Sa. grahaṇīdoṣacikitsitādanantaraṃ mūtrāghātacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya samasambandhanatvāt| tathā ca prāgadhyaiṣṭa (hṛ.ni.a.9|1)- "bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyavaḥ| ekasambandhanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ||" iti|
tenedamāha---- athāto mūtrāghātacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kṛcchre vātaghnatailāktamadhonābheḥ samīraje| susnigdhaiḥ svedayedaṅgaṃ piṇḍasekāvagāhanaiḥ||1||
Sa. kṛcchre-mūtrakṛcchre, ādipadalopaṃ kṛtvā nirdiṣṭam| yathā-māṃsarase rasa iti| mūtrakṛcchre vātotthe, aṅgaṃ-śarīraṃ, vātaghnatailena-balātailādinā, abhyaktamadho nāmeḥ samantāt svedaiḥ piṇḍādibhiḥ suṣṭhu snigdhaiḥ-na rūkṣaiḥ, svedayet|
daśamūlabalairaṇḍayavābhīrupunarnavaiḥ| kulatthakolapattūravṛścīvopalabhedakaiḥ||2|| tailasarpirvarāharkṣavasāḥ kvathitakalkitaiḥ| sapañcalavaṇāḥ siddhāḥ pītāḥ śūlaharāḥ param||3||
Sa. daśamūlādibhiḥ kvathitakalkitaistailasarpirvarāharkṣavasāḥ siddhāḥ-pakvāḥ, saha pañcalavaṇairvartanta iti sapañcalavaṇāḥ pītāḥ paraṃ-suṣṭhu, śūlaharāḥ|
dravyāṇyetāni pānānne tathā piṇḍopanāhane| saha tailaphalairyuñjyātsāmlāni snehavanti ca||4||
Sa. etāni-daśamūlādīni, dravyāṇi pānānne tadvijayāya, tathā piṇḍopanāhākhyaṃ svedadvayaṃ tailaphalaiḥ saha yuñjyāt| tailārthāni phalāni nālikerākṣoḍādīni tailaphalāni, yathā-yūpāya dāru, taiḥ saha| kecittu tailaphalāni tilānāhuḥ| kimbhūtāni? sāmlāni, sahāmlaiḥ-takrāranālādibhiḥ, vartanta iti sāmlāni| tathā, snehavanti-bahusnehāni| "bhūmni matup"|
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ pibenmūtrarujāpahām| ---------------------------------------------|5|
Sa. tathā madirāṃ bahusauvarcalāṃ mūtrarujāpahāṃ pibet|
---------------------------------------------| paitte yuñjīta śiśiraṃ sekalepāvagāhanam||5||
Sa. paitte mūtrakṛcchre śītalaṃ sekalepāvagāhanaṃ yuñjīta|
pibedvarīṃ gokṣurakaṃ vidārīṃ sakaserukām| tṛṇākhyaṃ pañcamūlaṃ ca pākyaṃ samadhuśarkaram||6||
Sa. tathā śatāvaryādikaṃ pākyaṃ kṛtvā samadhuśarkaraṃ pibet|
vṛṣakaṃ trapusairvārulaṭvābījāni kuṅkumam| drākṣāmbhobhiḥ piban sarvān mūtrāghātānapohati||7||
Sa. vṛṣakādikaṃ kalkīkṛtya drākṣājalena piban sarvān mūtrāghātān parākaroti| apohatīti "upasargādasyatyūhyorvā vacanam" iti parasmaipadam| vṛṣakaḥ-pāṣāṇabhedakaḥ| laṭvābījaṃ-kusumbhabījam|
ervārubījayaṣṭyāhvadārvīrvā taṇḍulāmbunā| toyena kalkaṃ drākṣāyāḥ pibetparyuṣitena vā||8||
Sa. ervārubījādikaṃ vā taṇḍulāmbhasā pibet pūrvaguṇam| paryuṣitena vā jalena drākṣākalkaṃ pibet|
kaphaje vamanaṃ svedaṃ tīkṣṇoṣṇakaṭubhojanam| yavānāṃ vikṛtīḥ kṣāraṃ kālaśeyaṃ ca śīlayet||9||
Sa. kaphaje mūtrakṛcchre vamanādīni śīlayet|
pibenmadyena sūkṣmailāṃ dhātrīphalarasena vā| *sārasāsthiśvadaṃṣṭrailāvyoṣaṃ vā madhumūtravat||10|| svarasaṃ kaṇṭakāryā vā pāyayenmākṣikānvitam| śitivārakabījaṃ vā takreṇa ślakṣṇacūrṇitam||11|| dhavasaptāhvakuṭaguḍūcīcaturaṅgulam| kembukailākarañjaṃ ca pākyaṃ samadhu sādhitam||12|| tairvā peyāṃ pravālaṃ vā cūrṇitaṃ taṇḍulāmbunā| satailaṃ pāṭalākṣāraṃ saptakṛttvo'thavā srutam||13||
Sa. tathā madyena sūkṣmailāṃ pibet| āmalakarasena vā sūkṣmailāṃ pibet| [athavā,] sārasāsthyādīni madhuyuktāni gomūtreṇa pibet| athavā, kaṇṭakāryāḥ svarasaṃ samākṣikaṃ pāyayet| [athavā,] śitivārakasya-karañjasya, bījaṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ takreṇa saha pāyayet| dhavādibhiḥ kṛtaṃ pākyaṃ-kvāthaṃ, vā samadhu pāyayet| tairvā-dhavādibhiḥ, sādhitāṃ peyāṃ pāyayet| pravālaṃ-vidrumaṃ, rajīkṛtaṃ taṇḍulāmbhasā [vā] pāyayet| pāṭalāyāḥ kṣāraṃ saptavārān srutaṃ tailena vā pāyayet|
pāṭalīyāvaśūkābhyāṃ pāribhadrāttilādapi| kṣārodakena madirāṃ tvageloṣakasaṃyutām||14|| pibedguḍopadaṃśānvā lihyādetān *pṛthak pṛthak| ---------------------------------------------|15|
Sa. pāṭalīyavakṣārābhyāṃ kṣārodakena tathā pāribhadratilakṣārodakena madirāṃ tvageloṣakasaṃyuktāṃ pibet| ūṣakaḥ-kallaraḥ| guḍopadaṃśānveti| athavā guḍamupadaṃśya etān-tvagādīn, pṛthak pṛthak lihyāt|
---------------------------------------------| sannipātātmake sarvaṃ yathāvasthamidaṃ hitam||15|| aśmanyapyacirotthāne vārabastyādikeṣu ca| ---------------------------------------------|16|
Sa. sannipātātmake mūtrakṛcchre sarvamidaṃ-pūrvoktaṃ pṛthagdoṣātmakamūtrakṛcchranirdiṣṭaṃ, yathāvasthaṃ-avasthāmapekṣya, hitam| na kevalaṃ sannipātātmake kṛcchre prāṅ nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣātmakamūtrakṛcchracikitsakaṃ hitam| yāvadaśmaryāmapyacirotthāne, acirakālaṃ utthānaṃ-janma, yasya tasmin hitam| caśabdādvātabastyādikeṣu mūtrāghāteṣu hitam| ādiśabdena vātakuṇḍalikādayo gṛhyante|
---------------------------------------------| aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ||16|| taruṇo bheṣajaiḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati| ---------------------------------------------|17|
Sa. aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimaḥ-tattulyo mataḥ, śīghraṃ prāṇahāritvāt| sa cāśmarī taruṇaḥ-acirotpannaḥ, auṣadhaiḥ sādhyaḥ-sādhayituṃ śakyaḥ| pravṛddhaḥ punaśchedanaṃ-pāṭanaṃ, śastreṇārhati|
---------------------------------------------| tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate||17||
Sa. tasya-āśmaryākhyasya vyādheḥ, prāgrūpeṣu snehādikrama iṣyate| ādiśabdaḥ svedanavamanādīnāṃ grahāya| atha snehamāha-
pāṣāṇabhedo vasuko vaśiro'śmantako varī| kapotavaṅkātibalābhallūkośīrakacchakam||18|| vṛkṣādanī śākaphalaṃ vyāghryau guṇṭhastrikaṇṭakaḥ| yavāḥ kulātthāḥ kolāni varuṇaḥ katakātphalam||19|| ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthe śṛtaṃ ghṛtam| bhinatti vātasambhūtāṃ tatpītaṃ śīghramaśmarīm||20||
Sa. pāṣāṇabhedādīnāṃ kvāthe ghṛtaṃ śṛtamūṣakādigaṇoktadravyaprativāpaṃ-tatkalkaṃ sat, pītaṃ vātajāmaśmarīṃ bhinatti| vasukaḥ-īśvaramallikā| vaśiraṃ-sāmudralavaṇam| aśmantako-mālukaparṇaḥ| kapotavaṅkā-suvarcalā| bhallūkaḥ-śyonākaḥ|
gandharvahastabṛhatīvyāghrīgokṣurakekṣurāt| mūlakalkaṃ pibeddadhnā madhureṇāśmabhedanam||21||
Sa. gandharvahastādīnāṃ samāhāradvandvaḥ, anityamāgamaśāsanamiti tu prakṛtam| eraṇḍādīnāṃ dravyāṇāṃ yanmūlaṃ tatkalkīkṛtya madhureṇa dadhnā pibedaśmabhedanam,-prakṛtatvādvātāśmarībhedanaṃ gamyate|
kuśaḥ kāśaḥ śaro guṇṭha itkaṭo moraṭo'śmabhit| darbho vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaḥ||22|| bhallūkaḥ pāṭalī pāṭhā pattūraḥ sakuraṇṭakaḥ| punarnave śirīṣaśca teṣāṃ kvāthe paceddhṛtam||23|| piṣṭena trapusādīnāṃ bījenendīvareṇa ca| madhukena śilājena tatpittāśmaribhedanam||24||
Sa. kuśādīnāṃ kvāthe trapusādīnāṃ-pūrvoktānāṃ (ślo.7) trapusairvārulaṭvānāṃ, bījena nīlotpalabījena madhukena ca piṣṭena śilājatunā ca ghṛtaṃ pacet| tatpittāśmarībhedanaṃ bhavati| śodhanādigaṇasaṅgrahoktāstu (hṛ. sū. a. 15|1) trapusādayo'tra na gṛhyante, tadantaḥpātināṃ pittavirodhināṃ sarpirā(sarṣapā)dīnāṃ dravyāṇāṃ tatra pāṭhāt|
varuṇādiḥ samīraghnau gaṇāvelāhareṇukā| guggulurmaricaṃ kuṣṭhaṃ citrakaḥ sasurāhvayaḥ||25|| taiḥ kalkitaiḥ kṛtāvāpamūṣakādigaṇena ca| bhinatti kaphajāmāśu sādhitaṃ ghṛtamaśmarīm||26||
Sa. "varuṇasairyaka" (hṛ.sū.a.15|21) ityādirvaruṇādirgaṇaḥ, samīraghnau gaṇau-"vīratarādiḥ (hṛ.sū.a.15|24) . tathā vidāryādiḥ (hṛ.sū.a.15|9) , etairvaruṇādibhirdravyaiḥ kalkikṛtaistathoṣakādigaṇena-"ūṣakastutthakaṃ" (hṛ.sū.a.15|23) ityādinā, kṛtāvāpaṃ-kalkavatkṛtvā, ghṛtaṃ sādhitamāśu kaphajāmaśmarīṃ hanti|
kṣārakṣīrayavāgvādi dravyaiḥ svaiḥ svaiśca kalpayet| ---------------------------------------------|27|
Sa. kṣārādi ca svaiḥ svaiḥ-tadyogyairdravaiḥ kalpayet|
---------------------------------------------| picukāṅkollakataśākendīvarajaiḥ phalaiḥ||27|| pītamuṣṇāmbu saguḍaṃ śarkarāpātanaṃ param| ---------------------------------------------|28|
Sa. picukādibhiruṣṇāmbu saguḍaṃ pītaṃ śarkarāyāḥ paraṃ śātanam| picukaḥ-śitivārakaḥ|
---------------------------------------------| krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapatrikā||28|| ajamodā kadambasya mūlaṃ viśvasya cauṣadham| pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā||29||
Sa. krauñcāsthyādīni pītāni surayoṣṇajalena vā śarkarāṃ hanyuḥ|
nṛtyakuṇḍakabījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam| avikṣīreṇa saptāhaṃ pītamaśmaripātanam||30||
Sa. tumbarībījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikānvitamavikṣīreṇa saptāhaṃ pītamaśmaripātanam| atrāśmarīśabdasya "ḍhyāpoḥ saṃjñāchandasoḥ" iti hrasvaḥ|
kvāthaśca śigrumūlotthaḥ kaduṣṇo'śmarīpātanaḥ| ---------------------------------------------|31|
Sa. sobhāñjanakamūlakvāthaśca koṣṇaḥ pīto'śmaripātanaḥ|
---------------------------------------------| tilāpāmārgakadalīpalāśayavasambhavaḥ||31|| kṣāraḥ peyo'vimūtreṇa śarkarāsvaśmarīṣu ca| ---------------------------------------------|32|
Sa. tilādisambhavaḥ kṣāro'vimūtreṇa śarkarāsvaśmarīṣu ca viṣaye peyaḥ|
---------------------------------------------| kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibedekaṃ surādibhiḥ||32|| tatsiddhaṃ vā pibetkṣīraṃ vedanābhirupadrutaḥ| harītakyasthisiddhaṃ vā sādhitaṃ vā punarnavaiḥ||33|| kṣīrānnabhugbarhiśikhāmūlaṃ vā taṇḍulāmbunā| ---------------------------------------------|34|
Sa. kapotavaṅkāyā mūlaṃ kevalaṃ sukhoṣṇajalādibhiḥ pibet| tayā-kapotavaṅkayā, siddhaṃ-śṛtaṃ, vā kṣīraṃ vedanopadrutaḥ pibet| harītakyasthibhiḥ siddhaṃ vā kṣīramathavā punarnavapakvaṃ kṣīraṃ pibet| mayūraśikhāmūlaṃ taṇḍulāmbhasā pibet| kimbhūtaḥ ? kṣīrānnāśī san|
--------------------------------------------| mutrāghāteṣu vibhajedataḥ śeṣeṣvapi kriyām||34||
Sa. ataḥ-asmātpūrvoktāñcikitsitāt, yathāyogaṃ śeṣeṣvapi mūtrāghāteṣu-mūtrātītādiṣvapi, kriyāṃ vibhajet-nirūpya kuryāt|
bṛhatyādigaṇe siddhaṃ dviguṇīkṛtagokṣure| toyaṃ payo vā sarpirvā sarvamūtravikārajit||35||
Sa. bṛhatyādigaṇe dviguṇīkṛtagokṣure jalaṃ pakvaṃ kṣīraṃ vā sarpirvā sarvān mūtravikārān jayati|
devadāruṃ ghanaṃ mūrvāṃ yaṣṭīmadhu harītakīm| mūtraghāteṣu sarveṣu surākṣīrajalaiḥ pibet||36||
Sa. devadārvādīn surādīnāmanyatamena sarveṣu mūtrāghāteṣu pibet|
rasaṃ vā dhanvayāsasya kaṣāyaṃ kukubhasya vā| sukhāmbhasā vā triphalāṃ piṣṭāṃ saindhavasaṃyutām||37|| vyāghrīgokṣurakakvāthe yavāgūṃ vā saphāṇitām| kvāthe vīratarādervā tāmracūḍarase'pi vā||38|| adyādvīratarādyena bhāvitaṃ vā śilājatu| ---------------------------------------------|39|
Sa. dhanvayavāsakasya rasaṃ vā kakubhasya kvāthaṃ vā triphalāmuṣṇodakena piṣṭāṃ saindhavānvitāṃ vā pibet| kaṇṭakārikāgokṣurakvāthasiddhāṃ vā yavāgūṃ saphāṇitāṃ pibet| vīratarādeḥ kvāthe vā siddhāṃ peyāṃ pibet| athavā, tāmracūḍasya-kukkuṭasya, māṃsarase siddhāṃ peyāṃ pibet| śilājatu vīratarādyena vā gaṇena bhāvitamadyāt|
---------------------------------------------| madyaṃ vā nigadaṃ pītvā rathenāśvena vā vrajet||39|| śīghravegena saṅkṣobhāttathā'sya cyavate'śmarī| ---------------------------------------------|40|
Sa. athavā, purāṇaṃ madyaṃ pītvā rathena vā'śvena vā śīghravegena gacchet| tathā-tena prakāreṇa, saṅkṣobhitasyatasynāśmarī cyavate|
---------------------------------------------| sarvathā copayoktavyo vargo vīratarādikaḥ||40|| rekārthe tailvakaṃ sarpirbastikarma ca śīlayet| viśeṣāduttarān bastīn------------------|41|
Sa. [sarvathā-] sarveṇa ca prakāreṇa kvāthapeyājalādiṣu, vīratarādiko yojyaḥ| virecanārthaṃ tailvakaṃ-"śamyākena" (hṛ.ci.a.3|152) ityādinā sādhitaṃ sarpirupayoktavyam| tathā, bastikarma-"prāk sneha ekaḥ" (hṛ.sū.a.19|63) ityādikaṃ śīlayet| viśeṣeṇottarabastīnabhyaset|
---------------------------------------------| ---------------śukrāśmaryāṃ tu śodhite||41|| tairmūtramārge balavān śukrāśayaviśuddhaye| pumān sutṛpto vṛṣyāṇāṃ māṃsānāṃ kukkuṭasya ca||42|| kāmaṃ sakāmāḥ seveta pramadā madadāyinīḥ| ---------------------------------------------|43|
Sa. śukrāśmaryāṃ ca taiḥ-uttarabastibhiḥ, mūtramārge śodhite sati pumān vṛṣyāṇāṃ dravyāṇāṃ kukkuṭasya māṃsānāṃ ca suhitaḥ san yathecchaṃ madadāyinīḥ pramadāḥ seveta śukrāśayaviśuddhaye| kukkuṭasya vṛṣyatvenaiva siddhe grahaṇe'tiśayena kukkuṭasyātra pathyatvamiti jñāpanārthaṃ [ punaḥ ] upādānam|
---------------------------------------------| siddhairupakramairebhirna cecchāntistadā bhiṣak||43|| iti rājānamāpṛcchya śastraṃ sādhvavacārayet| ---------------------------------------------|44|
Sa. ebhiḥ-pūrvoktaiḥ, upakramaiḥ siddhaiḥ-aśmarīharaiḥ, yadi śamo na syāt, tadeti rājānamāpṛcchyāśmaryāharaṇaṃ śastraṃ sādhvavacārayet|
kimāpṛcchya ? ityāha---- ---------------------------------------------| akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet||44|| niścitasyāpi vaidyasya bahuśaḥ siddhakarmaṇaḥ| ---------------------------------------------|45|
Sa. he nṛpate jātavyādhāvakriyāyāṃ-cikitsāṃ vinā, dhruvaḥ-āvaśyaṃ, mṛtyuḥ syāt| aparaṃ ca kriyāyāṃ-cikitsāyāṃ kriyamāṇāyāṃ, niścitasyāpi-śāstrārthavido'pi, vaidyasya tathā bahuśaḥ-anekaśaḥ, siddhakarmaṇo-niṣpannakriyākramasyāpi, saṃśayo bhavet-kadācijjīvati na vā, evaṃprakāreṇa rājānamāpṛcchaya|
---------------------------------------------| athāturamupasnigdhaśuddhamīṣacca karśitam||45|| abhyaktasvinnavapuṣamabhuktaṃ kṛtamaṅgalam| ājānuphalakasthasya narasyāṅgke vyāpāśritam||46|| pūrveṇa kāyenottānaṃ niṣaṇṇaṃ vastracumbhale| tato'syākuñcite jānukūrpare vāsasā dṛḍham||47|| sahāśrayamanuṣyeṇa baddhasyāśvāsitasya ca| nābheḥ samantādabhyajyādadhastasyāśca vāmataḥ||48|| mṛditvā muṣṭinā''krāmedyāvadaśmaryadhogatā| tailākte vardhitanakhe tarjanīmadhyame tataḥ||49|| adakṣiṇe gude'ṅgulyau praṇidhāyānusevani| āsādya balayatnābhyāmaśmarīṃ gudameḍhrayoḥ||50|| kṛtvā'ntare tathā bastiṃ nirvalīkamanāyatam| utpīḍayedaṅgulibhyāṃ yāvadgranthirivonnatam||51|| śalyaṃ syātsevanīṃ muktvā yavamātreṇa pāṭayet| aśmamānena na yathā bhidyate sā tathā''haret||52|| samagraṃ sarpavakreṇa, strīṇāṃ bastistu pārśvagaḥ| garbhāśayāśrayastāsāṃ śastramutsaṅgavattataḥ||53|| nyasedato'nyathā hyāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet| mūtraprasekakṣaṇanānnarasyāpyapi caikadhā||54|| bastibhedo'śmarīhetuḥ siddhiṃ yāti na tu dvidhā| ---------------------------------------------|55|
Sa. atha-rājapṛcchanādanantaram, āturamupasnigdhādirūpaṃ kṛtvā tato'sya nābheradho'bhyajyāt| pūrvamupasnigdhaḥ paścācchuddhastamupasnigdhaśuddham| tathā, abhuktaṃ-akṛtāhāram| tathā, manāk karśitam| tathā, abhyaktasvinnaśarīraṃ ca| tathā, kṛtamaṅgalaṃ-vihitasvastyayanam| tathā, narasyānyasyāṅkamāśritam| kimbhūtasya ? ājānuphalakasthasya| phalakaḥ-āsanaviśeṣaḥ, ājānujānupramāṇo yaḥ phalakastasmin sthitasya| tathā, pūrveṇa kāyenottānam| tathā, vastracumbhale niṣaṇaṇam| cumbhalaḥ-tṛṇamayo ghaṭādīnāṃ calanarakṣaṇārthamādhāraviśeṣo yaḥ kriyate sa ucyate, tathārūpo vastramayacumbhalo vastracumbhalaḥ,-vastraṃ veṣṭayitvā kṛta āsanaviśeṣaḥ, tasminnupaviṣṭam| [tato'sya-] tathābhūtasyānantaraṃ, ākuñcite-īṣatkuṭilīkṛte, jānukūrpare sati| jānunī ca karpūre ca jānukarpūraṃ, tasmin| tathā, āśrayamanuṣyeṇa saha vāsasā sūtrairvā baddhasya-dṛḍhaṃ kṛtvā evaṃyantritasya, āśrayaścāsau manuṣyaśca| kasyāśrayaḥ ? prakṛtatvādāturasya, tamāśrityāturasya sthitatvāt| tathā, āśvāsitasya-nirāmayo bhavasrītyevaṃprāyābhirvāgbhiḥ śītapavanādibhiśca sāntvitasya| tato nābheradhaḥ samantāt-paritaḥ, abhyajyāt| tasyāśca-nābheḥ, vāmato-vāmapārśve, mṛditvā muṣṭinā''krāmet-pīḍayet, tāvadyāvadaśmaryadho gatā-adhaḥ pratipannā| tataḥ-anantaraṃ, adakṣiṇe-vāme, tarjanīmadhyāṅgulyau vardhitanakhe tathā tailābhyakte kṛtvā gude praṇidhāyānusevani| anantaraṃ balayatnābhyāṃ āsādya-aśmarīṃ prāpya, gudameḍhrayorantare-madhye kṛtvā, katham ? kṛtvā-tatra nītvā, tathā bastiṃ nirvalikaṃ kṛtvā, tathā tamanāyataṃ-avistīrṇaṃ sanniveśya, anantaramaṅgulibhyāṃ-vāmahastatarjanīmadhyamābhyāṃ, prakṛtatvādaśmarīmutpīḍayet| tāvadyāvacchalyaṃ-aśmaryākhyaṃ, granthirivonnataṃ syāt| anantaraṃ sevanyā vāmapārśve sevanīṃ yavamātreṇa tya(mu)ktvā-varjayitvā, pāṭayecchastreṇa| kiyanmātram ? aśmamānena,-aśmarīpramāṇena, na tu tato'dhikamūnaṃ vā| vraṇaṃ ca kṛtvā'śmarīṃ samagraṃ-niravaśeṣaṃ yathā bhavatyevaṃ, sarpaphaṇavadagravakreṇa yantreṇāharet,-tathā cākarṣedyathā sā hriyamāṇā na bhidyate| bhinnā hi punarvṛddhimiyāt| strīṇāṃ tu bastiḥ pārśvato bhavan garbhāśayāśrayo yasmāttata utsaṅgavadadhaḥ śastraṃ nyaset-pātayet| ataḥ-asmācchastrapātanavidhānāt, anyathā'śmaryāharaṇārthaṃ śastrapātanena mūtrasrāvī vraṇo bhavet| na kevalaṃ strīṇāṃ mūtraprasekakṣaṇanānmūtrasrāvī vraṇo bhavet| yāvad dīrghakālānubandhī mūtraprasekakṣaṇanānnarasyāpi| api ca-anyacca, ekadhā-ekato, bastibhedo'śmarīhetuḥ-tannimittaḥ, sidhyati kriyābhyāsānnityamativṛddhatvācca śalyasyeti, na tu sahasā śastrādyabhighātahetuja ekato bhinno'pi bastiḥ sidhyati| marmavibhāge'pyavādīt (hṛ. śā. a. 4|10)- "dhanurvakro bastiḥ sadyo nihanti" iti| aśmarīheturapi yo bastibhedo dvidhā-ubhayataḥ, so'pi ma sidhyati, vraṇasvabhāvāt|
---------------------------------------------| viśalyamuṣṇapānīyadroṇyāṃ tamavagāhayet||55|| tathā na pūryate'streṇa bastiḥ, pūrṇe tu pīḍayet| meḍhrāntaḥ kṣīrivṛkṣāmbu-----------------------|56|
Sa. viśalyaṃ-nirgatāśmarīkaṃ, uṣṇapānīyadroṇyāṃ taṃ-āturaṃ, avagāhayet| tathā-tenavagāhanena, bastirasreṇa na pūryate| evamapi kṛte daivadasreṇa tu pūrṇe bastau kṣīrivṛkṣāmbu meḍhrāntaḥ-meḍhre, pīḍayet| kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇottarabastiṃ dadyādityarthaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthakapītanaplakṣāḥ-kṣīriṇaḥ|
---------------------------------------------| -------------------mūtrasaṃśuddhaye tataḥ||56|| kuryāṭguḍasya sauhityaṃ madhvājyāktavraṇaḥ pibet| dvau kālau saghṛtāṃ koṣṇāṃ yavāgūṃ mūtraśodhanaiḥ||57|| tryahaṃ, daśāhaṃ payasā guḍāḍhyenālpamodanam| bhuñjītordhvaṃ phalāmlaiśca rasairjāṅgalacāriṇām||58||
Sa. tataḥ-anantaraṃ, mūtrasya saṃśuddhyarthaṃ guḍasya sauhityaṃ-tṛptiṃ, kuryāt| tato madhvājyāktavraṇo naro dvau kālau [ mūtraśodhanaiḥ- ] trapusairvārukūṣmāṇḍagokṣurādibhiḥ kṛtāṃ, yavāgūṃ saghṛtāṃ koṣṇāṃ tryahaṃ pibet| anantaraṃ daśāhaṃ guḍāḍhyena-bahuguḍena, kṣīreṇālpamodanamadyāt| urdhvaṃ-daśāhādanantaraṃ, jāṅgalacāriṇāṃ prāṇināṃ rasairmāṃsarasaudanaṃ ca mātrāyā bhuñjīta| phalāmlairiti koladāḍimādyamlaiḥ, na tu mastukāñjikādyamlairityarthaḥ|
kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya lepayet| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāyaṣṭyāhvanayanauṣadhaiḥ||59|| vraṇābhyaṅge pacettailamebhireva niśānvitaiḥ| ---------------------------------------------|60|
Sa. kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya prapauṇḍarīkādibhirlepayet| nayanauṣadhaṃ-pāṭṭikārodhram| ebhireva-prapauṇḍarīkādibhiḥ, haridrānvitairvraṇābhyaṅgaviṣaye tailaṃ pacet|
---------------------------------------------| daśāhaṃ svedayeccainaṃ, svamārgaṃ saptarātrataḥ||60|| mūtre tvagacchati dahedaśmarīvraṇamagninā| svamārgapratipattau tu svāduprāyairupācaret||61|| taṃ bastibhiḥ--------------------------------| ---------------------------------------------|62|
Sa. enaṃ ca vraṇaṃ daśāhaṃ svedayet| svedanādanantaraṃ tu- punaḥ, saptarātreṇa svamārgaṃ mūtre'gacchati satyaśmarīvraṇamagninā dahedvaidya iti| mūtrasya svamārgapratipattau satyāṃ taṃ-āturaṃ, svāduprāyaiḥ-madhurabhūyiṣṭhadravyasādhitaiḥ, bastibhiḥ-uttarabastyādibhedabhinnaiḥ, upācaret-upakramet|
-----------na cārohedvarṣaṃ rūḍhavraṇo'pi saḥ| naganāgāśvavṛkṣastrīrathānnāpsu plaveta ca||62||
Sa. rūḍhavraṇo'pi [saḥ-] aśmaryāturo, varṣaṃ yāvannagādīnnārohet| apsu ca na plaveta|
mūtraśukravahau bastivṛṣaṇau sevanīṃ gudam| mūtraprasekaṃ yoniṃ ca śastreṇāṣṭau vivarjayet|63| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne mūtrāghātacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|
Sa. aśmarīvraṇāvasare tadarthamanyārthamapi mūtravahādīni [ aṣṭau ] marmāṇi śastreṇa varjayet| tatra mūtravahasrotaśchedānmūtrapūrṇabastermaraṇaṃ syāt, śukravahasrotaśchedānamaraṇaṃ klaivyaṃ vā, bastigudacchedātsadyo maraṇam, vṛṣaṇasrotaśchedāt dhvajabhaṅgaḥ, sevanīyonicchedādrujāprādurbhāvaḥ, mūtraprasekasrotaśchedānmūtraprasravaṇamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne mūtrāghātacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11||