Sa. mūtrāghātacikitsitādanantaram pramehacikitsitavyākhyānamupakramyate|
athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|
Sa. sambandhaścāsya pūrvavadbodhyaḥ|
mohino balinaḥ kuryādādau vamanarecane| snigdhasya sarṣapāriṣṭanikumbhākṣakarañjajaiḥ||1|| tailaistrikaṇṭakādyena yathāsvaṃ sādhitena vā| snehena mustadevāhvanāgaraprativāpavat||2|| surasādikaṣāyeṇa dadyādāsthāpanaṃ tataḥ| nyagrodhādestu pittārtaṃ rasaiḥ śuddhaṃ ca tarpayet||3||
Sa. balavato mehinaḥ puṃso'parebhya upakramebhyastattadyogyebhyaḥ prathamaṃ vamanavirecane kuryānmehakledapraśamanāya| kimbhūtasya ? sarṣapādijaistailaiḥ snigdhasya, trikaṇṭakādyena vā snehenasnigdhasya, "trikaṇṭakaniśārodhra" (ślo. 17) ityādisneho vakṣyamāṇaḥ, yathāsvaṃ doṣasātmyādivaśāddravyaiḥ sādhitena vā snehena snigdhasya| tato-vamanavirecanakaraṇādanantaraṃ jātabalāya mehine, "surasayuga" (hṛ. sū. a. 15|30) ityādeḥ sambandhinā kaṣāyeṇāsthāpanaṃ dadyāt| kimbhūtam ? mustādiprativāpavat| sa prativāpo vidyate yasya tadevam| pittale punaḥ "nyagrodhapippala" (hṛ. sū. a. 15|41) ityādeḥ kaṣāyeṇāsthāpanaṃ dadyāt| prativāpāntarānirdeśādatra pūrvokta eva prativāpo yojyaḥ| anantaraṃ śuddhaṃ pramehiṇaṃ rasaistarpayet| yadyapi rasairiti sāmānyanirdeśāttrividhadeśasañjātaprāṇimāṃsarasaistarpaṇaṃ prāptaṃ tathā'pi yogyatāvaśāt jāṅgalaprāṇimāṃsarasaistarpayediti bodhyam, na tvānūpādimāṃsarasairiti| teṣāṃ medomūtrakaphāvahatvena vyādhivardhanahetutvāt|
mūtragraharujāgulmakṣayādyāstvapatarpaṇāt| tato'nubandharakṣārthaṃ śamanāni prayojayet||4||
Sa. yato'patarpaṇānmūtragrahādīni jāyante tato hetoranubandharakṣārthaṃ śamanāni prayojayet| anyathā prameha upaśānto'pi nidānaleśamāsādya punaḥ prādurbhavet| nanu, mūtragrahādīnyetāvadastu śeṣā ādiśabdenaiva grahīṣyante| kiṃ mūtragraharujāgulmakṣayādyā iti ? satyam| mūtragraharujāgulmakṣayā yathā'vaśyamapatarpaṇāt pramehiṇo jāyante tathā nāpare tajjātīyā iti|
asaṃśodhyasya tānyeva sarvameheṣu pāyayet| --------------------------------------------|5|
Sa. asaṃśodhyo-vamane garbhiṇyādiḥ, vireke navajvarādiḥ, etasyāsaṃśodhyasya tānyeva-śamanāni, sarveṣu prameheṣu pāyayet| evetyavadhāraṇe, na tu śodhanādirūpamityarthaḥ|
---------------------------------------------| dhātrīrasaplutāṃ prāhṇe haridrāṃ mākṣikānvitām||5|| dārvīsurāhvatriphalāmustā vā kvathitā jale| citrakatriphalādārvīkaliṅgān vā samākṣikān||6|| madhuyuktaṃ guḍūcyā vā rasamāmalakasya vā| ---------------------------------------------|7|
Sa. āmalakīrasāloḍitāṃ haridrāṃ samākṣikāṃ prabhāte pāyayet| dārvīdevadāruvarāmustā jale kvathitā vā pāyayet| citrakādīn vā kvathitān samākṣikān pāyayet| samākṣikaṃ guḍūcīrasaṃ dhātrīrasaṃ vā|
rodhrābhayātoyadakaṭphalānāṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanānām| gāyatridārvīkṛmihṛddhavānāṃ kaphe trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ||7|| uśīrarodhrārjunacandanānāṃ paṭolanimbāmalakāmṛtānām| rodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ pitte trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ||8||
Sa. rodhrādīnāṃ ślokapādoktānāṃ kaṣāyāḥ kṣaudrayutāstrayaḥ kaphe hitāḥ| evamuśīrādīnāṃ mākṣikānvitāḥ kaṣāyāstrayaḥ pitte hitāḥ| upajātivṛtte|
---------------------------------------------| yathāsvamebhiḥ pānānnaṃ yavagodhūmabhāvanāḥ||9||
Sa. ebhī rodhrādibhiryathāyogaṃ pānamannaṃ ca kalpayet| yavagodhūmabhāvanāśca kalpayet|
vātolbaṇeṣu snehāṃśca prameheṣu prakalpayet| ---------------------------------------------|10|
Sa. vātādhikeṣu prameheṣu snehāṃśca taireva kalpayet| na kevalamannabhāvanāḥ|
---------------------------------------------| apūpasaktuvāṭyādiryavānāṃ vikṛtirhitā||10|| gajāśvagudamuktānāmathavā veṇujanmanām| tṛṇadhānyāni mudgādyāḥ śālirjīrṇaḥ saṣaṣṭikaḥ||11|| śrīkukkuṭo'mlaḥ khalakastilasarṣapakiṭṭajaḥ| kapitthaṃ tindukaṃ jambūstatkṛtā rāgaṣāḍavāḥ||12|| tiktaṃ śākaṃ madhu śreṣṭhā bhakṣyāḥ śuṣkāḥ sasaktavaḥ| dhanvamāṃsāni śūlyāni pariśuṣkāṇyayaskṛtiḥ||13|| madhvariṣṭāsavā jīrṇāḥ sīdhuḥ pakvarasodbhavaḥ| tathā'sanādisārāmbu darbhāmbho mākṣikodakam||14||
Sa. yavānāṃ vikṛtirapūpādiḥ pramehe hitā| athavā, yavānāṃ gajāśvagudamuktānāmapūpādivikṛtirhitā| veṇujānāṃ vā yavānāṃ vikṛtirhitā| tṛṇadhānyāni-nīvāraśyāmākādīni, tathā mudgādyāstathā purāṇaśāliḥ ṣaṣṭikaśceti hitāni| śrīkukkuṭasaṃjño'mlaḥ khalako hitaḥ| kimbhūtaḥ ? tilasarṣapakiṭṭajaḥ,- tilasarṣapapiṇyākajanmā tadupādānakāraṇo na mudgādyupādānakāraṇaḥ, sa ca mālavakeṣu prasiddhaḥ, ārdrakaśakalanistuṣagodhūmādinā ca kriyate| tathā, kapitthādayo hitāḥ| taiḥ-kapitthādibhiḥ, kṛtā rāgāḥ ṣāḍavāśca hitāḥ| tiktaśākādīni ca hitāni| śreṣṭhā-triphalā| śūlyānīti śūle pakvāni| "śūlātpāke" ("śūlokhādyat") iti yat| tāni ca supakvatvāt pariśuṣkāṇi| tathā, ayaskṛtiḥ-vakṣyamāṇā (ślo. 29)| tathā, madhvādayaḥ purāṇāḥ| pakvarasajaḥ sīdhuḥ| tathā, asanādisāravargasyāmbho (hṛ. sū. a. 15|19) darbhajalaṃ mākṣikodakaṃ ca hitam|
vāsiteṣu varākvāthe śarvarīṃ śoṣiteṣvahaḥ| yaveṣu sukṛtān saktūn sakṣaudrān sīdhunā pibet||15||
Sa. tathā, yaveṣu sukṛtān saktūn kṛtvā sakṣaudrān sīdhunā āloḍya pibet| pakvarasodbhavena tasya yogataḥ sa na syāt(?)| yaveṣviti nimittasaptamī| kimbhūteṣu yaveṣu ? varākvāthe-triphalākaṣāye, śarvarīṃ-sakalāṃ rātriṃ, vāsiteṣu-abhiṣuteṣu, anantaramahaḥ śoṣiteṣu| tatrātyantasaṃyoge dvitīyā|
śālasaptāhvakampillavṛkṣakākṣakapitthajam| rohītakaṃ ca kusumaṃ madhunā'dyātsucūrṇitam||16|| kaphapittaprameheṣu pibeddhātrīrasena vā| ---------------------------------------------|17|
Sa. śālādijaṃ puṣpaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ madhunā'dyāt| kaphapittaprameheṣu dhātrīrasena vā pibet|
---------------------------------------------| trikaṇṭakaniśārodhrasomavalkavacārjunaiḥ||17|| padmakāśmantakāriṣṭacandanāgurudīpyakaiḥ| paṭolamustamañjiṣṭhāmādrībhallātakaiḥ pacet||18|| tailaṃ vātakaphe pitte ghṛtaṃ miśreṣu miśrakam| ---------------------------------------------|19|
Sa. trikaṇṭakādibhistailaṃ pacedvātakaphaje pramehe| pittaje ebhireva ghṛtaṃ pacet| miśreṣu doṣeṣu miśrakaṃ-ghṛtatailaṃ, pacet|
---------------------------------------------| daśamūlaśaṭhīdantīsurāhvaṃ dvipunarnavam||19|| mūlaṃ snugarkayoḥ pathyāṃ bhūkadambamaruṣkaram| karañjau varuṇānmūlaṃ pippalyāḥ pauṣkaraṃ ca yat||20|| pṛthag daśapalaṃ prasthān yavakolakulatthataḥ| trīṃścāṣṭaguṇite toye vipacetpādavartinā||21|| tena dvipippalīcavyavacānicularohiṣaiḥ| trivṛdviḍaṅgakampillabhārgīviśvaiśca sādhayet||22|| prasthaṃ ghṛtājjayetsarvāṃstanmehān piṭikā viṣam| pāṇḍuvidradhigulmārśaḥśoṣaśophagarodaram||23|| śvāsaṃ kāsaṃ vamiṃ vṛddhiṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam| kuṣṭhonmādāvapasmāraṃ dhānvantaramidaṃ ghṛtam||24||
Sa. snugarkamūlam, karañjamūlam, varuṇamūlam, pippalīmūlam, pauṣkaraṃ ca yaditi puṣkaramūlaṃ cetyarthaḥ| daśamūlādikaṃ pṛthak-pratyekaṃ, daśapalapramāṇaṃ yavakolakulatthāṃstrīn prasthāṃścāṣṭaguṇite jale ca vipacet| tena-jalena, pādavartinā-pādaśeṣeṇa, dvipippalyādimiśca [ kalkīkṛtaiḥ ] sāmānyaparibhāṣoktapramāṇāddhṛtātprasthaṃ pacet| taddhṛtaṃ sarvān pramehān piṭikādīṃśca jayet|
rodhramūrvāśaṭhīvellabhārgīnatanakhaplavān| kaliṅgakuṣṭhakramukapriyaṅgvativiṣāgnikān||25|| dve viśāle caturjātaṃ bhūnimbaṃ kaṭurohiṇīm| yavānīṃ pauṣkaraṃ pāṭhāṃ granthiṃ cavyaṃ phalatrayam||26|| karṣāṃśamambukalaśe pādaśeṣe srute hime| dvau prasthau mākṣikātkṣiptvā rakṣetpakṣamupekṣayā||27|| rodhrāsavo'yaṃ meharśaḥśvitrakuṣṭhārucikṛmīn| pāṇḍutvaṃ grahaṇīdoṣaṃ sthūlatāṃ ca niyacchati||28||
Sa. rodhrādi pratyekaṃ karṣapramāṇaṃ jalakalaśe pādaśeṣe srute śīte ca mākṣikāt dvau prasthau kṣiptvā pakṣamātramacalaṃ kṛtvā rakṣet| ayaṃ rodhrāsavo mehādīnnāśayet|
sādhayedasanādīnāṃ palānāṃ viṃśatiṃ pṛthak| dvivahe'pāṃ kṣipettatra pādasthe dve śate guḍāt||29|| kṣaudrāḍhakārdhaṃ palikaṃ vatsakādiṃ ca kalkitam| tatkṣaudrapippalīcūrṇapradigdhe ghṛtabhājane||30|| sthitaṃ dṛḍhe jatusṛte yavarāśau nidhāpayet| khadirāṅgārataptāni bahuśo'tra nimajjayet||31|| tanūni tīkṣṇalohasya patrāṇyālohasaṅkṣayāt| ayaskṛtiḥ sthitā pītā pūrvasmādadhikā guṇaiḥ||32||
Sa. asanādīnāṃ-"asanatiniśa" (hṛ. sū. a. 15|19) ityādigaṇoktānāṃ dravyāṇāṃ, pṛthak-pratyekaṃ, palānāṃ viṃśatiṃ-viṃśatipalāni, apāṃ dvivahe-jaladroṇāṣṭake, sādhayet| tatra-tasmin, pādaśeṣe śṛte śīte ca sati guḍasya dve śate kṣipet| mākṣikasyārdhāḍhakam| "vatsakamūrvā' (hṛ. sū. a. 15|33) ityādikaṃ ca pṛthak pālikaṃ kalkitaṃ kṛtvā kṣipet| anantaramantarmākṣikapippalīcūrṇapralipte ghṛtabhājane dṛḍhe jatulipte sthitaṃ yavarāśau sthāpayet| anantaraṃ khadirāṅgārataptāni tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni punaḥpunaratra nimajjayet| yāvatsaṅkṣayaṃ-vilīnavṛttitvamāyānti| ayaskṛtiriyaṃ sthitā-sampannā, pītā pūrvasmāt-rodhrāsavāt, guṇairadhikā| atra ca saṅgrahoktāddaśamūlāriṣṭādayasaḥ parimāṇaṃ kalpyaṃ prāyo'tra prasthamātram| evamanyatrāpi dravadravyamapekṣya nārasiṃhaghṛtādau (hṛ. u. a. 39|170) anayaiva diśā'yasaḥ parimāṇaṃ kalpanīyam|
rūkṣamudvartanaṃ gāḍhaṃ vyāyāmo niśi jāgaraḥ| yaccānyacchleṣmamedoghnaṃ bahirantaśca taddhitam||33||
Sa. tasminprameha udvartanaṃ rūkṣaṃ tathā gāḍhaṃ-na tu śithilaṃ, hitam| tathā vyāyāmarātrijāgarau ca| aparamapi yadevaṃprāyaṃ śleṣmamedoharaṃ bahirantaśca, tacca pramehiṇe hitam|
subhāvitāṃ sārajalaistulāṃ pītvā śilodbhavāt| sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīn jāṅgalajai rasaiḥ||34|| sarvānabhibhavenmehān subahūpadravānapi| gaṇḍamālārbudagranthisthaulyakuṣṭhabhagandarān||35|| kṛmiślīpadaśophāṃśca paraṃ caitadrasāyanam| ---------------------------------------------|36|
Sa. sārāḥ-asanakhadirādayaḥ, teṣāṃ jalaiḥ-kvāthaiḥ, śilāhvayāttulāṃ subhāvitāṃ pītvā sārāmbunaiva jāṅgalaprāṇimāṃsajai rasaiḥ śālīnadan sarvānmehān subahūpadravānapi jayet, gaṇḍamālādīṃśca| idaṃ cotkṛṣṭam rasāyanam|
---------------------------------------------| adhanaśchatrapādatrarahito munivartanaḥ||36|| yojanānāṃ śataṃ yāyātkhanedvā salilāśayān| gośakṛnmūtravṛttirvā gobhireva saha bhramet||37||
Sa. dhanarahitaḥ pramehī chatrapādatrarahito munivṛttiḥ san yojanānāṃ śataṃ yāyāt| athavā, salilāśayān khanet| athavā, gośakṛnmūtravartano gobhireva saha bhramet|
bṛṃhayedauṣadhāhārairamedomūtralaiḥ kṛśam| ---------------------------------------------|38|
Sa. kṛśaṃ naramauṣadhayuktairāhārairbṛṃhayet| kimbhūtaiḥ amedomūtrakaraiḥ|
---------------------------------------------| śarāvikādyāḥ piṭikāḥ śophavatsamupācaret||38|| apakvā vraṇavatpakvāḥ-------------------------------| ---------------------------------------------|39|
Sa. "śarāvikā kacchapikā" (hṛ. ni. a. 10|25) ityādyāḥ piṭikā apakvāḥ satīḥ śophavadupakramet| pakvāḥ punarvraṇavadupācaret|
---------------------------tāsāṃ prāgrūpa eva ca| kṣīrivṛkṣāmbu pānāyabastamūtraṃ ca śasyate||39|| tīkṣṇaṃ ca śodhanaṃ, prāyo durvirecyā hi mehinaḥ| ---------------------------------------------|40|
Sa. tāsāṃ ca pūrvarūpāvasthāyāmeva kṣīrivṛkṣāmbu pānāya śasyate chāgamūtraṃ ca| tathā, śodhanaṃ-virecanaṃ, tīkṣṇaṃ śasyate| kutaḥ ? ityāha-yasmāt pramehiṇo duḥkhena virecayituṃ śakyāḥ|
---------------------------------------------| tailamelādinā kuryādgaṇena vraṇaropaṇam||40|| udvartane kaṣāyaṃ tu vargeṇāragvadhādinā| pariṣeko'sanādyena pānānne vatsakādinā||41||
Sa. "elāyugma" (hṛ. sū. a. 15|43) ityādinā gaṇena tailaṃ vraṇaropaṇaṃ kuryāt| udvartane "āragvadhendrayava" (hṛ. sū. a. 15|17) ityādinā gaṇena kaṣāyaṃ kuryāt| "asanatiniśa" (hṛ. sū. a. 15|19) ityādinā pariṣekah syāt| pānamannaṃ ca "vatsakamūrvā' (hṛ. sū. a. 15|33) ityādinā saṃskṛtaṃ kuryāt|
pāṭhācitrakaśārṅgaṣṭāsārivākaṇṭakārikāḥ| saptāhvaṃ kauṭajaṃ mūlaṃ somavalkaṃ nṛpadrumam||42|| sañcūrṇya madhunā lihyāttadvaccūrṇaṃ navāyasam| ---------------------------------------------|43|
Sa. pāṭhādīn sañcūrṇya madhunā'valehayet| navāyasaṃ cūrṇaṃ tadvat-mākṣikeṇa lihyāt|
madhumehitvamāpanno bhiṣagbhiḥ parivarjitaḥ|43| śilājatutulāmadyātpramehārtaḥ punarnavaḥ| 43 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|
Sa. madhumehitvamapi prāpto bhiṣagbhiśca parivarjito mehī śilājatupalaśataṃ [ adyāt- ] sevanaṃ kuryāt| kṛtaśilājatutulaścāsau punarnavo bhavati| khāraṇāde ca viśeṣopakramā uktāḥ| yathā-"aśvatthacandanāgarupāṭhākvātho jalābhamehe tu| ikṣurasābhe pāṭhākṛmihantṛsambandhanaḥ kvāthaḥ|| sāndrākāre mehe hitā''ḍhakī karṇikāro vā| kvāthastathā'rjunasya pātavyo vāruṇīmehe|| piṣṭe sasitā rajanī pātavyā śiśiratoyena| nimbaśca śukramehe taptajalenāthavā surayā|| sikatāmehe citrakabāhlīkakuṣṭhaniḥkvāthaḥ| śītalamehe kvāthaḥ picumandakṛtaśca pātavyaḥ|| pāṣāṇabhittu surayā kvathitaḥ śastaḥ śanairmehe| gokṣurakasya kaṣāyo lālāmehe phalatrikeṇa saha|| śallakyuśīrasaindhavavacā hitāḥ kṣāramehinaḥ piṣṭāḥ| kvathitāśca nīlamehe rodhrasamaṅgākadambāḥ syuḥ|| kvātho bibhītakasya tu kalko vā kālamehināṃ śastaḥ| dhātakipadmakavikasākvāthaḥ kalko'pi vā niśāmehe|| māñjiṣṭhe syustriphalā jaladaṃ jalapadmakaṃ rodhram| lohitamehe yuñjyāttriphalākvāthena saṃyutaṃ girijam|| vālakaṃ trivṛtā dhātrī mustaṃ ca sarasāñjanam| kaṭukātiviṣārodhraṃ khādireṇāmbhasā pibet|| prāyaḥ śodhanametaddhi pradhānaṃ samudāhṛtam|" iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12||