Sa. atīsāracikitsitādanantaraṃ grahaṇīdoṣacikitsitamucyate, nidānasāmānyāt| tathā ca prāguktam (hṛ. ci. a. 8/164)-"arśotisāragrahaṇīvikārāḥ" ityādi, ata āha-
athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyamaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. grahaṇyāmāśrito doṣo grahaṇīdoṣaḥ,-tadāśritasthānoditakārī vātādyanyatamaḥ, tasya cikitsitaṃ grahaṇīdoṣacikitsitam| śeṣaṃ pūrvavat|
grahaṇīmāśritaṃ doṣamajīrṇavadupācaret| atīsāroktavidhinā tasyāmaṃ ca vipācayet||1||
Sa. grahaṇimāśritaṃ doṣamajīrṇavadupācaret-tattulyasādhanena laṅghano(nādyu)ktopacārādinopakramet| atīsāroktavidhinā tasya-grahaṇidoṣavataḥ puṃso, yathādoṣamāṃ vipācayet|
annakāle yavāgvādi pañcakolādibhiryutam| vitaretpaṭulaghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān||2||
Sa. annakāle-samyag jātāyaṃ kṣudhi, yavāgvādyannaṃ-peyāvilepyodanalakṣaṇaṃ, vitaret-dadyāt| kimbhūtam ? pañcakolādibhiryutam| ādiśabdenānyairapyevaṃprakārairdravyairdīpanādiguṇayuktairyuktam| tathā, paṭu-lavaṇam, laghu-ubhayathā mātrayā prakṛtyā ca| punaḥ-bhūyo, dīpanān ṣāḍavādīn yogān vitaret|
dadyātsātiviṣāṃ peyāmāme sāmlāṃ sanāgarām| pāne'tīsāravihitaṃ vāri takraṃ surādi ca||3||
Sa. tathā, āme sati peyāṃ dadyāt| kimbhūtām ? nāgarātiviṣāyutām| tathā, sāmlāṃ-īṣadamlām| pāne'tīsāravihitaṃ vāri takraṃ surādi ca sātmyādivaśād yathāyogyaṃ tasmai dadyāt|
grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhilāghavāt| pathyaṃ, madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam||4|| kaṣāyoṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphe hitam| vāte svādvamlasāndratvātsadyaskamavidāhi tat||5||
Sa. grahaṇidoṣiṇāṃ takraṃ pathyam| kasmāt ? dīpanagrāhilāghavāt| dīpanagrāhiśabdayoratra bhāvapradhānayornirdeśaḥ, yathā "hyekayordvivacanaikavacane" ityatra| ata evaitau bhāvapratyāntena lāghavaśabdena saha nirdiṣṭau| bhāṣyakārastvāha-"dvandvātparo yaḥ śrūyate sa sarvaiḥ sambadhyate|" iti| tena dīpanagrāhiśabdayorapi bhavapratyayārthasambandho bhavatīti| madhurapākitvāt pittapradūṣaṇaṃ ca na bhavati| nacapadena prakarṣadūṣaṇaṃ pittasya takraṃ niṣidhyate| tenārthāt kiñcit pittakaramityuktaṃ bhavati| kaṣāyoṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphe hitam| takraṃ rūkṣatvācceti pṛthaṅkṣirdeśādrūkṣatvasya takragatasya yathā kaphe hitatvaṃ dravyasvabhāvānna tathā kaṣāyādīnāmetad dyotayati| vāte svādvamlasāndratvāttakraṃ pathyam| kimbhūtam ? sadyaskaṃ-sadyoviloḍitam, ata eva na vidāhi| nanu, grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ pathyamityetāvadastu| kiṃ hetunirdeśena ? atrocyate| laghvādiguṇebhyaḥ prāṅkṣirūpittebhyo'dhikān vikāśitvamadhurapākādīnabhidhātuṃ dīpanādayo'pi tatprasaṅgānnirdiṣṭāḥ| api ca, grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ pathyam yathā dīpanādiguṇayogāttathānyadapi yaddravyamevaṃguṇaṃ grahaṇīdoṣacikitsite noktaṃ tadapi grahaṇīdoṣiṇāṃ pathyamiti hetunirdeśena dyotyate| dravyasvabhāvāttu viśeṣeṇa grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ pathyamiti| eṣa ca nyāyo'natrāpi sahetukadravyakathane yojyaḥ| kiñca yattadornityābhisambandhādevaṃnirdeśāccāyamartho'vatiṣṭhate,- yadevaṃvidhaṃ takraṃ tad grahaṇīdoṣiṇāṃ pathyam, nānyādruśaṃ yadanuddhṛtasnehamathavā'rdhoddhṛtasnehaṃ tathā'tijātatvādamlaṃ tathā'sadyaskaṃ vidāhi ca, tatsarvaṃ grahaṇīdoṣiṇāmapathyameva| takre ca rūkṣasvādvamlādayo guṇāḥ parasparaviruddhā āpi dravyaprabhāvāt kaphavijayitvaṃ vātavijayitvaṃ ca yathāyogaṃ kurvantyeva svaṃ svaṃ karma, yathā satvarajastamaḥsaṃjñā guṇāḥ|
caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam||6|| taccūrṇaṃ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet| kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍuplīhagulmanut||7||
Sa. amlānāṃ caturṇāṃ-koladāḍimavṛkṣāmlacukrikāṇāṃ, prastham| kecittu vṛkṣāmlāmlavetasadāḍimabadarāṇāmityāhuḥ| trikaṭukāt palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri palāni| śarakarāyāḥ palānyaṣṭau| tadetaccūrṇaṃ śākādiṣvavacārayet-miśrayet| tacca kāsādijit|
nāgarātiviṣāmustaṃ pākyamāmaharaṃ pibet| uṣṇāmbunā vā tatkalkaṃ nāgaraṃ vā'thavā'bhayām||8|| sasaindhavam vacādiṃ vā tadvanmadirayā'thavā| ---------------------------------------------|9|
Sa. nāgarādi pākyaṃ kvāthayitvā''maghnaṃ pibet| athavā, teṣāṃ-nāgarādīnāṃ, kalkamuṣṇāmbunā pibet| athavā, śuṇṭhīmuṣṇāmbunā pibet harītakīṃ va| vacādigaṇaṃ vā saindhavānvitaṃ tadvat-uṣṇāmbunā, pibet| vacādimeva madirayā vā pibet|
---------------------------------------------| varcasyāme sapravāhe pibedvā dāḍimāmbunā||9|| biḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvacitrakanāgaram| sāme kaphānile koṣṭharukkare koṣṇavāriṇā||10||
Sa. purīṣa āme tathā sapravāhe biḍenopalakṣitaṃ lavaṇaṃ biḍalavaṇaṃ piṣṭaṃ dāḍimāmbunā vā pibet| sāme vātakaphe koṣṭharujākare bilvādīni koṣṇavāriṇā pibet|
kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayam| chardihṛdrogaśūleṣu peyamuṣṇena vāriṇā||11|| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam| ---------------------------------------------|12|
Sa. chardyādiṣu kaliṅgādikaṃ koṣṇena vāriṇā peyam| pathyādikaṃ cūrṇaṃ samaricamuṣṇajalena pibet| pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ bṛhatīdvayam||12|| citrakaṃ kauṭajaṃ kṣāraṃ tathā lavaṇapañcakam| cūrṇīkṛtaṃ dadhisurātanmaṇḍoṣṇāmbukāñjikaiḥ||13|| pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ param| ---------------------------------------------|14|
Sa. pippalyādikaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ dadhyādibhiragnidīptyarthaṃ pibet| tasyāḥ surāyā maṇḍastanmaṇḍaḥ| koṣṭhavātaharaṃ caitaccūrṇaṃ syāt|
---------------------------------------------| paṭuni pañca dvau kṣārau maricaṃ pañcakolakam||14|| dīpyakaṃ hiṅgugulikā bījapūrarase kṛtā| koladāḍimatoye vā paraṃ pācanadīpanī||15||
Sa. lavaṇapañcakādibhirguṭikā bījapūrarase kṛtā koladāḍimajale vā kṛtā'tiśayena pācanī dīpanī ca syāt|
tālīsapatracavikāmaricānāṃ palaṃ palam| kṛṣṇātanmūlayordve dve pale śuṇṭhī palatrayam||16|| caturjātamuśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam| guḍena vaṭakān kṛtvā triguṇena sadā bhajet||17|| madyayūṣarasāriṣṭamastupeyāpayonupaḥ| vātaśleṣmātmanāṃ chardigrahaṇīpārśvahṛdrujām||18|| jvaraśvayathupāṇḍutvagulmapānātyayārśasām| prasekapīnasaśvāsakāsānāṃ ca nivṛttaye||19|| abhayāṃ nāgarasthāne dadyāttatraiva viḍgrahe| chardyādiṣu ca paitteṣu caturguṇasitānvitāḥ||20|| pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayā'pi vā| paraṃ hi vahnisamparkāllaghimānaṃ bhajanti te||21||
Sa. tālīsapatrādīnāṃ pratyekaṃ palam| pippalī pale dve| pippalīmūlasya dve| śuṇṭhī palatrayam| caturjātamuśīraṃ ca pṛthak karṣabhāgam| guḍena triguṇena vaṭakān kṛtvā madyādīn piban sadā bhajet| kimarthamityāha-vātakaphātmakacchardyādīnāṃ śāntyartham| tatra ca (traiva)-eteṣveva ca vaṭakeṣu, viḍgrahe-viḍvibandhe sati, abhayāṃ nāgarasthāne dadyāt| chardyādiṣu pūrvokteṣu pittodbhaveṣu satsu guḍavarjaṃ caturguṇasitayā yuktā vaṭakāḥ kāryāḥ| vaṭakānāṃ vidhānamāha-pakvena guḍena vaṭakāḥ kāryāḥ, sitayā vā pakvayā kāryāḥ| kimiti pakvena kriyante ? ityāha-yasmātkāraṇādagnisamparkāt te-vaṭakāḥ, paraṃ laghutvaṃ bhajanti| laghorbhāvo laghimā, "pṛthvādibhya imanic|" "ṭeḥ" iti ṭilopaḥ|
sāmacikitsāmuktvā nirāmacikitsāṃ viśeṣeṇāha---- athainaṃ parikvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayedalpaśo bhiṣak||22|| kiñcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nurūhayet||23|| tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet||24||
Sa. mārutagrahaṇīgadā vidyante yasyeti "arśaāditvāt(bhyo')ac"| enaṃ-mārutagrahaṇīgadavantaṃ, dīpanīyauṣadhayutaṃ-pañcakolaprāyadravyānvitaṃ, vahnisandhukṣaṇārthamalpamātrayā ghṛtaṃ pāyayet| kiñcitsandhukṣite-manāk sandīpite, tvagnau sati saktaviṇmūtrapavanaṃ naraṃ dve dine trīṇi vā sasnehya-snehayitvā, anantaraṃ svinnābhyaktaṃ kṛtvā niruhayet| tato-niruhādanantaraṃ, mārute śānte satyeraṇḍatailenāthavā tailvakena (hṛ.ci.a.29132) ghṛtena sakṣāreṇa srastadoṣaṃ-pracyutadoṣaṃ, virecayet|
śuddharūkṣāśayaṃ baddhavarcaskaṃ cānuvāsayet| dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailena taṃ tataḥ||25|| nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyakcāpyanuvāsitam| laghvannapratisaṃyuktaṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ||26||
Sa. śuddho rūkṣa āśayo yasya sa evam, tathā baddhaṃ varcaḥ-purīṣaṃ yasya tam, śuddharūkṣāśayamitihetau prathamā, śuddharūkṣāśayatvena vaddhavarcaskamityarthaḥ| tathāvidhaṃ naramanuvāsayet| kena ? dīpanīyāni-nāgarādīni, amlani-vṛkṣāmlamātuluṅgadāḍimādīni, vātaghnāni-kuṣṭharāsrairaṇḍādīni, tairdīpanīyāmlavātaghnaiḥ siddhatailena| nirūḍhaṃ viriktaṃ ca vidhinā cānuvāsitaṃ mātrayetyarthaḥ, samyak cāpyanuvāsitaṃ laghvannapratisaṃyuktaṃ punaḥ sarpiḥ śīlayet|
pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍāṅgaśaṭhibhirghṛtam||27|| śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmlacukrikādāḍimasya ca||28|| takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tatpakvamagnidīptikaraṃ param||29|| śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham| ---------------------------------------------|30|
Sa. pañcamūlādibhiḥ kalkairdravyaiḥ śuktādibhirdravadravyaiḥ sāmānyaparibhāṣayā ghṛtaṃ pacet| pañcamūlamiha mahadgrāhyam, sutarāṃ vātaghnatvāt| etacca ghṛtaṃ paramagnidīptikaraṃ śūlādighnam|
---------------------------------------------| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayeddhṛtam||30||
Sa. bījapūrakarasena saha siddhaṃ vā ghṛtaṃ pāyayet|
tailamabhyañjanārthaṃ ca siddhamebhiścalāpaham| ---------------------------------------------|31|
Sa. ebhiḥ pañcamūlādibhirghṛtauṣadhaiḥ siddhaṃ tailaṃ vā'bhyañjanārthaṃ hitam|
---------------------------------------------| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā||31|| vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate| ---------------------------------------------|32|
Sa. eteṣāmauṣadhānāṃ pañcamūlādīnāṃ cūrṇamuṣṇāmbunā vā pibet| kasyāmavasthāyāmityāha-vāte| kimbhūte? śleṣmāvṛte, tathā sāme kaphe vā, vātenoddhate sāme vā|
adhunā pittagrahaṇīrogacikitsāmāha---- ---------------------------------------------| agnernirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā||32|| hatvā tiktalaghugrāhidīpanairavidāhibhiḥ| annaiḥ sandhukṣayedagniṃ cūrṇaiḥ snehaiśca tiktakaiḥ||33||
Sa. agnipittayorgrahaṇyāśrayatvād dravatvācca yadagneḥ plāvakaṃ pittamūrdhvādhaḥ prapannaṃ tadyathāsannadeśaṃ vamanena virekeṇa vā hatvā, ānantaraṃ tamagnimannaistiktalaghugrāhidīpanaiḥ sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ? avidāhibhiḥ,-na tu sāmānyena dīpanaiḥ| na kevalamevaṃvidhairannairagniṃ sandhukṣayet, tathā ca cūrṇaiḥ snehaiśca taṃ sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ? tiktakaiḥ-tiktadravyabhūyiṣṭhaiścūrṇaistiktadravyasādhitaiḥ snehaiśca|
paṭolanimbatrāyantītiktātiktakaparpaṭam| kuṭajatvakphalaṃ mūrvā madhuśigruphalaṃ vacā||34|| dārvītvakpadmakośīrayavānīmustacandanam| saurāṣṭryativiṣāvyoṣatvagelāpatradāru ca||35|| cūrṇitaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyairjalena vā| hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān||36|| kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet| ---------------------------------------------|37|
Sa. madhuśigruḥ-sobhāñjanakaviśeṣaḥ, tasya phalaṃ śvetamaricākhyam| etatpaṭolādikaṃ cūrṇitaṃ madhunā lehyamathavā jalena peyaṃ madyairvā| tacca hṛdrogādīn nāśayet|
---------------------------------------------| bhūnimbakaṭukāmustātryūṣaṇendrayavān samān||37|| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet| guḍaśītāmbunā pītaṃ grahaṇīdoṣagulmanut||38|| kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisārajit| ---------------------------------------------|39|
Sa. bhūnimbādyān samabhāgān citrakāt dvau kuṭajatvacāṃ ṣoḍaśa bhāgāṃścūrṇayet| tadetaccūrṇaṃ guḍayutena śītāmbunā pītaṃ grahaṇīrogādiharam|
--------------------------------------------| nāgarātiviṣāmustāpāṭhābilvaṃ rasāñjanam||39|| kuṭajatvakphalaṃ tiktā dhātakī ca kṛtaṃ rajaḥ| kṣaudrataṇḍulavāribhyāṃ paittike grahaṇīgade||40|| pravāhikārśogudarugraktotthāneṣu ceṣyate| --------------------------------------------|41|
Sa. nāgarādidravyaṃ cūrṇitaṃ kṣaudrataṇḍulajalābhyāṃ saha paittikagrahaṇīroga iṣyate, pravāhikādiṣu ca|
---------------------------------------------| candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam||41|| ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭārūṣakān| paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān||42|| kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustāṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśakān| droṇe'pāṃ sādhayettena pacetsarpiḥ picūnmitaiḥ||43|| kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ| pittagrahaṇyāṃ tatpeyaṃ kuṣṭhoktaṃ tiktakaṃ ca yat||44||
Sa. candanādidravyaṃ pratyekaṃ dvipalāṃśakamapāṃ droṇe pacet| tena kvāthena picupramāṇaiśca kirātatiktādibhiḥ kalkaiḥ sarpiḥ pacet| kuṭannaṭaḥ-śyonākaḥ| āsphotā-utpalasārivā| kapītano-vānīraḥ| atra ca sarpiḥpramāṇaṃ kvāthāpekṣayā dvātriṃśatpalāni kalpyāni, na tu kalkāpekṣayā pañca palāni| kvāthādidravadravyasya snehapāke prādhānyāt| yataḥ kvāthādidravamantareṇa snehapāko'pi nopapadyate, na tu tathā kalkaṃ vinā| tasmāt kvāthasya prādhānyāt kvāthāpekṣayaiva sarpirgrāhyam| tat-etadghṛtaṃ, pittagrahaṇyāṃ peyam| yacca kuṣṭhacikitsite (ci. a. 19/2) gaditaṃ tiktakaṃ ghṛtaṃ tacca peyam| caśabdo mahātiktakasyāpi grahaṇārthaḥ|
grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte| kaṭvamlalavaṇakṣāraiḥ kramādagniṃ vivardhayet||45||
Sa. śleṣmaduṣṭāyāṃ grahaṇyāṃ tīkṣṇairdravyaiḥ pracchardane-vamane, kṛte sati prathamaṃ kaṭvamlalavaṇakṣārairagniṃ vivardhayet|
pañcakolābhayādhānyapāṭhāgandhapalāśakaiḥ| bījapūrapragāḍhaiśca siddhaiḥ peyādi kalpayet||46||
Sa. pañcakolādibhiḥ siddhaiḥ-kvathitaiḥ, peyādikaṃ kalpayet| gandhapalāśaṃ-gandhapatram|
droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgaṃ ca tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ ca tathā bhallātakāḍhakam||47|| mañjiṣṭhā'ṣṭapalaṃ caitajjaladroṇatraye pacet| droṇaśeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhvardhāḍhakasaṃyutam||48|| elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsaṃ sthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ prayojayet||49|| grahaṇīṃ dīpayatyeṣa bṛṃhaṇaḥ pittaraktanut| śoṣakuṣṭhakilāsānāṃ pramehāṇāṃ ca nāśanaḥ||50||
Sa. madhūkakusumānāṃ droṇam| tato-madhūkapuṣpebhyaḥ, ardhena viḍaṅgam| tato-viḍaṅgāt, citrakasyārdham| bhallātakasya cāḍhakam| mañjiṣṭhāyāḥ palānyaṣṭau| etatsarvaṃ pānīyadroṇatraye pacet| etacca droṇaśeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhuno'rdhāḍhakena saṃyuktamelādibhiḥ kumme rūṣite-lipte, māsaṃ sthitaṃ taṃ-evaṃvidhaṃ jātaṃ, āsavaṃ prayojayet| eṣaḥ-āsavo, grahaṇīṃ dīpayati bṛṃhaṇo raktapittādināśanaḥ|
madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ pūrvavatsannidhāpayet||51|| tatpiban grahaṇīdoṣān jayetsarvān hitāśanaḥ| ---------------------------------------------|52|
Sa. madhūkapuṣpāṇāṃ kuḍavasvarasaṃ ca kvathitamardhakṣayīkṛtaṃ-ardhāvaśeṣaṃ, śītaṃ mākṣikacaturthabhagayutaṃ pūrvavat-pūrveṇa tulyamelādirūṣite bhāṇḍe māsaṃ yāvat, sannidhāpayet-samyak sthāpayet| "madhūkapuṣpakuḍavaṃ" ityādi yo'yaṃ parimāṇanirdeśaḥ sa iha mātrādikpradarśanaparaḥ| anayā diśā'yaṃ sandhātavyo bahuḥ, na tvetāvān| anyathā hyalpasambhṛtatvādayamāsavo na śobhanaḥ syāt| anyatra tvāsavāriṣṭalehādau paripūrṇatvāt yathānirdiṣṭaiva mātrā yathoktaguṇakalāpaṃ karoti, na nyūnādhiketi vedyam| tat etat, pibannāturo hitabhojī san sarvān grahaṇīdoṣān jayati|
---------------------------------------------| tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān pibet||52||
Sa. [tadvat-] yathaiṣa madhūkapuṣpakvātha āsutastathaiva, drākṣādisvarasānāsutān pibet| yathā ca madhūkapuṣpāṇāṃ kvātha ādiṣṭo granthakṛtā tathaiva drākṣādīnāṃ svarasābhave kvātho grāhyāḥ, tasya dikpradarśanaparatvāt|
hiṅgutiktāvacāmādrīpāṭhendrayavagokṣuram| pañcakolaṃ ca karṣāṃśaṃ palāṃśaṃ paṭupañcakam||53|| ghṛtatailadvikuḍave dadhnaḥ prasthadvaye ca tat| āpothya kvāthayedagnau mṛdāvanugate rase||54|| antardhūmaṃ tato dagdhvā cūrṇīkṛtya ghṛtāplutam| pibetpāṇitalaṃ tasmin jīrṇe syānmadhurāśanaḥ||55|| vātaśleṣmāmayān sarvān hanyādviṣagarāṃśca saḥ| --------------------------------------------|56|
Sa. hiṅgvādi karṣapramāṇaṃ lavaṇāni pañca palapramāṇāni| tadetadghṛtatailayoḥ kuḍavadvaye dadhiprasthadvaye cāpothya-saṅkṣudya, mṛdāvagnau kvāthayet| rase cānugate-praviṣṭe sati, anantaramantardhūmaṃ kalaśe dagdhvā tataścūrṇīkṛtya karṣamātraṃ ghṛtāloḍitaṃ pibet| tasmin jīrṇe madhurabhojī syāt| sa ca-kṣāro, vātakapharogādīn hanti|
---------------------------------------------| bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam||56|| dagdhvā māhiṣamūtreṇa pibedagnivivardhanam| ---------------------------------------------|57|
Sa. bhunimbādīni dagdhvā māhiṣamūtreṇa pibet| tacca pītaṃ vahniṃ vardhayati|
---------------------------------------------| dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī||57|| mustā ca chāgamūtreṇa siddhaḥ kṣāro'gnivardhanaḥ| ---------------------------------------------|58|
Sa. kaṭurohiṇī-kaṭukā| haridrādvayādeśchāgamūtreṇa siddhaḥ pūrvavadagnivṛddhikṛt kṣāraḥ|
---------------------------------------------| catuṣpalaṃ sudhākāṇḍātripalaṃ lavaṇatrayāt||58|| vārtākakuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve citrakātpale| dagdhvā rasena vārtākādguṭikā bhojanottarāḥ||59|| bhuktamannaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ| visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ||60||
Sa. sudhāstambhāccatvāri palāni, lavaṇatrayātrīṇi palāni, pakvaśuṣkavārtākakuḍavam, arkādaṣṭau palāni, citrakapale dve, etatsarvaṃ dagdhvā, tato vārtākānāṃ rasena kṛtā gulikā bhuktaṃ upayuktaṃ, bhojanaṃ pacantyāśu| kāsādibhyo hitāḥ| visūcikādighnyaśca smṛtāḥ|
mātuluṅgaśaṭhīrāsnākaṭutrayaharītaki| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau pañcapaṭūni ca||61|| sukhāmbupītaṃ taccūrṇaṃ balavarṇāgnivardhanam| ---------------------------------------------|62|
Sa. mātuluṅgādikaṃ cūrṇamuṣṇodakena pītaṃ balādivardhanam|
---------------------------------------------| ślaiṣmike grahaṇīdoṣe savāte tairghṛtaṃ pacet||62|| dhānvantaraṃ ṣaṭpalaṃ ca bhallātakaghṛtābhayam| ---------------------------------------------|63|
Sa. ślaiṣmike grahaṇīdoṣe vātānvite taiḥ-mātuluṅgādibhiḥ, ghrutaṃ pacet| athavā, dhānvantaraṃ ghṛtaṃ-pramehacikitsite "daśamūlaśaṭhī" (ci. a. 12/19) ityādikam| ṣaṭpalaṃ-rājayakṣyacikitsite "pañcakolayavakṣāra" (ci. a. 5/22) ityādikam| bhallātakaghṛtaṃ-gulmoktaṃ "bhallātakānāṃ dvipalaṃ" (ci. a. 14/80) ityādikam| abhayghṛtaṃ-udaracikitsite "harītakīsūkṣmarajaḥ" (ci. a. 15/28) ityādikam|
---------------------------------------------| biḍakācoṣalavaṇasvarjikāyāvaśūkajān||63|| saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ caikato dahet| saptakṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhake pacet||64|| āḍhakaṃ sarpiṣaḥ peyaṃ tadagnibalavṛddhaye| ---------------------------------------------|65|
Sa. biḍalavaṇaṃ kācalavaṇaṃ-kṛṣṇalavaṇaṃ, kṣāralavaṇaṃ svarjikādīṃścaikasmin kṛtvā dahet| saptavārānasya kṣārasya srutasya cārdhāḍhake sarpiṣa āḍhakaṃ pacet| tadghṛtamagnibalādivṛddhaye peyam|
---------------------------------------------| nicaye pañcakarmāṇi yuñjyāccaitadyathābalam||65||
Sa. nicaye-sannipātaje grahaṇīdoṣe, pañcakarmāṇi-vamanavirecanāsthāpanānuvāsananasyāni, yathābalaṃ yuñjyāt| yadyapi śirovirecanākhyasya karmaṇo bāhulyena grahaṇīdoṣe prayojanaṃ na tathā dṛśyate yathā vamanādīnām, tathā'pi bhūyastvamurarīkṛtya pañcakarmāṇītyuktam| caśabdādyadetaddhahaṇītraye pratidoṣamāśrityoktaṃ karma tadapi nicayotthe grahaṇīdoṣe yuñjyāt|
iti grahaṇidoṣasya caturvidhasya cikitsāmābhidhāyedānīṃ pratipuruṣaṃ pratidoṣaṃ mandāgnitvamāśritya yathāvasthaṃ cikitsitaṃ nirdiśannāha---- praseke ślaiṣmike'lpāgnerdīpanaṃ rūkṣatiktakam| yojyaṃ kṛśasya vyatyāsātsnigdharūkṣaṃ kaphodaye||66|| kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam| dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurakairyutam||67|| sneho'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate| ---------------------------------------------|68|
Sa. praseko dvividhaḥ-vātikaḥ ślaiṣmikaśca| tatra mandāgneḥ ślaiṣmaprakopaje praseke dīpanaṃ rūkṣatiktaṃ yad dravyaṃ tatprayojyam, na ghṛtaṃ nāpi madhurāmlalavaṇādikam| śleṣmajaprasekasya ca lakṣaṇam (hṛ.ci.a.5/63)- "śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati|" ityādi| kṛśasya punarmandāgneḥ kaphodaye sati vyatyāsāt paryāyeṇa vyatikarmavyavahārārthaḥ| vyatyāsāt snigdharūkṣaṃ yojyam,-snigdhaṃ yojayitvā rūkṣaṃ yojyaṃ rūkṣaṃ yojayitvā snigdhaṃ yojyamityarthaḥ| yadi hi kṛśe bahukaphe rūkṣe ca nare rūkṣameva yuñjyāt, tato rūkṣe kevale yujyamāne kārśyasya vṛddhiḥ syāt| atha snehameva yuñjayāt, tataḥ snehe kevale yujyamāne kaphavṛddhiḥ syāt| iti vyatyāsena snigdharūkṣamupayojyam| kṣīṇakṣāmaśarīrasya tu kaphodaye dīpanaṃ dravyaṃ-pañcakolādikaṃ, snehaiḥ-ghṛtādibhiḥ, saṃyutaṃ snehasaṃyuktaṃ yuñjyāt| bahupittasya mandāgrestiktaṃ madhurakairdravyairyuktaṃ dīpanaṃ yojyam| bahuvātasay mandāgnernarasya sneho'mlalavaṇairyuktaḥ prāyeṇa śasyate|
snehasya mandāgniviṣayebhyo'nyadravyebhyaḥ prāyeṇa prādhānyaṃ sarvapuruṣaṃ prati dyotayitumidaṃ brūte---- ---------------------------------------------| snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||68|| nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| ---------------------------------------------|69|
Sa. evetyavadhāraṇe| paraṃ-pradhānaṃ, snehameva mandāgrervidyāt, na tato'nyad dravyam| tasmānmandāgnerdoṣapratipakṣabhutairauṣadhairyuktaḥ sneho bāhulyena pathyaḥ| ata evedaṃ kāraṇaṃ nirdiśannāha-nālamityādi| yasmāt snehoddīpitasyāgreḥ suṣṭhu gurvapyannaṃ śamāya nālaṃ-paryāptam| tasmāt sneha eva durbalānaladīpanāya śreṣṭhaḥ|
---------------------------------------------| yo''lpāgnitvātkaphe kṣīṇe varcaḥ pakvamapi ślatham||69|| muñcetpaṭvauṣadhayutaṃ sa pibedalpaśo ghṛtam| tena svamārgamānītaḥ svakarmaṇi niyojitaḥ||70|| samāno dīpayatyagnimagneḥ sandhukṣako hi saḥ| ---------------------------------------------|71|
Sa. yaḥ-naraḥ, alpāgnitvātkaphe kṣīṇe sati purīṣaṃ pakvamapi śithilaṃ muñcet, saḥ-naraḥ, alpamalpaṃ ghṛtaṃ pibet| kimbhutam ? paṭvauṣadhayutaṃ-saindhavaśuṇṭhīyuktam| tena-sarpiṣā, samānaḥ svamārgamānīya svakarmaṇi-annapacanākhye, niyojito'gniṃ sandīpayati| yato'sau-samānaḥ, agne sandhukṣakaḥ|
---------------------------------------------| purīṣaṃ yaśca kṛcchreṇa kaṭhinatvādvimuñcati||71|| sa ghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet| ---------------------------------------------|72|
Sa. yaśca-puruṣaḥ, purīṣaṃ kāṭhinyāt-saṃhatatvāddhetoḥ,kṛcchreṇa muñcati| saḥ-naraḥ, lavaṇaiḥ pañcabhiryuktaṃ ghṛtaṃ pibet| kimbhūtam ? annāvagrahaṃ,-annenāvagrahaḥ sahasordhvakāyagamanapratibandho'vaṣṭambho yasya tadevam| ghṛtaṃ pītvā'nnaṃ bhoktavyamityarthaḥ|
---------------------------------------------| raukṣyānmande'nale sarpistailaṃ vā dīpanaiḥ pibet||72||
Sa. raukṣyāddhetormande'gnau sati sarpirathavā tailaṃ dīpanīyairyutaṃ pibet|
kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mande snehātipānataḥ| ---------------------------------------------|73|
Sa. snehātipānāddhetormande'gnau sati kṣārādīn pibet|
---------------------------------------------| udāvartāttu yoktavyā nirūhasnehabastayaḥ||73||
Sa. udāvartātpunarmande'gnau sati nirūhasnehabastayaḥ prayoktavyāḥ|
doṣātivṛdhdyā mande'gnau saṃśuddho'nnavidhiṃ caret| ---------------------------------------------|74|
Sa. saṃ-doṣā'tivṛddhayā mande'gnau sati vamanavirecanādibhirhṛ tadoṣaḥ kṛtasaṃśuddhirannavidhiṃ-peyādikramaṃ, ācaret|
---------------------------------------------| vyādhimuktasya mande'gnau sarpireva tu dīpanam||74||
Sa. vyādhimuktasya mande'gnau sarpireva dīpanaṃ syāt, nānyattathadravyam|
adhvopavāsakṣamatvairyavāgvā pāyayeddhṛtam| annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛhaṇaṃ ca tat||75||
Sa. adhvopavāsakṣāmatvairmande'gnau yavāgvā saha ghṛtaṃ pāyayet, vaidya iti śeṣaḥ| kimbhūtam ? annenāvapīḍitamannāvapīḍitam, madhyabhaktaṃ ghṛtamityarthaḥ| evaṃ pītaṃ balyaṃ bṛhaṇaṃ dīpanaṃ ca tadbhavati|
dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān| prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayetpiśitāśinām||76|| laghūṣṇakaṭuśodhitvād dīpayantyāśu te'nalam| māṃsopacitamāṃsatvātparaṃ ca balavardhanāḥ||77||
Sa. dīrghakālaprasaṅgāttu mande'gnau satyasamyagāhārarasapariṇatyā hetubhūtayā kṣāmakṣīṇakṛśānnarān piśitāśināṃ-prasahādīnāṃ, rasaiḥ sāmlairbhojayet| kasmāttānetān bhojayet? ityāha-laghūṣṇetyādi| laghutvāduṣṇatvātkaṭutvācchodhanatvācca te rasāḥ śīghramagniṃ dīpayanti| bhāvapradhānanirdeśaḥ pūrvavaccātra yojyaḥ| nanu, prāgabhyadhāyi (hṛ. sū. a. 6/61)- "guruṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram|" iti| iha ca prasahānāṃ laghutvamucyate| tadime vacasī parasparaṃ vyāghnāte| atra brūmaḥ| lāghavaśabdo'tra kriyāviśeṣārthaḥ| dhāvanaplavanalaṅghanādikā ceṣṭā, tasyāḥ pāṭavaviśeṣo lāghavam| yathā ca prāgadhyagīṣṭa (hṛ. sū. a. 2/10)-"lāghavaṃ karmasāmarthya" iti| evaṃ cātrāvirodhaḥ| hetunirdeśādanye'pyevaṃprāyā ye māṃ sarasāstānapyetān bhojayediti| te ca-prasahāḥ, māṃsopacitamāṃsatvāddhetoḥ suṣṭhu balaṃ vardhayanti|
snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthāhitāśanaiḥ| samyak prayuktairdehasya balamagneśca vardhate||78||
Sa. snehādibhiḥ samyak prayuktaiḥ śarīrasyāgneśca balaṃ vardhate| tasmāt snehādayo yathāvasthaṃ prayojyā iti bhāvaḥ|
adhunā snehasyāgnivṛddhikaratvaṃ dṛṣṭāntena darśayati---- dīpto yathaiva sthāṇuśca bāhyo'gniḥ sāradārubhiḥ| sasnehairjāyate tadvadāhāraiḥ koṣṭhago'nalaḥ||79||
Sa. yathā-yena prakāreṇa, sāradārubhiḥ-śamīkhadirādibhiḥ, sasnehairbāhyo'gnidīptaḥ sthāṇuḥ-sthiraśca, jāyate| tathaiva koṣṭhago'gniḥ sasnehaiḥ pathyarūpairāhāraiḥ paṭutaraḥ sthiraśca sampadyate|
nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt| yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ||80||
Sa. nābhojanena kāyāgnirdīpyate| na cātibhojanena| atraiva dṛṣṭantamāha-yathā bāhyo'gnirnirindhano na dīpyate naśyati| alpo'gnirbāhyo'tīndhanena-bahubhirdārubhiḥ, āvṛto naśyati,-na dīpyate| evaṃ koṣṭhāgnirapyabhojanātibhojanābhyāṃ naśyati,-na dīpyata ityarthaḥ|
yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ svasthāne pavanānugam| pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ tadā'sau sānilo'nalaḥ||81|| paktvā'nnamāśu dhātūṃśca sarvānojaśca saṅkṣipan| mārayetsyātsa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati||82||
Sa. yasmin kāle kaphe kṣīṇe-kṣayaṃ yāte, ata eva svasthāne-āmāśayākhye, pittaṃ vṛddham| kimbhūtam ? pavanānugam| mārutena gamanasvabhāvena paścādyuktam| ata eva tatpittamagniṃ vardhayati| tadā-tasminkāle, asāvanalo-jāṭharāgniḥ, sānilaḥ-pavanasahito, annaṃ paktvā'nantaraṃ paktavyābhāvāt sarvān dhātūn paktvā, āśu puruṣaṃ mārayet| kiṃ kurvan ? ojaśca saṅkṣipan-saṃharan, vināśayannityarthaḥ| nanu, pittānilayordvayoḥ prakṛtatvāt sapittānilo'nala iti vaktuṃ yuktaṃ syāt| maivam| "pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā" (hṛ. śā. a. 3/90) iti kṛtvā tadānīṃ jaṭharāgninā sahaikatāṃ prāptaṃ pittamiti sānilo'nala iti nirdiṣṭam| saḥ-atyagnipīḍito, nā-puruṣo, bhukte svasthaḥ syāt| jīrṇe tu tāmyati-upatapyate| anekārthatvāddhātūnāmupa tāpārthastāmyatiḥ| tamakalakṣaṇe'pi prāgadhyagīṣṭa|
tṛṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ| ---------------------------------------------|83|
Sa. tṛṣṇādayo rogā atyagneḥ sambhavanti|
tamatyigniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ||83|| annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ| ---------------------------------------------|84|
Sa. tamatyagniṃ-bhasmakākhyaṃ, gurusnigdhādibhirannapānaiḥ śānti nayet| kamiva ? dīptaṃ-iddamagniṃ bāhyaṃ, yathā jalaiḥ|
---------------------------------------------| muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet||84|| nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet| ---------------------------------------------|85|
Sa. muhurmuhuḥ-kṣaṇekṣaṇe, ajīrṇe'pi bhojyani-kṛśarādīni, upahārayet-āhārārtha prakalpayet| ajīrṇe'pītyapiśabdāt kimuta jīrṇe bhojyānupahārayediti| kimityevaṃ kriyate ? ityāha-yasmāttasmāttathā tena prakāreṇājīrṇe'pi punaḥ punarāhā ropayogena nirindhano'gnirantaraṃ-avakāśaṃ, labdhvā yathā enaṃ na vipādayet|
---------------------------------------------| kṛśarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||85|| aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthiratoyacarāśca ye||86||
Sa. kṛśarāmityādīni bhuñjīta| guḍavaikṛtamiti| vikṛtameva vaikṛtam, prajñāditvādaṇ| tathaidakānāṃ-matsyakacchapādīnāṃ piśitāni, tathā''nūpāni-varāhādīnām, bhṛtāni-medurāṇī, bhakṣayet| viśeṣeṇa matsyān| ślakṣṇān-aparuṣān| caśabdādye ca sthiratoyacarāḥ-avahajjalāśritāḥ, tānapyaśnīyāt|
āvikaṃ subhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnivāraṇam| ---------------------------------------------|87|
Sa. āvikaṃ māṃsaṃ subhrutaṃ-atīvameduraṃ, atyagnivāraṇamadyāt|
---------------------------------------------| payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet||87|| godhūmacūrṇaṃ payasā bahusarpiḥpariplutam| ānūparasayuktān vā snehāṃstailavivarjitān||88|| śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛtpittaharaṇaṃ pāyasapratibhojanam||89||
Sa. tathā, tṛṣitaḥ san payaḥ pibet| kimbhutam ? sahamadhūcchiṣṭaṃ-samadanaṃ, sarpirvā evaṃbhutaṃ pibet| godhūmacūrṇaṃ bahughṛtaṃ kṣīreṇāloḍitaṃ pibet| athavā, ānupamāṃsarasānvitān snehān pibet| kimbhūtān ? tailavivarjitān| tailasya pittakṛttvānniṣedhaḥ| athavā, śyāmātrivṛndyāṃ vipakvaṃ kṣīraṃ virecanaṃ dadyāt| tathā, punaḥ punaḥ pittasya haraṇaṃ pāyasasya pratibhojanaṃ hitam|
yatkiñcidguru medyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam| sarvaṃ tadyagnihitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā||90||
Sa. yatkiñcidguru bhojanaṃ yanmedaskaraṃ śleṣmakaraṃ ca, tadatyagnaye hitam| bhuktvā ca yaddivā svapanaṃ tacca hitam|
āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ| dhātūn kṣīṇeśu doṣeṣu jīvitaṃ ḍhātusaṅkṣaye||91||
Sa. agniḥ pūrvamāhāraṃ pacati| āhārarahitastvagnirdoṣān pacati| tadabhāvāddhātūn pacati| dhātusaṅkṣaye sati jīvitaṃ pacati-nāśayatītyarthaḥ|
etatprakṛtyaiva viruddhamannaṃ saṃyogasaṃskāravaśena cedam| ityādyavijñāya yatheṣṭaceṣṭāścaranti yatsā'gnibalasya śaktiḥ|92| tasmādagniṃ pālayetsarvayatnai stasminnaṣṭe yāti nā nāśameva| doṣairgraste grasyate rogasaṅghairyukte tu syānnīrujo dīrghajīvī|93| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita sthāne grahaṇidoṣacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|
Sa. etadannaṃ prakṛtyā[eva]-svabhāvenaiva, viruddhamapathyam yathā-karamardakadadhisarṣapaśākaphāṇitaśuṣkamāṃsavirūḍhakāmamūla-kalakucādikam| saṃyogaviruddhaṃ yathā-kṣīramamlena saha, ānūpamāmiṣaṃ māṣaiḥ saha, ityādi| saṃskāraviruddhaṃ yathā-hārītamāṃsaṃ hāridraśūlaprotaṃ hāridravahninā pācitamityādi| evamidaṃ prakṛtyā diviruddhaṃ saṃyogasya saṃskārasya ca vaśena-sāmarthyena, cedaṃ viruddham| ādigrahaṇānmātrākālādiparigrahaḥ| tatra mātrāviruddhaṃ yathā-madhughṛtaṃ samāṃśam| kālavaśenedaṃ yathā-rātriparyuṣitā kākamācī| pātravaśenedaṃ yathā-kāṃsye daśāhamuṣitam sarpiḥ| ityādyavijñāya-abuddhvā'paryālocya, yatheṣṭaceṣṭāḥ-yathābhilāṣamā hāramāsevamānāḥ, yaccaranti sā'gnibalasya śaktiḥ-sāmarthyam| yata evaṃ tasmādagniṃ pālayet, sarvayatnaiḥ-akhilakriyānuṣṭhānaiḥ, tasmin-agnau, naṣṭe-kṣīṇe, nā-puruṣo, nāśaṃ yāti| doṣairgraste vahnau nā-puruṣo, rogasaṅghairgrasyate-pīḍyate| yukte-svasthe, punaragnau nīrujo dīrghajīvī ca bhavediti| upajātiśālinyau vṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne grahaṇīdoṣacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||