Sa. asmādanantaramatisāracikitsitaṃ prārabhyate, arśotisārayoḥ parasparaṃ nidānabhūtatvena cikitsāsāmānyāt| ata evāha-
athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) atīsāro hi bhūyiṣṭhaṃ bhavatyāmāśayānvayaḥ| hatvā'gniṃ vātaje'pyasmātprāk tasmiṃllaṅghanaṃ hitam||1||
Sa. hi-yasmāt, bāhulyenāgniṃ hatvā-mandīkṛtya, āmāśayānvayo bhavatyatīsāraḥ| asmātkāraṇādasmin-atīsārākhyevyādhau, vātaje'pi pūrvaṃ laṅghanaṃ hitam| āmāśayo'nvayojanmabhūrutpattiḥ yasya sa āmāśayānvayaḥ| apiśabdātkvacitkaphādije sutarāṃ laṅghanaṃ hitamiti dyotayati| laṅghanaśabdena copavāsa eveha gṛhyate, śodhanādīnāṃ laṅghanānāmavasthāvaśāducyamānatvāt| bhūyiṣṭagrahaṇena kvacidbhayajādāvatīsāre vyabhicāraḥ, nāsāvāmāśayānvayaḥ| prāggrahaṇena nottarakāle laṅhghanaṃ hitam| tadā hi rogasvabhāvāddhātvapacayo'vaśyaṃbhāvī| laṅghanamapi dhātvapacayahetuḥ, atastatrāyuktam|
śūlānāhaprasekārtaṃ vāmayedatisāriṇam| ---------------------------------------------|2|
Sa. śūlādibhirārtamatīsāriṇaṃ vāmayet, na tatra prāg laṅghanaṃ hitam| vamanaṃ caitatsāmānyaṃ pittajādiṣvapyevaṃrūpeṣu cikitsitaṃ bodhyam, na kevalaṃ vātaje|
---------------------------------------------| doṣāḥ sannicitā ye ca vidagdhāhāramurcchitāḥ||2|| atīsārāya kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam| bhṛśotkleśapravṛtteṣu svayameva calātmasu||3||
Sa. ye ca doṣāḥ sannicitāḥ-atiśayena vṛddhiṃ gatāḥ, tathā vidagdhenapakvāpakvarūpeṇa, āhāreṇa mūrcchitāḥ-ekatāṃ prāptāḥ, atīsārāya kalpantesampadyante| teṣu tathotkleśanaṃ-utkleśākhyavikārakaraṇaṃ pratyunmukhatābījasyāṅkurotpattāvucchūnāvastheva, atiśayenoskleśo bhṛśotkleśastena pravṛttāḥ-atīsārakaraṇaṃ prati samudyatāsteṣu, tathā svayameva-yatnaṃ vinā, calātmasu-calasvabhāveṣu, teṣu-tathābhūteṣu, upekṣāpathyāśitvena samyak pravartanameva bheṣajam, na tu pācanādikamityarthaḥ| saṅgrahaṇauṣadhaṃ kuṭajatvagādikaṃ vyādhipratipakṣabhūtaṃ kasmādatra na prayujyate ? api cāgnyasaṅgrahe paṭhiṣyati (hṛ. u. a. 40/49)- "kuṭajo'tīsāre" iti| tasmādatra saṅgrāhauṣadhaṃ dātumucitamiti yo manyate taṃ pratyāha-
na tu saṅgrahaṇaṃ yojyaṃ pūrvamāmātisāriṇi| ---------------------------------------------|4|
Sa. saṅgrahaṇaṃ bheṣajaṃ pūrvamāmātisāriṇi puruṣe na yojyam| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| atra pūrvagrahaṇaṃ paścādīṣadāmātisāriṇidīyamānaṃ yujyata eveti dyotayati| sāme doṣe'tīsārakāriṇi prathamamapi bhedanamauṣadhaṃ dātuṃ(dattaṃ) viśiṣṭāyāmavasthāyāṃ samānakāryamapi kadācidatīsāriṇo guṇāya sampadyate nātīsārapratipakṣabhūtamapi ca saṅgrahaṇamauṣadhamiti kṛtvā|
---------------------------------------------| api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi||4|| prāṇadā prāṇadā doṣe vibaddhe sampravartinī| ---------------------------------------------|5|
Sa. vibaddhe-alpālpaṃ kṛtvā pravartamāne, doṣe'ta eva vibandhatvādādhmānādikāriṇi tathābhūte'smindoṣe'saṅgrahaṇamapathyamapi prāṇadā-harītakī, prāṇān dadātīti-prāṇadā, bhavatīti| evaṃ bahudoṣāṇāmatīsāriṇāṃ prāyeṇaiṣa upakramo bodhyaḥ|
madhyadoṣālpadoṣayostvāha---- ---------------------------------------------| pibetprakvathitāstoye madhyadoṣo viśoṣayan||5|| bhūtīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ| athavā bilvaghanakāmustanāgaravālakam||6|| biḍapāṭhāvacāpathyākṛmijinnāgarāṇi vā| śuṇṭhīghanavacāmādrībilvavatsakahiṅgu vā||7||
Sa. madhyadoṣo'tīsārī bhūtīkādīḥ pibet| kimbhūtāstāḥ ? toye prakvathitāḥ| nanu, kvathitā ityetāvadevāstu, kiṃ praśabdena ? brūmaḥ| prakarṣeṇa kvathitāḥ pramathyārūpeṇa śṛtāḥ prakvathitā ityasyārthasya pratipādanārthaṃ praśabdokāri| pramathyāyāśca tantrāntare lakṣaṇamuktam| tathā- "śṛtaḥ kaṣāyo niryūhaḥ kvātho yūṣo'kṛtaśca saḥ| kṛtayūṣaḥ pramathyā ca dravyātkalkīkṛtācchṛtaḥ||" iti| tadevaṃ dravyaṃ kalkīkṛtya piṣṭvā yatkriyate sa kṛtayūṣo bhaṇyate| sa eva ca pramathyāśabdavācyaḥ| tasmānmadhyadoṣo'tīsārī bhūtīkādīni piṣṭvā prakarṣeṇa kvāthayitvā pramathyārūpeṇa pibedityavatiṣṭhate| muninā'pyuktam (ca. ci. a. 19/22)- "pramathyāṃ madhyadoṣebhyo dadyāddīpanapācanīm|" iti| kiṃ kurvan pibet ? viśoṣayan,- laṅghayan, prakṛtatvādātmānameva| athavā, bilvadhanikādīni pibet| athavā, biḍādīni śuṇṭhyādīni vā pibet|
śasyate tvalapadoṣāṇāmupavāso'tisāriṇām| ---------------------------------------------|8|
Sa. alpadoṣāṇāmatisāriṇāmupavāsaḥ śasyate| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| atropavāsa evālpadoṣāṇāṃ śasyate na bahudoṣamadhyadoṣokto'para upakramaḥ, sa na tathā teṣāṃ śasyata iti| sarvamatīsāriṇaṃ doṣadeśādyanurodhena kadācilaṅghayet|
---------------------------------------------| vacāprativiṣābhyāṃ vā mustāpaparṭakena vā||8|| hnīberanāgarābhyāṃ vā vipakvaṃ pāyayejjalam| ---------------------------------------------|9|
Sa. tṛṣi sañjātāyāṃ doṣadeśādyanurodhena kadācidvacāprativiṣābhyāṃ vipakvaṃ jalaṃ pāyayet kadācinmustāparpaṭakena kadācidvālakanāgarābhyām| pāyayedityatra kartrabhiprāye kriyāphale parasmaipadam, anyathā "na pādamya" ityādinā parasmaipadaniṣedhaḥ syāt|
---------------------------------------------| yukte'nnakāle kṣutkṣāmaṃ laghvannaprati bhojayet||9|| tathā sa śīghraṃ prāpnoti rucimagnibalaṃ balam| ---------------------------------------------|10|
Sa. yukte-yogye, annakāle kṣutkṣāmamatisāriṇaṃ laghvannapratibhojayet, nāparavyādhyārtamiva laṅghanocitaṃ samyaglaṅghanādanantarameva bhojayet| api tu samyaglaṅghitalakṣaṇotpannamapyatīsāriṇaṃ kiñcitkālapratīkṣaṇaṃ kṛtvā bhojayediti kṣāmaśabdena dyotayati| alpaṃ laghvannaṃ laghvannaprati, "suppratinā mātrārthe" iti samāso'vyayībhāvaḥ| evaṃ kriyamāṇe saḥ-atisārī, drāgeva ruciṃ prāpnoti, tathā vahnibalaṃ dehabalam [ca]|
evaṃ ca bhuñjānasya pānamupadiśyate---- ---------------------------------------------| takreṇāvantisomena yavāgvā tarpaṇena vā||10|| surayā madhunā vā'tha yathāsātmyamupācaret| ---------------------------------------------|11|
Sa. kadācittakreṇa kadācitkāñjikena kadācitpeyayā kadācittarpaṇena kadācitsurayā| kadācinmārdvīkeṇeti yathāsātmyamupācaret|
---------------------------------------------| bhojyāni kalpayedūrdhvaṃ grāhidīpanapācanaiḥ||11|| bālabilvaśaṭhīdhānyahiṅguvṛkṣāmladāḍimaiḥ| palāśahapuṣājājīyavānībiḍasaindhavaiḥ||12|| laghunā pañcamūlena pañcakolena pāṭhayā| ---------------------------------------------|13|
Sa. asmātkramādūrdhvaṃ-anantaraṃ, bhojyāni-bhoktavyāni,kalpayedatīsāriṇe| grāhidīpanapācanaireva saṅgrahaṇāni dīpanāni pācanāni ca yāni dravyāṇi tāni sarvāṇyatīsāriṇe pathyānīti| evaṃ saṅkṣepeṇa sāmānyena cikitsitamuktam| tadeva diṅmātraṃ darśayati-bāletyādi| balabilvādibhirbhojyāni kalpayet|
---------------------------------------------| śāliparṇībalābilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā||13|| dāḍimāmlā hitā peyā kaphapitte samulbaṇe| ---------------------------------------------|14|
Sa. śāliparṇyādibhiḥ sādhitā dāḍimāmlā peyā kaphapittādhike hitā|
---------------------------------------------| abhayāpippalīmūlabilvairvātānulomanī||14||
Sa. abhayādibhiḥ peyā vātānulomanī|
vibaddhaṃ doṣabahulo dīptāgniryo'tisāryate| kṛṣṇāviḍaṅgatriphalākaṣāyaistaṃ virecayet||15|| peyāṃ yuñjayādviriktasya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtām| ---------------------------------------------|16|
Sa. yo bahudoṣo vibaddhaṃ-alpālpaṃ kṛtvā, atisāryate sa kṛṣṇādikaṣāyairvirecayet| viriktasya ca tasya sataḥ peyāṃ vātaghnairdīpanaiśca dravyaiḥ kṛtāṃ yuñjyāt|
---------------------------------------------| āme pariṇate yastu dīpte'gnāvupaveśyate||16|| saphenapicchaṃ sarujaṃ savibandhaṃ punaḥ punaḥ| alpālpamalpaśamalaṃ nirviḍvā sapravāhikam||17|| dadhitailaghṛtakṣīraiḥ sa śuṇṭhīṃ saguḍāṃ pibet| svinnāni guḍatailena bhakṣayedbadarāṇi vā||18|| gāḍhaviḍvihitaiḥ śākairbahusnehaistathā rasaiḥ| kṣudhitaṃ bhojayedenaṃ dadhidāḍimasādhitaiḥ||19|| śālyodanaṃ tilairmāṣairmudgairvā sādhu sādhitam| śaṭhyā mūlakapotāyāḥ pāṭhāyāḥ svastikasya vā||20|| sūṣāyavānīkarkārukṣīriṇīcirbhaṭasya vā| upodakāyā jīvantyā bākucyā vāstukasya vā||21|| suvarcalāyāścuñcorvā loṇīkāyā rasairapi| kūrmavartakalopākaśikhitittirikaukkuṭaiḥ||22||
Sa. yaḥ-atīsārī, āme pariṇate dīpte'gnau satyupaveśyate saphenapicchaṃ tathā sarujaṃ tathā savibandhaṃ punaḥ punastathā'lpamalpaṃ tathā'lpapurīṣaṃ nirviḍvā-purīṣarahitam, tathā sapravāhikaṃmistānikāsahitam| "srute rakte purīṣe ca vāyunā viḍvivarjitam| pravāhiteti vikhyātaṃ yat phenābhaṃ pravartate||" iti pravāhikālakṣaṇam| ya evaṃvidho'tīsārī sa dadhitailaghṛtakṣīraiḥ samuditaiḥ śuṇṭhīṃ saguḍāṃ pibet| athavā, svinnāni badarāṇi guḍatailenāśnīyāt| evaṃ doṣādivaśācchuṇṭhīṃ pāyayitvā kadācit pūrvoktāni badarāṇi bhakṣayitvā'nantaraṃ kṣudhitaṃ-atisañjātabubhukṣaṃ, enaṃ-atīsāriṇaṃ, gāḍhaviḍvihitaiḥ-vāstukādibhiḥ, śākaistathā māṃsarasairbahusnehairdadhidāḍimasaṃskṛtaiḥ śālyodanaṃ bhojayet| athavā tilairmāṣairmudgairvā sādhu-śobhanaṃ kṛtvā, sādhitaṃ śālyodanaṃ bhojayet| mūlakapotā-laumūlakaṃ potikāsaṃjñaṃ deśāntare prasiddhaṃ kurukṣetrādau deśe| atra bhāṣyaṃ kiyat tyaktam|
bilvamustākṣibhaiṣajyadhākīpuṣpanāgaraiḥ| pakvātīsārajittakre yavāgūrdādhikī tathā||23|| kapitthakacchurāphañjīyūthikāvaṭaśolujaiḥ| dāḍimīśaṇakārpāsīśālmalīnāṃ ca pallavaiḥ||24||
Sa. bilvādibhistakre siddhā yavāgūḥ pakvātīsārajit| dādhikīti| kapitthādijaiḥ pallavairdāḍimādīnāṃ ca pallavairdadhni siddhā dādhikī yavāgūḥ| tathā-pakvātīsārajit|
kalko bilvaśalāṭūnāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ saro'mlaḥ sasnehaḥ khalo hanti pravāhikām||25||
Sa. tathā bilvaśalāṭūnāṃ-stokakālajātānāṃ laghūnāṃ bilvānāṃ, kalkaḥ| tathā tilakalkastatsamo-bilvaśalāṭusamaḥ| tathā dadhnaḥ saro'mlo-na madhuraḥ, sasneho-deśādyanurodhāddhṛtādinā snehena yathāyathaṃ yuktaḥ| ayaṃ khalaḥ siddhaḥ pravāhikāṃ hanti|
maricaṃ dhanikā'jājī tittiḍīkaṃ śaṭhī biḍam| dāḍimaṃ dhātakī pāṭhā triphalā pañcakolakam||26|| yāvaśūkaṃ kapitthāmrajambūmadhyaṃ sadīpyakam| piṣṭaiḥ ṣaṅguṇabilvaistairdadhni mudgarase guḍe||27|| snehe ca yamake siddhaḥ khalo'yamaparājitaḥ| dīpanaḥ pācano grāhī rucyo bimbiśināśanaḥ||28||
Sa. maricādibhiḥ piṣṭaiḥ ṣaḍguṇaṃ bilvaṃ-bilvamajjā, yeṣāṃ maricādīnāṃ taiḥ siddhaḥ| tathā paripakvaśca dadhni tathā mudgarase guḍe tathā yamake ca snehe| khalo'yamaparājito nāma dīpanādiguṇaḥ| bimbiśināśanaḥ-pravāhikāghnaḥ|
kolānāṃ bālabilvānāṃ kalkaiḥ śāliyavasya ca| mudgamāṣatilānāṃ ca dhānyayūṣaṃ prakalpayet||29|| ekadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet||30|| dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ saguḍanāgaram| surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthaṃ prayojayet||31|| phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā| bhṛṣṭānvā yamake saktun svādehyoṣāvacūrṇitān||32|| māṣān susiddhāṃstadvadvā ṛtamaṇḍopasevanān| rasaṃ susiddhapūtaṃ vā chāgameṣāntarādhijam||33|| paceddāḍimasārāmlaṃ sadhānyasnehanāgaram| raktaśālyodanaṃ tena bhuñjānaḥ prapibaṃśca tam||34|| varcaḥkṣayakṛtairāśu vikāraiḥ parimucyate| ---------------------------------------------|35|
Sa. kolādīnāṃ kalkaiḥ śāleryavasya ca kalkairmudgādīnāṃ cakalkairekadhyaṃ-vyatimiśraṃ, dhānyayūṣaṃ prakalpayet| kimbhūtam ? yamake bhṛṣṭaṃ tathā dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye-purīṣakṣaye sati, śuṣkamukhaṃ-mukhaśoṣopadravānvitamatīsāriṇaṃ, tena-yūṣeṇa, śālyannaṃ bhojayet| śāligrahaṇena raktaśālyādināṃ grahaṇam| athavā, dadhnaḥ saraṃ yamake pakvaṃ guḍanāgarasahitaṃ vyañjanārthaṃ prakalpayet| athavā, yamake bhṛṣṭāṃ surāṃ vyañjanārthaṃ prakalpayet| athavā gṛñjanakasya-haritakaviśeṣasya, yūṣaṃ phalaiḥ-dāḍimādibhiramlaiḥ, amlaṃ-amlīkṛtaṃ, vyañjanārthaṃ prakalpayet| yamake snehadvaye, vā saktūn bhṛṣṭan vyoṣāvacūrṇitān bhakṣayet| tathaiva māṣān susvinnān ghṛtamaṇḍopasevanān khādet| athavā, chāgameṣayorantarādhijaṃ rasaṃ susiddhapūtaṃ śobhanaṃ kṛtvā pūrvaṃ siddhaṃ paścātpūtaṃ-nirmalīkṛtaṃ, tathā dāḍimasāreṇāmlaṃ dhānyakasnehaśuṇṭhīyutaṃ vyañjanārthaṃ pacet| tena rasena raktaśālyannaṃ bhuñjānastamevamāṃsarasaṃ prapiban varcaḥkṣayakṛtairvikāraiḥ-"purīṣe vāyurantrāṇi" (hṛ. sū. a. 11/21) ityādibhiḥ sutrasthānoditaiḥ, mucyate| pravāhikā varcaḥkṣaye sati syāt| tasmāttayā'pi mucyate|
---------------------------------------------| bālabilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||35|| lihyādvāte pratihate saśūlaḥ sapravāhikaḥ| ---------------------------------------------|36|
Sa. saṃ-vāte pratihate pravāhikāśūlavān bālabilvādikaṃ lihyāt|
---------------------------------------------| valkalaṃ śābaraṃ puṣpaṃ dhātakyābadarīdalam||36|| pibeddadhisarakṣaudrakapitthasvarasāplutam| ---------------------------------------------|37|
Sa. rodhratvak dhātakīpuṣpaṃ badarīpatrametat dadhisarādibhirāplutaṃ-āloḍitaṃ, pibet|
---------------------------------------------| vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ||37|| saraktapicchastṛṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati| yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā prayojayet||38|| śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā punaḥ| ---------------------------------------------|39|
Sa. vibaddhe vātavarcasī yasya, tathā prabhute śūlapravāhike yasya, tathā saharaktena picchayā ca yo vartate, tathā tṛṣṇayā''rtaḥ, evaṃvidho naraḥ kṣīrasauhityaṃ-dugdhatṛptiṃ, arhati| athavā, yamakaṃ pītvā'nu dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ prayojayet| eraṇḍamūlena vā śṛtaṃ bālabilvena vā śṛtaṃ kṣīraṃ prayojayet|
---------------------------------------------| payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇe'mbhasi||39|| kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hanyādāmaṃ savedanam| ---------------------------------------------|40|
Sa. kṣīre triguṇe'mbhasi mustāviṃśatiṃ prakvāthya kṣīrāvaśiṣṭaṃ pītamāmaṃ sarujaṃ hanyāt| atra ca viṃśatibhirmustaiḥ prāyeṇa palaṃ bhavati| sāmānyakalpanayā ca mustāpalaṃ ṣoḍaśabhirdravapalairutkvāthya catvāri palāni caturbhāgāvaśeṣatayā kāryāṇi| tadevaṃ kṣīrapalāni catvāri pānīyapalāni dvādaśa mustāviṃśatiṃ datvā kṣīrāvaśiṣṭaṃ peyamityayamatra kvāthakramo vedyaḥ|
---------------------------------------------| pippalyāḥ pibataḥ sūkṣmaṃ rajo maricajanma vā||40|| cirakālānuṣaktā'pi naśyatyāśu pravāhikā| ---------------------------------------------|41|
Sa. pippalyāḥ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ jalena pibato maricasya vā sūkṣmaṃ cūrṇaṃ jalena pibato bahukālānuṣaktā'pi pravāhikā naśyati|
---------------------------------------------| nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiśca karṣitam||41|| rūkṣakoṣṭhamapekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayed ghṛtam| ---------------------------------------------|42|
Sa. nirāmarūpaṃ tathā śūlena pīḍitaṃ laṅghanādyaiḥ karṣitaṃ tathā rūkṣakoṣṭhaṃ vahnimapekṣya kṣārasahitaṃ ghṛtaṃ pāyayet|
---------------------------------------------| siddhaṃ dadhisurāmaṇḍe daśamūlasya cāmbhasi||42|| sindhūtthapañcakolābhyāṃ tailaṃ sadyortināśanam| ---------------------------------------------|43|
Sa. dadhisurāmaṇḍe daśamūlakvāthe ca saindhavapañcakolakalkena tailaṃ siddhaṃ sadyo rujāpaham|
---------------------------------------------| ṣaḍbhiḥ śuṇṭhyāḥ palairdvābhyāṃ dvābhyāṃ granthyagnisaindhavāt||43|| tailaprasthaṃ paceddadhnā niḥsārakarujāpaham| ---------------------------------------------|44|
Sa. śuṇṭhīpalaiḥ ṣaḍbhiḥ pippalīmūlapaladvayena citrakapaladvayena saindhavapaladvayena ca tailaprasthaṃ dadhnā pacet| tanniḥsārakarujāpaham|
---------------------------------------------| ekato māṃsadugdhājyaṃ purīṣagrahaśūlajit||44|| pānānuvāsanābhyaṅgaprayuktaṃ tailamekataḥ| taddhi vātajitāmagryaṃ śūlaṃ ca viguṇo'nilaḥ||45||
Sa. ekataḥ-ekasmin purīṣagrahaśūlajittvapakṣe, māṃsadugdhājyaṃ trayametat prayuktaṃ purīṣagrahaśūlajit| ekataḥ-ekasmin śūlajittvapakṣe, pānānuvāsanābhyaṅgaiḥ prayuktaṃ tailaṃ purīṣagrahaśūlajit 'sampadyate' iti vākyaśeṣaḥ| kathamevam ? ityāha-taddhītyādi| tat-tailaṃ, yasmātsarveṣāṃ vātajitāmagnyaṃ-pradhānam| śūlaṃ ca viguṇo'nilaḥ-prakupitaḥ pavano, nāparaḥ kaścit| śūlānilayoḥ kāryakāraṇabhāvāhyatireke satyapi śūlasya vātakāryasya vātaprakope satyavinābhāvitvaṃ sūcayituṃ śūlaṃ ca viguṇo'nila ityevamuktam| kupitaścedvāyurutpannameva śūlamityarthaḥ|
vāyorvaiguṇye kope dhātukṣaya evātra hetuḥ| ata evāha---- dhātvantaropamardeddhaścalo vyāpī svadhāmagaḥ| tailaṃ mandānalasyāpi yuktyā śarmakaraṃ param||46|| vāyvāśaye sataile hi bimbisī nāvatiṣṭhate| ---------------------------------------------|47|
Sa. vāyumapekṣyānye pittaśleṣmādayo-dhātvantarāḥ, teṣāmupamardaḥ-anyathābhāvaḥ, tena iddhaḥ-uddhataḥ, calo-vāyvākhyaḥ, sa vyāpī-sakalaśarīravyāpanaśīlo'pi, svadhāmagaḥ-pakvāśayasthaḥ, tatrādhikyena tasya vṛtteḥ, asyāmavasthāyāmasyātīsāriṇastailaṃ mandānalasyāpi yuktyā-yogaviśeṣeṇa, paraṃ-atiśayena, śarmakaram, rogasya duḥkhahetoḥ śamanāt| apiśabdātkimudīptāgneratīsāriṇo na sukhakaraṃ bhavati ? atraiva hetumāha-vāyvāśaye-pakvāśayākhye, sataile bimbisī-pravāhikā, nāvatiṣṭhatesthitiṃ na prāpnoti|
kṣīṇe male svāyatanacyuteṣu doṣāntareṣvīraṇa ekavīre| ko niṣṭananprāṇiti koṣṭhaśūlī nāntarbahistailaparo yadi syāt||47||
Sa. male-purīṣākhye, kṣīṇe tathā doṣāntareṣu-vātavivarjiteṣu pittakaphādiṣu, āyatanacyuteṣu-svādhārabhraṣṭeṣu, vyaktyapekṣayā bahuvacanam, īraṇe-vāyau, ekavīre-ekanāyake, śeṣadoṣāṇāṃ svasthānabhraṣṭatvātko'tīsārī niṣṭanan-pravāhikāṃ kurvan, prāṇiti ?-na kaścijjīvati| yadi nāntarbahiḥ-ubhayatra, pānānuvāsanābhyaṅgaiḥ, tailaparaḥ-atiśayena tailasaivī, na syāt| ākrandanapūrvaṃ saśūlamupaveśanaṃ-niṣṭhanannucyate| indravajrāvṛttam|
---------------------------------------------| gudarugbhraṃśayoryuñjyātsakṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ||48|| rase kolāmlacāṅgeryordadhni piṣṭe ca nāgare| ---------------------------------------------|49|
Sa. gudaruji gudabhraṃśe ca ghṛtaṃ sakṣīraṃ kolādirase dadhni nāgare ca kalkite pakvaṃ yuñjyāt| atra ca kṣīraṃ sarpiḥpramāṇaṃ ghṛtātkolādirasādikaṃ caturguṇaṃ śuṇṭhītaścaturguṇaṃ ghṛtamiti pākakramaḥ|
taireva cāmlaiḥ saṃyojya siddhaṃ suślakṣṇakalkitaiḥ||49|| dhānyoṣaṇabiḍājājīpañcakolakadāḍimaiḥ| --------------------------------------|50|
Sa. taireva- pūrvoktaiḥ kolādibhiramlaiḥ, saṃyojya sūkṣmarajīkṛtaiśca dhānyakādibhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| yojayetsnehabastiṃ vā daśamūlena sādhitam||50|| śaṭhīśatāhvākuṣṭhairvā vacayā citrakeṇa vā| ---------------------------------------------|51|
Sa. gudaśūlī ca daśamūlena sādhitaṃ haviḥ-ghṛtaṃ, snehabastiṃ vā yojayet| śaṭhyādibhirvā sādhitaṃ vacayā vā sādhitaṃ citrakeṇa vā sādhitaṃ yojayet| tacca pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| pravāhaṇe gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe||51|| madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā'pyanuvāsanam| ---------------------------------------------|52|
Sa. pravāhaṇādiṣu madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā'nuvāsanaṃ yojayet|
---------------------------------------------| praveśayehgudaṃ dhvastamabhyaktaṃ sveditaṃ mṛdu||52|| kuryācca goḥphaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā| ---------------------------------------------|53|
Sa. gudaṃ dhvastaṃ sadhabhyaktaṃ sveditaṃ ca mṛdu kṛtvā'ntaḥ praveśayet| goḥphaṇābandhaṃ carmaṇā madhyacchidravatā kuryāt|
---------------------------------------------| pañcamūlasya mahataḥ kvāthaṃ kṣīre vipācayet||53|| unduraṃ cāntrarahitaṃ tena vātaghnakalkavat| tailaṃ pacedgudabhraṃśaṃ pānābhyaṅgena tajjayet||54||
Sa. mahataḥ pañcamūlasya-bilvādeḥ kvāthaṃ tailasamaṃ kṛtvā kṣīre vipācayet| unduruṃ cāntrarahitaṃ tasminneva kṣīre vipācayet| tenaiva kṣīreṇ taireṇa tailaṃ pacet| kimbhūtam? vātaghnakalkavat| vātaghnānāṃ-rāsnairaṇḍādīnāṃ kalkaḥ, sa yasyāsti vātaghnakalkavat| unduroratra rāsnādyaghrutānusāreṇa pramāṇaṃ nirupya kāryam| tatraivaṃ paṭhyate (carake ci.a.18/42)-"tulārdhaṃ cājamāṃsasya" iti| evaṃ māyurādiṣvapi ghṛteṣu (hṛ.u.a.24/47) mayūrādīnāṃ pramāṇaṃ cintyam| tena tailaṃ pacediti vacanācca kṣīraṃ tailāccaturguṇaṃ kāryam| atra dravasyāparasyābhāvāttailācca dravaṃ caturguṇaṃ kāryamiti pākakramaḥ| tasmānnānyasnehavadatra kṣīraṃ grāhyam| anyatra hyevamadhītam-"dravyāccaturguṇaḥ snehaḥ snehātkvāthaścaturguṇaḥ| kṣīraṃ snehasamaṃ" iti| bahukṣīratvena vātakāryasya gudabhraṃśākhyasya śīghraṃ śamaṃ karoti, iti caturguṇamevātra kṣīraṃ nyāyyam|
paitte tu sāme tīkṣṇoṣṇavarjyaṃ prāgiva laṅghanam| --------------------------------------------|55|
Sa. paitte tvatīsāre sāme prāgiva-yathā vātātīsāre pūrvaṃ laṅghanaṃ śarīralāghavaṃ kartuṃ yatkarma dravyaṃ vā nirdiṣṭaṃ tatsarvaṃ, tīkṣṇoṣṇavarjyaṃ 'asmin kāryam' iti śeṣaḥ|
---------------------------------------------| tṛḍvān pibet ṣaḍaṅgāmbu sabhūnimbaṃ sasārivam||55|| peyādi kṣudhitasyānnamagnisandhukṣaṇaṃ hitam| bṛhatyādigaṇābhīrudvibalāśūrpaparṇibhiḥ||56||
Sa. sa pittātīsārī tṛḍvān ṣaḍaṅgāmbu-jvaracikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 1/15), bhūnimbasārivābhyāṃ sahitaṃ pibet, ardhamaṣṭāṅgajalaṃ tena peyamityavatiṣṭhate| kṣudhitasya-atiśayena bubhukṣitasya, peyādyannamagnisandhukṣaṇaṃ hitam| [ kimbhūtam? ] bṛhatyādinā gaṇenābhīruṇā tathā balādvayena śūrpaparṇīdvayena ca sādhitam|
pāyayedanubandhe tu sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā| kaṭujasya phalaṃ piṣṭaṃ savalkaṃ saghuṇapriyam||57|| pāṭhāvatsakabījatvagdārvīgranthikaśuṇṭhi vā| kvāthaṃ vā'tiviṣābilvavatsakodīcyamustajam||58|| athavā'tiviṣāmūrvāniśendrayavatārkṣyajam| samadhvativiṣāśuṇṭhīmustendrayavakaṭphalam||59||
Sa. evaṃ laṅghanapeyādike kṛte'pyanubandhe'tīsārasya sati, tamatīsāriṇaṃ kuṭajasya phalaṃ-śakrayavākhyaṃ, piṣṭaṃ savalkaṃ-prakṛttvāttasyaiva kuṭajasya tvacā yuktaṃ, tathā saghuṇapriyaṃ tathā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā pāyayet| athavā, pāṭhādipiṣṭaṃ taṇḍulāmbhasā sakṣaudraṃ tamatīsāriṇaṃ pāyayet| athavā, kvāthamativiṣādijaṃ taṃ pāyayet| athavā, ativiṣāmūrvādijaṃ pāyayet| tārkṣyaṃ-rasāñjanam| samadhvityādi| samākṣikamativiṣādikaṃ kvāthīkṛtaṃ vā pāyayet|
palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet| yo rasāśī jayecchīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam||60|| mustākaṣāyamevaṃ vā pibenmadhusamāyutam| sakṣaudraṃ śālmalīvṛntakaṣāyaṃ vā himāhvayam||61||
Sa. vatsakabījasya vā palaṃ jalena kvāthayitvā tadrasaṃ yo māṃsarasāśī san pibet sa pittajamatīsāraṃ jayet| evaṃ prāgvat, mustākaṣāyaṃ-mustānāṃ palaṃ śrapayitvā, madhusamāyutaṃ rasāśī san kvāthaṃ pibet sa paittaṃ jaṭharāmayaṃ jayet| śālmalīvṛntakaṣāyaṃ vā himāhvayaṃ-śītakaṣāyaṃ, sakṣaudraṃ vā pibet|
kirātatiktakaṃ mustaṃ vatsakaṃ sarasāñjanam| kaṭaṅkaṭerī hrīberaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā||62|| tilā mocarasaṃ rodhnaṃ samaṅgā kamalotpalam| nāgaraṃ dhātakīpuṣpaṃ dāḍimasya tvagutpalam||63|| ardhaślokaiḥ smṛtā yogāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā| ---------------------------------------------|64|
Sa. kirātatiktādayaścatvāro yogā ardhaślokaiḥ smṛtāḥ samākṣikāstaṇḍulajalena yojyāḥ|
---------------------------------------------| niśendrayavarodhnailākvāthaḥ pakvātisārajit||64||
Sa. niśādikvāthaḥ pakvātīsārajit|
rodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇāṃstadvat pṛthak pibet| ---------------------------------------------|65|
Sa. rodhrādīn gaṇān pṛthak [tadvat-] samākṣikāṃstathaiva taṇḍulāmbhasā, pibet|
---------------------------------------------| kaṭvaṅgavalkayaṣṭyāhvaphalinīdāḍimaṅkuraiḥ||65|| peyāvilepīkhalakān kuryātsadadhidāḍimān| tadvaddadhitthabilvāmrajambumadhyaiḥ prakalpayet||66||
Sa. kaṭvaṅgatvagādibhiḥ peyādīn sadadhidāḍimān kuryāt| tathaiva dadhitthādibhiḥ peyādīn sadadhidāḍimān kalpayet| dadhitthaḥ-kapitthaḥ|
ajāpayaḥ prayoktavyaṃ nirāme, tena cecchamaḥ| doṣādhikyānna jāyeta balinaṃ taṃ virecayet||67||
Sa. ajāpayaḥ pathyaṃ nirāme smṛtam| tena-ajākṣīreṇa, yadi doṣādhikyāddhetoḥ śamo na bhavet tadā taṃ balavantaṃ virecayet-na durbalam|
vyatyāsena śakṛdraktamupaveśyeta yo'pi vā| palāśaphalaniryūhaṃ yuktaṃ vā payasā pibet||68|| tato'nu koṣṇaṃ pātavyaṃ kṣīrameva yathābalam| pravāhite tena male praśāmyatyudaramayaḥ||69||
Sa. vyatyāsaḥ-parasparakṣepaṇam, śakṛdraktaṃ kṣipati raktaṃ śakṛtkṣipatyevaṃ vyatyāsaḥ, tena ya upaveśyeta sa palāśaphalakvāthaṃ kevalaṃ pibedathavā payasā yuktam| tataḥ-tatkaṣāyaṃ pītvā'nantaraṃ, koṣṇaṃ kṣīrameva yathā-balaṃ-balānatikrameṇa, peyam| tenakṣīreṇa, male pravāhite-niḥsārite sati, atīsāraḥ śāmyati|
palāśavatprayojyā vā trāyamāṇā viśodhanī| ---------------------------------------------|70|
Sa. palāśaṃ yathā tathā trāyamāṇā viśodhanāya prayojyā|
---------------------------------------------| saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yadyanuvartate||70|| srutadoṣasya taṃ śīghraṃ yathāvahnyanuvāsayet| ---------------------------------------------|71|
Sa. srutadoṣasya-apacitamalasyātīsāriṇaḥ, saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ-peyādike krame vidhīyamāne, yadi śūlamanuvartatenirvṛttiṃ na yāti, taṃ-āturaṃ, āśu yathāvahni-agnyanatikrameṇa, anuvāsayet|
---------------------------------------------| śatapuṣpāvarībhyāṃ ca bilvena madhukena ca||71|| tailapādaṃ payoyuktaṃ pakvamanvāsanaṃ ghṛtam| ---------------------------------------------|72|
Sa. śatapuṣpādibhistailapādaṃ kṣīrayutaṃ ghṛtaṃ pakvamanuvāsanaṃ syāt|
---------------------------------------------| aśāntāvityatīsāre picchābastiḥ paraṃ hitaḥ||72||
Sa. iti-anena prakāreṇa kṛtena, atīsārasyāśāntau satyāṃ paraṃ-anantaraṃ, picchābastiḥ-vakṣyamāṇo, hitaḥ| alpayā mātrayā niruhākhyo bastiḥ-picchābastiḥ|
pariveṣṭya kuśairādrairārdravṛntāni śālmaleḥ| kṛṣṇamṛttikayā''lipya svedayedgomayāgninā||73|| mṛcchoṣe tāni saṅkṣudya tatpiṇḍaṃ muṣṭisammitam| mardayetpayasaḥ prasthe pūtenāsthāpayettataḥ||74|| natayaṣṭyāhvakalkājyakṣaudratailavatā'nu ca| snāto bhuñjīta payasā jāṅgalena rasena vā||75|| pittātisārajvaraśophagulma samīraṇāsragrahaṇīvikārān| jayatyayaṃ śīghramatipravṛttiṃ virecanāsthāpanayośca bastiḥ||76||
Sa. ārdraiḥ-aśuṣkairdarbhaiḥ, śālmalerārdravṛntāni-kusumabandhanāni, pariveṣṭya tataḥ kṛṣṇamṛttikayā''lipya gomayāgninā svedayet| mṛcchoṣe sati tāni saṅkṣudya-sañcūrṇya, taṃ piṇḍaṃ muṣṭisammitaṃ-palapramāṇaṃ, payasaḥ prasthe mardayet| tena ca pūtenānantaraṃ natādimatā''sthāpayet| nataṃ-tagaram| puṭapākānāṃ ca sarveṣāmayameva vidhiḥ| āsthāpitaśca paścāt| snātaḥ payasā bhuñjīta, sātmyādivaśājjāṅgalarasena vā| ayaṃ-bastiḥ prayuktaṃ, pittātīsārādīn virecanāsthāpanayoścātipravṛttiṃ-doṣāṇāmatiyogaṃ, jayati| etaduktaṃ bhavati,-bahudoṣasya yā pravṛttirvirecanaviṣaye āsthāpanaviṣaye vā tāṃ ca prayuktā'yaṃ jayati| upajātiḥ|
phāṇitaṃ kuṭajotthaṃ ca sarvātīsāranāśanam| vatsakādisamāyuktaṃ sāmbaṣṭhādi samākṣikam||77||
Sa. kuṭajotthaṃ ca phāṇitaṃ vatsakādiyuktamambaṣṭhādisahitaṃ mākṣīkayuktaṃ sarvātīsāraḥ-āmātīsāraḥ pakvātīsāraśca, tasya nāśanaṃ syāt|
nīruṅnirāmaṃ dīptāgnerapi sāsraṃ cirotthitam| nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret||78||
Sa. nīruk cāsau nirāmaśca nīruṅnirāmastamatīsāraṃ, api sāsraṃ-apiśabdātkimuta nirasram?, taṃ tathābhūtaṃ corotthitaṃ, tathā nānāvarṇaṃ-anekavarṇaṃ, dīptāgneḥ puṭapākairupācaret|
tvakpiṇḍāddīrghavṛntasya śrīparṇīpatrasaṃvṛtāt| mṛlliptādagninā svinnādrasaṃ niṣpīḍitaṃ himam||79|| atīsārī pibedyuktaṃ madhunā sitayā'thavā| ---------------------------------------------|80|
Sa. tvacaḥ piṇḍastvakpiṇḍaḥ, dīrghavṛntasya tvakpiṇḍaḥ, tasmāt, kāśmaryapatrasañchāditāt mṛlliptāt sāmānyoktāvapi kṛṣṇamṛttikayā liptāditi vedyam| prāguktaṃ hi (ślo.73)-"kṛṣṇamṛttikayā''lipya" iti| anantaramagninā svinnādrasaṃ niṣpīḍitaṃ śītaṃ kṛtvā'tīsārī madhunā yuktamathavā sitayā yuktaṃ pibet| dīrghavṛntaḥ-śyonākaḥ|
---------------------------------------------| evaṃ kṣīridrumatvagbhistatprarohaiśca kalpayet||80|| kaṭvaṅgatvagghṛtayutā sveditā saliloṣmaṇā| sakṣaudrā hantyatīsāraṃ balavantamapi drutam||81||
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, kṣīridrumāṇāṃ tvagbhistatprarohaiḥ-komalairvigatamūlaiśca, kalpayet| prarohāḥ-aṅkurā ityanye| śyonākatvak ghrutayutā tathoṣṇasaliloṣmaṇā sveditā mākṣikayuktā'tīsāraṃ balavantamapi śīghraṃ hanti|
pittātisārī seveta pittalānyeva yaḥ punaḥ| raktātisāraṃ kurute tasya pittaṃ satṛḍjvaram||82|| dāruṇaṃ gudapākaṃ ca tatra chāgaṃ payo hitam| padmotpalasamaṅgābhiḥ śṛtaṃ mocarasena ca||83|| sārivāyaṣṭirodhrairvā prasavairvā vaṭādijaiḥ| sakṣaudraśarkaraṃ pāne bhojane gudasecane||84||
Sa. pittātīsārī pittalānyevānnapānāni yaḥ sevate, tasya pittaṃ kartṛ raktātīsāraṃ kurute| kimbhūtam? tṛṣṇājvarayutam| tathā dāruṇaṃ gudapākaṃ karoti| tatra-evaṃvidhe'tīsāre, chāgaṃ kṣīraṃ padmādibhirmocarasena ca śṛtaṃ hitam| athavā, sārivādibhiḥ śṛtaṃ chāgaṃ kṣīraṃ hitam athavā, vaṭādijaiḥ pallavaiḥ śṛtaṃ kṣaudraśarkarānvitaṃ pāne bhojane gudaseke ca chāgaṃ payo hitam|
tadvadrasādayo'namlāḥ sājyāḥ pānānnayorhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ saśarkaraḥ||85||
Sa. tathaiva rasayūṣādayo'namlāḥ saghṛtāḥ pānānnayorhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ saśarkaro hitaḥ|
payasyardhodake chāge hrīberotpalanāgaraiḥ| peyā raktātisāraghnī pṛśniparṇīrasānvitā||86|| prāgbhaktaṃ navanītaṃ vā lihyānmadhusitāyutam| ---------------------------------------------|87|
Sa. chāge payasyardhodake vālakotpalanāgaraiḥ pṛśniparṇīkvāthena ca yuktā peyā raktātīsāraṃ hanti| athavā navanītaṃ prāgbhaktaṃ madhuśarkarānvitaṃ lihyāt|
---------------------------------------------| balinyasre'sramevājaṃ mārgaṃ vā ghṛtabharjitam||87|| kṣīrānupānaṃ kṣīrāśī tryahaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtam| kapiñjalarasāśī vā lihannārogyamaśrute||88||
Sa. pravṛddhe rakte chāgaṃ raktamathavā mārgaṃ-mṛgasambandhi raktaṃ, ghṛtabharjitaṃ bhuñjīta, evakārānna tvaparaṃ kiñcidajasya mṛgasya ceti gamyate| ubhayamapi kṣīrānupānaṃ kṣīrāśī ca san bhuñjīta| athavā, kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ tryahaṃ lihan kapiñjalarasāśano nara ārogyaṃ prāpnoti|
pītvā śatāvarīkalkaṃ kṣīreṇa kṣīrabhojanaḥ| raktātisāraṃ hantyāśu tayā vā sādhitaṃ ghṛtam||89||
Sa. śatāvarīkalkaṃ kṣīreṇa pītvā kṣīrāśī san raktātīsāraṃ drāgeva parākaroti| athavā, tayā-śatāvaryā, pakvaṃ ghṛtaṃ raktātīsāraṃ hanti|
lākṣānāgaravaidehīkaṭukādārvivalkalaiḥ| sarpiḥ sendrayavaiḥ siddhaṃ peyāmaṇḍāvacāritam||90|| atīsāraṃ jayecchīghraṃ tridoṣamapi dāruṇam| ---------------------------------------------|91|
Sa. lākṣādibhiḥ siddhaṃ ghrutaṃ peyāmaṇḍenāvacāritaṃ śīghraṃ tridoṣamapyatīsāraṃ ghoraṃ jayati| apiśabdādraktātīsāramapi|
---------------------------------------------| kṛṣṇamṛcchaṅkhayaṣṭyāhvakṣaudrāsṛktaṇḍulodakam||91|| jayatyasraṃ priyaṅguśca taṇḍulāmbumadhuplutā| ---------------------------------------------|92|
Sa. kṛṣṇamṛdādikaṃ taṇḍulajalāloḍitaṃ raktaṃ jayati| tathā, taṇḍulāmbumadhuyuktā priyaṅgū raktaṃ jayati|
---------------------------------------------| kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpāñcabhāgikaḥ||92|| ojena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati| ---------------------------------------------|93|
Sa. pañcamo bhāgaḥ pañcabhāgaḥ, sa yasyāsti sa pāñcabhāgikaḥ| ko'sau? kṛṣṇātilānāṃ kalkaḥ, śarkarāyāḥ pāñcabhāgikaḥ kṛṣṇatilānāṃ kalkaḥ chagalīkṣīreṇa pītaḥ san sadyo raktaṃ niyacchati|
---------------------------------------------| pītvā saśarkarākṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā||93|| dāhatṛṣṇāpramohebhyo raktasrāvācca mucyate| ---------------------------------------------|94|
Sa. taṇḍulajalena candanaṃ śarkarāmākṣikānvitaṃ pītvā dāhādibhyo mucyate| mucyata iti karmakartari taṅ|
---------------------------------------------| gudasya dāhe pāke vā sekalepā hitā himāḥ||94||
Sa. gudasya dāhe pāke ca sati sekalepā himā hitāḥ|
alpālpaṃ bahuśo raktaṃ saśūlamupaveśyate| yadā vibaddho vāyuśca kṛcchrāccarati vā na vā||95|| picchābastiṃ tadā tasya pūrvoktamupakalpayet| ---------------------------------------------|96|
Sa. alpamalpaṃ punaḥ punaḥ śūlena saha yaśca bahuśo raktamupaveśyate| vāyuśca yada vibaddho-nānulomagaḥ, ata eva kṛcchreṇa carati na vā carati tadā tasya-puruṣasya, pūrvoktaṃ-"tvakpiṇḍāt" (ślo.79) ityādikaṃ picchābastimupakalpayet|
---------------------------------------------| pallavān jarjarīkṛtya śiṃśipākovidārayoḥ||96|| pacedyavāṃśca sa kvātho ghṛtakṣīrasamanvitaḥ| picchāsrutau gudabhraṃśe pravāhaṇarujāsu ca||97|| picchābastiḥ prayoktavyaḥ kṣatakṣīṇabalāvahaḥ| -------------------------------------------|98|
Sa. śiṃśipākovidārayoḥ pallavān jarjarīkṛtya yavāṃśca pacet| sa kvātho ghṛtakṣīrasaṃyuktaḥ picchāsrutyādiṣu picchābastiḥ prayoktavyaḥ| sa ca kṣatakṣīṇānāṃ balapradaḥ|
---------------------------------------------| prapauṇḍarīkasiddhena sarpiṣā cānuvāsanam||98||
Sa. prapauṇḍarīkapakvena ghṛtenānuvāsanaṃ ca prayoktavyam|
raktaṃ viṭsahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate| śatāvarīghṛtaṃ tasya lehārthamupakalpayet||99||
Sa. raktaṃ viśā sahitamathavā pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate tasya lehārthaṃ śatāvarīghṛtakalpayet|
śarkarārdhāṃśakaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam| kṣaudrapādaṃ jayecchīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ||100||
Sa. navanītaṃ navaṃ śarkarāyā ārdhabhāgena yuktaṃ mākṣikacaturthapramāṇaṃ mākṣikasya caturthabhagenānvitaṃ līḍhaṃ taṃ-pūrvoktaṃ, vikāraṃ hitāhārasya jayet|
nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānāpothya vāsayet| ahorātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet||101|| tadardhaśarkarāyuktaṃ lehayetkṣaudrapādikam| adho vā yadi vā'yūrdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate||102||
Sa. adho vā ūrdhvaṃ vā yasya raktaṃ pravartate, sa nyagrodhādīnāṃ śuṅgān āpothya-jarjarīkṛtya, tapte jale'horātraṃ vāsayet| tenāmbunā ghṛtaṃ pacet| tacca-ghṛtaṃ, śarkarāyā ardhabhāgena yuktaṃ mākṣikacaturthāśakaṃ lehayet| pūrvaguṇam|
śleṣmātisāre vātoktaṃ viśeṣādāmapācanam| kartavyamanubandhe'sya pibetpaktvā'gnidīpanam||103|| bilvakarkaṭikāmustaprāṇadāviśvabheṣajam| vacāviḍaṅgabhūtīkadhānakāmaradāru vā||104|| athavā pippalīmūlapippalīdvayacitrakam| ---------------------------------------------|105|
Sa. śleṣmatīsāre vātātīsāroktaṃ yadāmapācanaṃ tadviśeṣāttatra kartavyam, na tathā vātātīsārokto'nya upakramaḥ kārya iti viśeṣaśabdasyārthaḥ| asya-atīsārasya, anubandhe-cikitsāyāṃ samyak kṛtāyāmapyaśame sati, bilvakarkaṭikādikaṃ pakatvā pānamagnidīpanaṃ pibet| athavā, vacādīni pibet| athavā, pippalīmūlādikaṃ paktvā'gnidīpanaṃ pibet|
---------------------------------------------| pāṭhāgnivatsakagranthitiktāśuṇṭhīvacābhayāḥ||105|| kvathitā yadi vā piṣṭāḥ śleṣmātīsārabheṣajam| ---------------------------------------------|106|
Sa. ete pāṭhādayaḥ kvathitāḥ pācananyāyena, cūrṇitā vā śleṣmātīsārabheṣajamiti| atrāpi vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokananyāyena' koṣṇavāriṇā ityetatsambadhyate|
---------------------------------------------| sauvarcalavacāvyoṣahiṅguprativiṣābhayāḥ||106|| pibecchleṣmātisārārtaścūrṇitāḥ koṣṇavāriṇā| ---------------------------------------------|107|
Sa. sauvarcalādīṃścūrṇitān koṣṇajalena śleṣmatīsārārtaḥ pibet|
---------------------------------------------| madhyaṃ līḍhvā kapitthasya savyoṣakṣaudraśarkaram||107|| kaṭphalaṃ madhuyuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt| ---------------------------------------------|108|
Sa. kapitthasya madhyaṃ savyoṣamākṣikaśarkaraṃ līḍhvā, athavā kaṭphalaṃ mākṣikānvitaṃ līḍhvā, jaṭhararogānmucyate|
---------------------------------------------| kaṇāṃ madhuyutāṃ līḍhvā takraṃ pītvā sacitrakam||108|| bhuktvā vā bālabilvāni vyapohatyudarāmayam| ---------------------------------------------|109|
Sa. kaṇāṃ mākṣikānvitāṃ līḍhvā takraṃ ca sacitrikaṃ pītvā bālabilvāni vā bhuktvā jaṭhararogaṃ vyapohati| "upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti vācyam)" iti vā'taṅ|
---------------------------------------------| pāṭhāmocarasāmbhodadhātakībilvanāgaram||109|| sukṛcchramapyatīsāraṃ guḍatakreṇa nāśayet| ---------------------------------------------|110|
Sa. pāṭhādi guḍatakreṇa pītvā'tīsāraṃ sukṛcchramapi nāśayet| śleṣmātīsāre prakṛte'tīsāragrahaṇamanyasyāpi nirāmasya tannāśanamiti dyotanārtham|
---------------------------------------------| yavānīpippalīmūlacāturjātakanāgaraiḥ||110|| marīcāgnijalājājīdhānyasauvarcalaiḥ *samaiḥ| *vṛṣāmladhātakīkṛṣṇābilvadāḍimadīpyakaiḥ||111|| triguṇaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ *kapitthāṣṭaguṇaiḥ kṛtaḥ| cūrṇo'tīsāragrahaṇīkṣayagulmagalāmayān||112|| kāsaśvāsāgnisādārśaḥpīnasārocakān jayet| ---------------------------------------------|113|
Sa. yavānyādibhirdravyaiḥ samairvṛkṣāmlādibhistriguṇairmūladravyāpekṣayā| kimbhūtairetaiḥ ? ṣaḍguṇā sitā yeṣāṃ vṛkṣāmlādīnāṃ ta evaṃ taiḥ| ṣaḍguṇasitaiścūrṇaḥ kṛta iti yojyam| evaṃ śarkarābhāgānāṃ śatamaṣṭādhikaṃ bhavati| kva(kaiḥ) kṛtaścūrṇaḥ ? mūladravyāpekṣayā'ṣṭāguṇaiḥ kapitthaiḥ kapitthaiḥ| kecittvevaṃ paṭhanti-'ṣaḍguṇasite kapitthe'ṣṭaguṇe' iti| tatra cedaṃ vyākhyānam-mūladravyāpekṣayā kapitthe'ṣṭaguṇe| tathā ca kimbhute ? ṣaḍguṇasitā yasmāttathā tasmin, evaṃ śarkarābhāgā aṣṭacatvāriṃśatsyuriti| ayaṃ cūrṇo'tīsārādin jayet|
---------------------------------------------| karṣonmitā tavakṣīrī cāturjātaṃ dvikārṣikam||113|| yavānīdhānyakājājīgranthivyoṣaṃ palāṃśakam| palāni dāḍimādaṣṭau sitāyāścaikataḥ kṛtaḥ||114|| guṇaiḥ kapitthāṣṭakavaccūrṇo'yaṃ dāḍimāṣṭakaḥ| bhojyo vātātisāroktairyathāvasthaṃ khalādibhiḥ||115||
Sa. tugākṣīrī caturjātaṃ ca karṣonmitaṃ-karṣapramāṇam| yavānī ca dhānyakaṃ cājājī ca yavānīcānyakājāji dvikārṣikam| granthiśca vyoṣaṃ ca tatpalāṃśakaṃ-palabhāgikam| palāni dāḍimādaṣṭau, caśabdātsitāyā apyaṣṭau palāni| evamayamekataḥ-ekasmin, kṛtaścūrṇo dāḍimāṣṭakaḥ-etatsaṃjñaḥ| tena caturjātakamekamevāsya samudāyādyathokta eka eva bhāgaḥ| vyoṣamapyekamevāsyāpi samudāyādyathokta eka eva bhāgaḥ| evaṃ dravya samudāyasyaikatve kalpanā'pyatrāpyācāryasyābhimataiva| yathā (hṛ. ci. a. 19/43)-"trikaṭūttamātilaruṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā| gulikā rasāyanaṃ kuṣṭhajicca vṛṣyā ca saptasamā||" iti| saptaceti tugākṣīryekā, caturjātaṃ dvitīyam, yavānī tṛtīyā, dhānyakaṃ caturtham, ajājī pañcamī, pippalī-mūlaṃ ṣaṣtham, vyoṣaṃ saptamam, dāḍimamaṣṭamamiti| anye tvevaṃ vyācakṣate,-palamiti prakṛtam| dāḍimamaṣṭakaṃ-aṣṭapalapramāṇaṃ, yasmin cūrṇe sa dāḍimāṣṭaka iti| yathā cākṣiroge (hṛ.u.a. 16/5)-"sitamaricabhāgamekaṃ caturmanohvaṃ" ityatra| taccarṇaṃ vātātīsāroktairavasthāvaśāt khalapeyādibhiḥ saha bhojanīyam|
saviḍaṅgaḥ samaricaḥ sakapitthaḥ sanāgaraḥ| cāṅgerītakrakolāmlaḥ khalaḥ śleṣmātisārajit||116||
Sa. khalaḥ śleṣmātīsārajit| kimbhūtaḥ ? viḍaṅgādiyutaḥ cāṅgerītakrakolairamlaḥ|
kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktamamlaṃ lākṣādi ṣaṭpalam| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||117||
Sa. kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktamamlaṃ ghṛtaṃ-"gudarugbhraṃśayoryuñjayāt sakṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ|" (ślo.48) ityādi, tathā lākṣādi-"lākṣānāgaravaidehī" (ślo. 90) ityādi, ṣaṭpalaṃ-yakṣmoktam (hṛ. ci. a. 5/22), purāṇaṃ vā ghṛtaṃ yavāgūmaṇḍamiśritaṃ, dadyāt|
vātaśleṣmavibandhe vā sravatyati kaphe'pi vā| śūle pravāhikāyāṃ vā picchābastiḥ praśasyate||118|| vacābilvakaṇākuṣṭhaśatāhvalavaṇānvitaḥ| --------------------------------------------|119|
Sa. vātakaphavibandhe, vā'tiśayena kaphe sravati, tathā śūle sati, pravāhikāyāṃ vā satyāṃ, picchābastiḥ-pūrvokta eva "pallavān jarjarīkṛtya" (ślo. 96) ityādiko, vacādibhiryuktaḥ praśasyate|
--------------------------------------------| bilvatailena tailena vacādyaiḥ sādhitena vā||119|| bahuśaḥ kaphavātārte koṣṇenānvāsanaṃ hitam| --------------------------------------------|120|
Sa. bilvamajjabhya utpannaṃ tailaṃ bilvatailam| tena vacādyaiḥ pakvena, athavā tailena-tilatailena vacādyaiḥ sādhitena, ubhayenāpyuṣṇena bahuśo'nuvāsanaṃ kaphavātārte hitam|
---------------------------------------------| kṣīṇe kaphe gude dīrghakālātīsāradurbale||120|| anilaḥ prabalo'vaśyaṃ svasthānasthaḥ prajāyate| sa balī sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet||121|| vāyoranantaraṃ pittaṃ pittasyānantaraṃ kapham| jayetpūrvaṃ trayāṇāṃ vā bhavedyo balavattamaḥ||122||
Sa. kaphe kṣīṇe gude ca dīrghakālo yo'tīsārastena durbale-balahīne sati, anilaḥ svasthānasthitaḥ-pāyusthitaḥ, avaśyaṃ prabalo jāyate| saḥ-vāyuḥ, balavān sahasā-jhaṭityeva, vyāpādayet| tasmāttaṃ-vāyuṃ, śīghraṃ jayet| taṃ vāyuṃ jitvā'nantaraṃ pittaṃ jayet| pittasyānantaraṃ kaphaṃ jayet| athavā, trayāṇāṃ madhye yo balavattamo doṣastameva pūrvaṃ jayet|
bhīśokābhyāmapi calaḥ śīghRaṃ kupyatyatastayoḥ| kāryā kriyā vātaharā harṣaṇāśvāsanāni ca||123||
Sa. bhayaśokābhyāmapyanilo yasmāt kupyati, atastayoḥ-bhayaśokātīsārayoḥ, vātahara kriyā kāryā| na kevalaṃ vātaharā, harṣaṇāśvāsanāni ca kāryāṇi, bhayaśokanivṛttaye|
yasyoccārādvinā mūtraṃ pavano vā pravartate| dīptāgnerlaghukoṣṭhasya śāntastasyodarāmayaḥ|124| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne'tīsāracikitsitaṃ nām navamo'dhyāyaḥ|9|
Sa. yasya-atīsāriṇaḥ puruṣasya, uccārāt-malapravṛtteḥ, vinā mūtramathavā vātaḥ pravartate dīptāgnerlaukoṣṭhasya sataḥ, tasya jaṭhararogaḥ śānta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsita sthāne'tīsāracikitsitaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9||