho vātasya śleṣmaṇo yadi viṭ ślathā||96|| śvetā pītā guruḥsnigdhā, sapicchaḥ stimito gudaḥ| hetuḥ snigdhagururvidyādyathāsvaṃ cāsralakṣaṇāt||97||
Sa. śakṛcchyāvādiśūlaparyantaṃ lakṣaṇaṃ yadā syāt tatrānubandho vātasyetyavabodhyam| heturyadi rūkṣaṇaṃ-rūkṣaṇaṃ ceddheturāsevitaḥ śakṛcchyāvādilakṣaṇaṃ cotpannaṃ tadā vātānubandhatvaṃ jñeyam| tathaiva viṭślathādilakṣaṇaṃ snigdhaguruṇā ca sevitena hetunā sahitaṃ śleṣmaṇo'nubandhasyānumāpakam| asrasya lakṣaṇācca-sirāvyadhavidhyuktāt "vātāchchyāvāruṇaṃ" (hṛ.sū.a.37/40) ityādikācca lakṣaṇāt, vātasyānubandhaṃ vidyāt| "kaphāt snigdhaṃ" (hṛ.sū.a. 37/41) ityādikāllakṣaṇāt kaphasyānubandhaṃ vidyāt|
duṣṭe'sre śodhanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathābalam| ---------------------------------------------|98|
Sa. duṣṭe-vātādidūṣite, asre yathābalaṃ-balānatikrameṇa, kadācillaṅghanaṃ śodhanaṃ ca kāryam| bahudoṣasya śodhanaṃ, itarasya laṅghanaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ, kāryam|
---------------------------------------------| yāvacca doṣaiḥ kālupyaṃ srutestāvadupekṣaṇam||98||
Sa. yāvacca doṣeṇāsrasya kāluṣyaṃ-anairmalyaṃ sāmadoṣaduṣṭatvāt, tāvatsruteḥ prakṛtatvādasrasyopekṣaṇaṃ kāryam,-tathābhūtāyā raktasruteḥ saṅghrahaṇāya yatno na kārya ityarthaḥ|
doṣāṇāṃ pācanarthaṃ ca vahnisandhukṣaṇāya ca| saṅgrahāya ca raktasya paraṃ tiktairupācaret||99||
Sa. kāluṣyarahitāyā raktasruteḥ paraṃ-anantaraṃ, doṣāṇāṃ sāmānāṃ paktyartha tathā vahneḥ sandhukṣaṇāya tathā raktasya saṅghrahaṇārthaṃ tiktaiḥ-tiktarasāghrātaidravyaiḥ, tamarśasamupācaret, iti sāmānyopakramo raktārśovikāraśāntyarthamupadiṣṭaḥ|
yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya vā| snehaistatsādhayedyuktaiḥ pānābhyañjanabastiṣu||100||
Sa. yatpunaḥ prakṣīṇadoṣasya nirāmayasya raktaṃ sravet, vātādhikasya vā puruṣasya yadraktaṃ sravet, tatsnehaiḥ pānādiyuktaiḥ-dattaiḥ, cikitset|
yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna cedvātakaphānugam||101||
Sa. yatpunaḥ pittolbaṇaṃ raktaṃ grīṣmatau pravartate tadekāntena-avaśyaṃ, stambhanīyaṃ-nopekṣaṇīyam, śīghrakāritvāt| kiṃ sarvameva gharmatau raktaṃ stambhanīyam ? netyāha-na cedvātakaphānugam,-vātakaphānubaddhaṃ tu laṅghanādibhireva cikitseta|
sakaphe'sre pibetpākyaṃ śuṇṭhīkuṭajavalkam| kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ dhanvayāsaṃ kucandanam||102|| dārvītvaṅkṣimbasevyāni tvacaṃ vā dāḍimodbhavām| ---------------------------------------------|103|
Sa. kaphānugate rakte śuṇṭhīkuṭajabalkalaṃ kvathitaṃ pibet| kirātatiktakādinā(kaṃ) vā kvathitaṃ pibet| athavā, dāḍimajāṃ tvacaṃ pibet|
---------------------------------------------| kuṭajatvakphalaṃ tārkṣyaṃ mākṣikaṃ ghuṇavallabhām||103|| pibettaṇḍulatoyena kalkitaṃ vā mayūrakam| ---------------------------------------------|104|
Sa. kuṭajatvacamindrayavān rasāñjanādīṃśca taṇḍulajalena pibet| ghuṇapiryāṃ(vallabhāṃ)-ativiṣām| athavā, tenaiva taṇḍulajalena piṣṭamapāmārgaṃ pibet|
---------------------------------------------| tulāṃ divyāmbhasi pacedārdrāyāḥ kuṭajatvacaḥ||104|| nīrasāyāṃ tvaci kvāthe dadyātsūkṣmarajīkṛtān| samaṅgāphalinīmocarasān muṣṭyaṃśakānsamān||105|| taiśca śakrayavān pūte tato darvīpralepanam| paktvā'valehaṃ līḍhvā ca taṃ yathāgnivalaṃ pibet||106|| peyāṃ maṇḍaṃ payaschāgaṃ gabyaṃ vā chāgadugdhabhuk| leho'yaṃ śamayatyāśu raktātīsārapāyujān||107|| balavadraktapittaṃ ca sravadūrdhvamadho'pi vā| ---------------------------------------------|108|
Sa. kuṭajatvaca ārdrāyāstulāṃ divye-āntarikṣe jale, pacet| divi bhavaṃ divyam, digāditvādyat| etacca dravyaṃ sāmānyaparibhāṣāparimāṇakalpanayaiva kvāthasāmānyaparimāṇena ca kvathitamekatvaṃ prāptamiti tadapavādārthamāha-nīrasāyāmityādi| tāvatpacedyāvadeṣā kuṭajasya tvak nīrasā syāt| nīrasatvaṃ ca prāyeṇāṣṭāṃśaśeṣe kvāthe bhavati| tasyāṃ ca nīrasāyāṃ satyāṃ yatparimāṇaḥ kvātho'vaśiṣyate tasmin kvāthe ślakṣṇacūrṇīkṛtān samaṅghādīn suṣṭhyaṃśakān-palaparimāṇān, dadyāt| taiśca samaṅgādibhiḥ sarvaiḥ samānindrayavān dadyāt| tataḥ-anantaraṃ, pūtaṃ,darvīpralepanaṃ paktvā līḍhvā ca taṃ-avalehaṃ, anantaraṃ yathāgnibalaṃbalānusāreṇa, peyādikaṃ pibet| kimbhūtaḥ san ? chāgadugdhabhojanaḥ| ayaṃ leho raktātīsāraṃ rakārśāsi ca śamayati| raktapittaṃ ca pravṛddhamūrdhvamadho vā sravat jayet|
---------------------------------------------| kuṭajatvak tulāṃ droṇe pacedaṣṭāṃśaśoṣitam||108|| kalkīkṛtya kṣipettatra tāRkṣyaśailaṃ kaṭutrayam| rodhradvayaṃ mocarasaṃ balāṃ dāḍimajāṃ tvacam||109|| bilvakarkaṭikāṃ mustaṃ samaṅgāṃ dhātakīphalam| palonmitaṃ daśapalaṃ kuṭajasyaiva ca tvacaḥ||110|| triṃśatpalāni guḍato ghṛtātpūte ca viṃśatiḥ| tatpakvaṃ lehatāṃ yātaṃ dhānye pakṣasthitaṃ lihan||111|| sarvārśograhaṇīdoṣaśvāsakāsānniyacchati| ---------------------------------------------|113|
Sa. vatsakatvak tulāṃ jaladroṇe pacedaṣṭāṃśaśeṣitaṃ yāvacca| tatra-āṣṭāṃśaśeṣite kvāthe pūte sati, kalkayitvā tāRkṣyaśailādīn palapramāṇān kṣipet| evaṃ trikaṭūni| bilvakarkaṭikā laghūni bilvaphālānī| kuṭajatvacaśca daśapalāni| guḍapalāni trīmśat| ghṛtasya palāni viṃśatiḥ| etatsarvaṃ lehatāṃ yātaṃ pakvaṃ sat dhānyarāśimadhye māsārdhaṃ sthitaṃ taṃ lihan sarvānarśaḥpramṛtīn jayet|
---------------------------------------------| rodhraṃ tilānmocarasaṃ samaṅgāṃ candanotpalam||112|| pāyayitvā''jadugdhena śālīṃstenaiva bhojayet| ---------------------------------------------|113|
Sa. rodhrādinajādugdhena pāyayitvā''turaṃ śālīstenājakṣīreṇa bhojayet| etaccopayuktaṃ pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| yaṣṭyāhvapadmakānantāpayasyākṣīramoraṭam||113|| sasitāmadhu pātavyaṃ śītatoyena tena vā| ---------------------------------------------|115|
Sa. yaṣṭyāhnādi saśarkarāmākṣikaṃ śītajalena tenājapayasā vā pātavyam| kṣīramoraṭā-madhurasravā|
--------------------------------------------| rodhrakaṭvaṅgakuṭajasamaṅgāśālmalītvacam||114|| himakesarayaṣṭyāhvasevyaṃ vā taṇḍulāmbunā| --------------------------------------------|115|
Sa. lodhrādikaṃ taṇḍulāmbunā raktārśaḥsu pātavyam| athavā, candananāgakesaramadhukośīraṃ taṇḍulāmbasā pātvayaṃ pūrvoktanuguṇam|
---------------------------------------------| yavānīndrayavāḥ pāṭhā bilvaṃ śuṇṭhī rasāñjanam||115|| cūrṇaścale hitaḥ śūle pravṛtte cāti śoṇite| dugdhikākaṇṭakārībhyāṃ siddhaṃ sarpiḥ praśasyate||116|| athavā dhātakīrodhrakuṭajatvakphalotpalaiḥ| sakesarairyavakṣāradāḍimasvarasena vā||117||
Sa. yavānyādīnāṃ cūrṇo jalena pīto vāte śūle pravṛtte cātiśayena rakte hitaḥ| dugdhikākaṇṭakārībhyāṃ pakvaṃ sarpirasminviṣaye praśasyate| athavā, dhātakyādibhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ hitam| yavakṣāradāḍimasvarasena vā siddhaṃ ghṛtaṃ hitam|
śarkarāmbhojakiñjilkasahitaṃ saha vā tilaiḥ| abhyastaṃ raktagudajān navanītaṃ niyachchati||118||
Sa. śarkarāpadmakesarasahitamabhyastaṃ-bahūnyahāni bhuktaṃ, navanītaṃ raktārśāsi śamayati| tilairvā sahābhvastaṃ navanītaṃ raktārśāsi śamayati|
chāgāni navanītājyakṣīramāṃsāni, jāṅgalaḥ| anamlo vā kadamlo vā savāstukaraso rasaḥ||119|| raktaśāliḥ saro daghnaḥ ṣaṣṭikastaruṇī surā| taruṇaśca surāmaṇḍaḥ śoṇitasyauṣadhaṃ param||120||
Sa. chāgasambandhīni navanītādīna tathā jāṅgalarasādīni raktasya paramauṣadham| jāṅalo vā rasaḥ sa-vāstukarasena vartata iti savāstukarasaḥ, anamlaḥ-amlarahitaḥ, kadamlaḥ-īṣadamlo vā, āmyasto raktagudajānniyachchati| raktaśāliḥ-tajjo bhakta ityarthaḥ| daghnaḥ saro-dapyuttaraḥ| ṣaṣṭiko vrīhiḥ| taruṇī sañjātamadhuraprāyā surā, [taruṇo surā]maṇḍaśca| etadraktajñālyādi śoṇitasya paramauṣadham|
peyāyūṣarasādyeṣu palāṇḍuḥ kevalo'pi vā| sa jayatyulbaṇaṃ raktaṃ mārutaṃ ca prayojitaḥ||121||
Sa. peyādiṣu prayojitaḥ palāṇḍuḥ, kevalo vā raktamatyulbaṇaṃ vātaṃ ca jayati|
vātolbaṇāni prāyeṇa bhavantyasne'tiniḥsṛte| arśāsi tasmādadhikaṃ tajjaye yatnamācaret||122||
Sa. prāyeṇarakte'tisrute vātādhikāni durnāmāni mato bhavanti, tasmāddhetostajjaye-pavanaye, yatnaṃ kuryāt|
dṛṣṭvā'srapittaṃ prabalamabalau ca kaphānilau| śītopacāraḥ kartavyaḥ sarvathā tatpraśāntaye||123||
Sa. raktapittaṃ pravṛddhaṃ dṛṣṭvā kaphanilau cābalāvupalabhya tatpraśāntayarthaṃ śītopacāraḥ kartavyaḥ|
na cedevaṃ śamastasya snigdhoṣṇaistarpayettataḥ| rasaiḥ, koṣṇaiśca sarpirbhiravāpīḍakayojitaiḥ||124|| secayettaṃ kavoṣṇaiśca kāmaṃ tailapayoghṛtaiḥ| --------------------------------------------|125|
Sa. yadyevaṃ śamo na syāttadā rasaistarpayet| "rasa ityaviśeṣoktau yojyo māṃsabhavo rasaḥ|" kimbhūtaiḥ ? snigdhoṣṇaiḥ| tathā, koṣṇairghṛtaiśca punastarpayet| kimbhūtaiḥ ? avapīḍakenarogānutpādanīyoktena (hṛ. sū. a. 4/6), prayojitaiḥ| taṃ ca kavoṣṇairyathāyogaṃ tailapayoghṛtaiḥ secayet|
---------------------------------------------| yavāsakuśakāśānāṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmaleḥ||125|| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ| triprasthe salilasyaitatkṣīraprasthe ca sādhayet||126|| kṣīraśeṣe kaṣāye ca tasmin pūte vimiśrayet| kalkīkṛtaṃ mocarasaṃ samaṅgā candanotpalam||127|| priyaṅguṃ kauṭajaṃ bījaṃ kamalasya ca kesaram| picchābastirayaṃ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ||128|| pravāhikāgudabhraṃ śaraktasrāvajvarāpahaḥ| ---------------------------------------------|129|
Sa. yavāsādīnāṃ mūlaṃ śālmaleḥ puṣpaṃ tathā nyagrodhādīnāṃ ca śuṅgā etad dravyakadambakaṃ pratyekaṃ dvipalapramāṇaṃ jalaprasthatraye kṣīraprasthe ca pācayet| kṣīraśeṣe ca kaṣāye tasmin pūte sati kalkīkṛtaṃ mocarasādi miśrayet| mocarasādayo'tra satribhāgamātraśāṇakarṣamātrā grāhyā. (?), bastikalpe kośātakādau niruhe (hṛ. ka. a. 4/17) viṃśatipalapramāṇe kārṣikāṇāmeva dravyāṇāmabhyanujñānāt| ayaṃ picchābastiḥ siddho ghṛtamākṣikaśarkarānvitaḥ pravāhikādiharaḥ| alpayā mātrayā niruho bastireva picchābastirucyate|
---------------------------------------------| yaṣṭyāhvapuṇḍarīkeṇa tathā mocarasādibhiḥ||129|| kṣīradviguṇitaḥ pakvo deyaḥ sneho'nuvāsanam| ---------------------------------------------|130|
Sa. madhuyaṣṭikayā prapauṇḍarīkeṇa tathā mocarasādibhiḥ-pūrvoktaiḥ (ślo.127) kalkīkṛtaiḥ, kṣīradviguṇitaḥ pakvaḥ san sneho'nuvāsanaṃ deyaḥ|
---------------------------------------------| madhukotpalarodhnāmbu samaṅgā bilvacandanam||130|| cavikā'tiviṣā mustaṃ pāṭhā kṣāro yavāgrajaḥ| dārvītvaṅkṣāgaraṃ māṃsī citrako devadāru ca||131|| cāṅgerīsvarase sarpiḥ sādhitaṃ taistridoṣajit| arśotisāragrahaṇīpāṇḍurogajvarārucau||132|| mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle deyaṃ tatparamauṣadham||133||
Sa. madhukādidravyaiḥ snehacaturthabhāgapramāṇaiścāṅgerīsvarase ghṛtāccaturguṇe ghṛtaṃ sādhitaṃ tridoṣajit| arśaḥprabhṛtiṣvetad ghṛtaṃ deyam| yataḥ paramauṣadham|
vyātyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān||134||
Sa. vyatyāsena-viparyayeṇa, madhurāṇyamlāni ca śītānyuṣṇāni ca nityamagnibalāpekṣī yojayet| evaṃ cārśaḥkṛtāmatiśayinīṃ rujaṃ jayati|
udāvartārtamabhyajya tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ| susnigdhaiḥ svedayetpiṇḍairvartimasmai gude tataḥ||135|| abhyaktāṃ tatkarāṅguṣṭhasannibhāmanulomanīm| dadyācchyāmātrivṛddantīpippalīnīphalaiḥ||136|| vicūrṇitairdvilavaṇairguḍagomūtrasaṃyutaiḥ| tadvanmāgadhikārāṭhagṛhadhūmaiḥ sasarṣapaiḥ||137||
Sa. udāvartenārtaṃ naraṃ tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ-tagarāgurukuṅkumādidravyasādhitaiḥ, abhyajya susnigdhaiḥ piṇḍaiḥ svedayet| tataḥ-svedādanantaram, asmai-udāvartavate, gude'bhyakte'bhyaktāṃ varti dadyāt| tatkarāṅguṣṭhasannibhāṃ-āturahastāṅguṣṭhasadṛśīm| tathā, anulimakarīṃ dadyāt-kṣipet| kaiḥ kṛtāṃ vartim ? ityāha śyāmetyādi| śyāmādibhiḥ saindhavākṣalavaṇayuktaiḥ sūkṣmarajīkṛtairguḍagomūtrasaṃyuktaiḥ kṛtāṃ varti kṣipet| tathaiva māgadhikāmadanaphalagṛhadhūmasarṣapairguḍagomūtrānbitairvarti kṣipet|
eteṣāmeva vā cūrṇaṃ gude nāḍyā vinirdhamet| ---------------------------------------------|138|
Sa. athavā, eteṣāmeva-pūrvoktānāṃ, cūrṇaṃ nādyā gude vinirdhamet|
---------------------------------------------| tadvighāte sutīkṣṇaṃ tu bastiṃ snigdhaṃ prapīḍayet||138|| ṛjū kuryā-daśirāviṇmūtramaruto'sya saḥ| bhūyā'nubandhe vātaghnervirecyaḥ sneharecanaiḥ||139|| anuvāsyaśca raukṣyāddhi saṅgo mārutavarcasoḥ| ---------------------------------------------|140|
Sa. tadvivāte-kāryaṃ kartumaśakte tasmiṃśrūrṇe, basti snigdhaṃ snehabastiṃ, sutīkṣṇaṃ dadyāt| saḥ-bastiḥ, asya-āturasya, gudaśirāviṇmūtravātānanulomayet| punaranubandhe sati sneharecanairvirecanīyaścānuvāsanīyaśca| hi-yasmāt, raukṣyāddhetormarutasya purīṣasya ca saṅgo bhavati|
---------------------------------------------| tripaṭucikaṭuśreṣṭhādantyaruṣkaracitrakam||140|| jarjaraṃ snehamūtrāktamantardhūmaṃ vipācayet| śarāvasandhau mṛllipte kṣāraḥ kalyāṇakāhvayaḥ||141|| sa pītaḥ sarpiṣā yukto bhakte vā snigdhabhojinā| udāvartavibandhārśogulmapāṇḍūdarakṛmīn||142|| mūtrasaṅgāśmarīśophahṛdrogagrahaṇīgadān| mehaplīharujānāhaśvāsakāsāṃśca nāśayet||143||
Sa. tripaṭvādi jarjarīkṛtaṃ-sūkṣmīkṛtaṃ, snehamūtrābhyāmakta mantardhūmaṃ kṛtvā vipācayeccharāvasampuṭe| ata evāha-śarāvasandhau mṛllipta iti| ayaṃ ca kalyāṇako nāma kṣāraḥ sarpiṣā pītaḥ snehabhojinā vā bhakte yuktaḥ sannudāvartādīn nāśayet|
sarvaṃ ca kuryādyatproktamarśasāṃ gāḍhavarcasām| ---------------------------------------------|144|
Sa. yacca gāḍhavarcasāmarśasāṃ proktaṃ tacca sarvaṃ kuryāt|
droṇe'pāṃ pūtivalkadvitulamatha pace- tpādaśeṣe ca tasmin deyā'śītiruguḍasya pratanukarajaso vyoṣato'ṣṭau palāni| etanmāsena jātaṃ janayati paramā- mūṣmaṇaḥ paktiśaktiṃ śuktaṃ kṛtvā''nulomyaṃ prajayati gudaja- plīhagulmodarāṇi||144||
Sa. dvayostulayoḥ samāharo dvitulam| pūtikarañjasya tvacastulādvayaṃ-palaśatadvayaṃ, jaladroṇe pacet| tasmiṃśca pādaśeṣe sati guḍasyāśītiḥ palāni kṣeptavyāni| trikaṭukasya sūkṣmacūrṇasyāṣṭau palāni deyāni| etatsarvaṃ māsena śuktaṃ jātaṃ prabalamagni kurute| ānulomyaṃ kṛtvā gudajādiṇ jayati| sragdharāvṛttam|
pacettulāṃ pūtikarañjavalkād dve mūlataścitrakakaṇṭakāryoḥ| droṇatraya'pāṃ caraṇāvaśeṣe pūte śataṃ tatra guḍasya dadyāt||145|| palikaṃ ca sūcirṇitaṃ trijāta trikaṭugranthikadāḍimāśmabhedam| purapuṣkaramūladhānyacavyaṃ hapuṣāmāRdrakamamlavetasaṃ ca||146|| śītībhutaṃ kṣaudraviṃśatyupeta- mārdradrākṣābījapūrādrakaiśca| yuktaṃ kāmaṃ gaṇḍikābhistathekṣoḥ sarpiḥpātre māsamātreṇa jātam||147|| cukraṃ krakacamivedaṃ durdāmnāṃ vahnidīpanaṃ paramam| pāṇḍugarodaragulmaplīhānāhāśmakṛcchraghnam||148||
Sa. pūtikarañjatvacastulāmekāṃ dve ca tule citrakakaṇṭakārīmūlayorjaladroṇatraye pacet| pādaśeṣe ca tasmin pūte guḍasya palaśataṃ dadyāt| upajātivṛttam| trijātakādi sūkṣmarajīkṛtaṃ pratyekaṃ palapramāṇaṃ niḥkṣipet| etatsarvaṃ cūrṇitaṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ dadyāt| aupacchandasikaṃ vṛttam| etacca śītībhutaṃ sat kṣaudraviṃśatyopetamārdradrākṣādibhiścopetamikṣugaṇḍikābhiśśca yathecchaṃ yuktaṃ sarpiḥpātre māsamātreṇa jātaṃ cukramiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| śuktamidamarśasāṃ krakacamiva-karapatratulyaṃ, kartanaśaktisāmārthyāt| tathā paraṃ vahnidīpanaṃ pāṇḍhvādighnaṃ ca| śālinīvṛttam, āryā ca|
droṇaṃ pīlurasasya vastragalitaṃ nyastaṃ havirbhājane yuñjīta dvipalairmadāmadhuphalākharjūradhātrīphalaiḥ| pāṭhāmādridurālabhāmlavidulavyoṣatvagelollakaiḥ spṛkkākolalavaṅgavellacapalāmūlāgnikaiḥ pālikaiḥ| guḍapalaśatarojitaṃ nivāte nihitamidaṃ prapibaṃśca pakṣamātrāt| niśamayati gudāṅkurān sugulmā- nanalabalaṃ prabalaṃ karoti cāśu||150||
Sa. pīluphalānāṃ rasasya droṇaṃ vastrapūtaṃ sarpirbhāṇḍe nyastaṃ madādibhirdvipalapramāṇaiḥ pāṭhādibhiśca pālikairyuñjīta| madādhātakī| madhuphalā-drākṣā| mādrī-reṇukā| vidulo-vetasaḥ| śārdūlavikrīḍitam| tathā guḍapalaśatena yojitaṃ nivāte dhṛtaṃ pakṣamātrādanantaraṃ prapibannara idamarśāsi gulmaṃ ca śamayati| drāgagnibalaṃ ca prakṛṣṭaṃ vidhatte| puṣpitāgrā|
kaikaśo daśapale daśamūlakumbha pāṭhādvayārkauṇavallabhakaṭphalaghnām| dagdhe srute'nu kalaśena jalena pakve pādāsthate guḍatulāṃ, palapañcakaṃ ca||151|| vahnarmuṣṭī dve yavakṣārataśca| darvīmālimpan hanti līḍho guḍo'yaṃ gulmaplīhārśaḥkuṣṭhamehāgnisādān||152||
Sa. daśamūlādīnāṃ pratyekaṃ daśapale dagdhe jaladroṇena srute jale pakve pādaśeṣe cāsmin guḍatulāṃ vyoṣādīnāṃ ca pratyekaṃ palapañcakaṃ dadyāt| citrakasya paladvayaṃ yavakṣārasya ca paladvayaṃ dadyāt| darvīmālimpan darvīlepī sannayaṃ guḍo līḍho-bhakṣito, gulmādīn parākaroti| vasantatilakaṃ vaiśvadevīyaṃ vṛttaṃ ca|
toyadroṇe citrakamūlatulārdhaṃ sādhyaṃ yāvatpādadalasthamathedam| aṣṭau datvā jīrṇaguḍasya palāni kvāthyaṃ bhuyaḥ sāndratayā samametat||153|| trikaṭukamisipathyākuṣṭamustāvarāṅga kṛmiripudahanailācūrṇakīrṇo'valehaḥ| jayati gudajakuṣṭhaplīhagulmodarāṇi prabalayati hutāśaṃ śaśvadabhyasyamānaḥ||154||
Sa. toyasya droṇe citrakamūlasya tulārdhaṃ sādhyaṃ yāvadaṣṭāṃśaśeṣamidaṃ syāt| tataḥ purāṇagudapalānyaṣtau dattvā punarapi kvāthyaṃ yāvatsāndratvaṃ gatam| "mtau jyo bhadrā vedavasū ca virāmaḥ|" trikaṭukādicūrṇayukto'yaṃ leho nityamabhyasyamāno dāruṇa(durnāma) kuṣṭhādīni jayati| agniṃ ca prakṛṣṭaṃ kurute| mālinīvṛttam|
guḍavyoṣavarāvellatilāruṣkaracitrakaiḥ| arśāṃsi hanti gulikā tvagvikāraṃ ca śīlitā||155||
Sa. guḍādibhirgulikā kṛtā'bhyastā durnāmāni hanti tvagvikāraṃ ca|
mṛlliptaṃ sauraṇaṃ kandaṃ paktvā'gnau puṭapākavat| adyāṭsatailalavaṇaṃ drunāmavinivṛttaye||156||
Sa. sauraṇaṃ kandaṃ mṛdā liptamagnau puṭapākavat pakvaṃ tailalavaṇānvitamaśnīyād durnāmopaśamāya|
maricapippalināgaracitrakān kramavivardhitabhāgasamāhṛtān| śikhicaturguṇasūtaṇayojitān kuru guḍena guḍān gudajacchidaḥ||157|| cūrṇikṛtāḥ ṣoḍaśa sūraṇasya bhāgāstato'rdhena ca citrakasya| mahauṣadhāddvau maricasya caiko guḍena durnāmajayāya piṇḍī||158||
Sa. maricādīn kramavardhitabhāgān citrakacaturguṇasūraṇayojitān guḍān guḍena kuru gudāṅkuracchidaḥ| drutavilambitam| sūkṣmarajīkṛtāḥ sūraṇabhāgāḥ ṣoḍaśa, citrakabhāgā aṣṭau, nāgarasya dvau, maricasya caiko, guḍenaiṣāṃ piṇḍī *kṛtā durnāmajayāya syāt| upajātivṛttam|
pathyānāgarakṛṣṇākarañjavellāgnibhiḥ sitātulyaiḥ| vaḍavāmukha iva jarayati bahugurvapi bhojanaṃ cūrṇaḥ||159||
Sa. pathyādibhiḥ sitātulyaiścūrṇau bahu guru ca bhojanaṃ vaḍavāmukha iva jarayati| "āryāyāḥ pūrvārdhe yathoktamātrādatomayā lakṣma| gītiṃ [ tatra ] vidhivido vadanti saṃvīkṣya taditaratrāpi||"
kaliṅgalāṅgalīkṛṣṇāvahnyapāmārgataṇḍulaiḥ| bhūnimbasaindhavaguḍairguḍā gudajanāśanāḥ||160||
Sa. kaliṅgakādibhirguḍāḥ-vaṭikāḥ, arśoghnāḥ|
lavaṇottamavahnikaliṅgayavāṃ- ściribilvamahāpicumandayutān| pibi saptadinaṃ mathitāluḍitān yadi marditumicchāsa pāyuruhām||161||
Sa. saindhavādīni takrāloḍitāni piba yadyarśāsi jighāṃsasi| "atha toṭakamabdhisakāracitam|"
śuṣkeṣu bhallātakamagnyamuktaṃ bhaiṣajyamārdreṣu tu vatsakatvak| sarveṣu sarvartuṣu kālaśeya- marśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca||162||
Sa. śuṣkeṣvarśaḥsu bhallātakaṃ bhaiṣajyaṃ agnyaṃ-pradhānamuditam| āRdreṣu punararśaḥsu kuṭajatvagbhaiṣajyamagnyaṃ kathitam| sarveṣvarśaḥsu-śuṣkaṣvārdreṣu ca, sarvartuṣu-sarvakālaṃ, kālaśeyaṃ-mathaitaṃ, agnyaṃ balyaṃ-balāvahaṃ, malāpahaṃ-doṣāpahaṃ ca| indravajrāvṛttam|
bhittvā vibandhānanulomanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca| tadannapānauśadhamarśasena sevyaṃ, vivarjyaṃ viparītamasmāt||163||
Sa. vibandhān-styānakaphadirupān, bhittvā yat-annapānauṣadhamāsevitaṃ, mārutasyānulomanāya-svavartmapravartanāya, tathā yaccāgnibalāya-agnivardhanāya sampadyate, tadevānnapānauṣadhaṃ durnāmavatā sevyam| asmāt-yathoktāt, viparītaṃ-yadannapānauṣadhaṃ mārutasya vibandhakaramagnisādanaṃ ca tat, tena vivarjya-na se-vyam| upajātivṛttam|
arśotisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ| sanne'nale santi, na santi dīpte, rakṣedatasteṣu viśeṣato'gnim|164| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne'rśaścikitsitaṃ nāmā ṣṭamo'dhyāyaḥ|8|
Sa. arśotisāragrahaṇyonyanidānabhūtāḥ-parasparaṃ hetubhūtāḥ, prāyeṇa-bāhulyena, anale ca sanna ete rogā bhavanti| dīpte tvagnau na santi, yatastataḥ-asmātkāraṇāt, teṣu viśeṣeṣāgni rakṣediti| indravajrāvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne'rśa- ścikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||