13. vidradhivṛddhicikitśitādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. asmādanantaraṃ vidradhivṛddhicikitsitamārabhyate, pramehopadravabhūtatvādvidradheḥ| ityāha-
athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vidradhiṃ sarvamevāmaṃ śophavatsamupācaret| pratataṃ ca haredraktaṃ pakve tu vraṇavatkriyā||1||
Sa. āmaṃ sarvameva vidradhiṃ śophavadupakramet| anavarataṃ ca raktamāharet| anantaraṃ pakve sati vraṇavatkriyā| viśeṣeṇa vikitsitamāha-
pañcamūlajalairdhautaṃ vātikaṃ lavaṇottaraiḥ| bhadrādivargayaṣṭyāhvatilairālepayedvraṇam||2|| vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca| vidārīvargasiddhena traivṛtenaiva ropayet||3||
Sa. vātikaṃ vraṇaṃ-vātavidradhāvarthājjātaṃ, pañcamūlajalaiḥ prakṣālitaṃ "bhadradāru nataṃ" (hṛ. sū. a. 15|5) ityādinā madhuyaṣṭikayā tilaiśca lavaṇādyai(dhikai)rlepayet| vairecanikayuktena-"nikumbhakumbha" (hṛ. sū. a. 15|2) ityādivargoktena yuktena, traivṛtena-traivṛtākhyena snehena, viśodhya-śodhayitvā, tato "vidāripañcāṅgula" (hṛ. sū. a. 15|9) ityādidravyasiddhena traivṛtenaiva snehena vraṇaṃ ropayet|
kṣālitaṃ kṣīritoyena limpedyaṣṭyamṛtātilaiḥ| paittaṃ ghṛtena siddhena mañjiṣṭhośīrapadmakaiḥ||4|| payasyādviniśāśreṣṭhāyaṣṭīdugdhaiśca ropayet| nyagrodhādipravālatvakphalairvā------------------|5|
Sa. paittaṃ vraṇaṃ kṣīritoyena dhautam| kṣīriṇo-nyagrodhādayaḥ| madhuyaṣṭikāguḍūcītilairlimpedbahiḥ| ghṛtenetyādi| mañjiṣṭhādibhirghṛtena siddhena ropayet| sāmānyaparibhāṣoktapramāṇena (hṛ. ka. a. 6|15) dravyaṃ ghṛtaṃ jalaṃ samakṣīraṃ [ caturguṇavivardhitaṃ ] ityatra pākakramaḥ| nyagrodhetyādi| pravālaśca tvak ca phalaṃ ca pravālatvakphalāni| nyagrodhādīnāṃ (hṛ. sū. a. 15|41) pravālatvakphalaiḥ siddhena vā ghṛtena ropayet|
---------------------------------------------| --------------------------------kaphajaṃ punaḥ||5|| āragvadhādinā dhautaṃ saktukumbhaniśātilaiḥ| limpetkulatthikādantītrivṛcchyāmāgnitilvakaiḥ||6|| sasaindhavaiḥ sagomūtraistailaṃ kurvīta ropaṇam| ---------------------------------------------|7|
Sa. kaphajaṃ tu vraṇamāragvadhādinā (hṛ. sū. a. 15|17) dhautaṃ saktvādibhirlimpet| kulatthikādibhirdravyaistailaṃ ropaṇaṃ kurvīta|
---------------------------------------------| raktāgantūdbhave kāryā pittavidradhivatkriyā||7||
Sa. raktodbhave tathā''gantuje kṣatodbhave ca vidradhau pittavidradhitulyā kriyā kāryā|
varuṇādigaṇakvāthamapakve'bhyantarotthite| ūśakādipratīvāpaṃ pūrvāhṇe vidradhau pibet||8||
Sa. āntare vidradhau varuṇādi (hṛ. sū. a. 15|29) gaṇakvāthamūṣakādi (hṛ. sū. a. 15|23) pratīvāpaṃ pūrvāhṇe pibet|
ghṛtaṃ virecanadravyaiḥ siddhaṃ tābhyāṃ ca pāyayet| nirūhaṃ snehabastiṃ ca tābhyāmeva prakalpayet||9||
Sa. virecanadravyairyathādoṣaṃ ca ghṛtaṃ siddhaṃ tathā tābhyāṃ-varuṇādigaṇoṣakādigaṇābhyāṃ, siddhaṃ ghṛtamapakvābhyantarotthite vidradhau pāyayet| tābhyāmeva gaṇābhyāṃ nirūhānvāsane nirūpayitavye|
pānabhojanalepeṣu madhuśigru prayojitaḥ| dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim||10||
Sa. pānādiṣu madhuśigruḥ prayojito dattāvāpo-vitīrṇakalkaḥ, sāmarthyāttatkvāthaḥ pakvaṃ vidradhiṃ hanti|
trāyantītriphalānimbakaṭukāmadhukaṃ samam| trivṛtpaṭolamūlābhyāṃ catvāriṃ'śāḥ pṛthak pṛthak||11|| masūrānnistuṣādaṣṭau tatkvāthaḥ saghṛto jayet| vidradhīgulmavīsarpadāhamohamadajvarān||12|| tṛṇmūrcchācchardihṛdrogapittāsṛkkuṣṭhakāmalāḥ| kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi||13|| kuḍavaṃ tadrasāddhātrīsvarasātkṣīrato ghṛtāt| karṣāṃśaṃ kalkitaṃ tiktātrāyantīdhanvayāsakam||14|| mustātāmalakīvīrājīvantīcandanotpalam| pacedekatra saṃyojya tadghṛtaṃ pūrvavadguṇaiḥ||15||
Sa. trāyantyādikaṃ samaṃ-samāṃśaṃ, trivṛtāyāścatvāroṃ'śāḥ paṭolamūlācca, nistuṣamasūrādaṣṭāvityetaiḥ kvātho ghṛtasahito vidradhyādīn parākuryāt| trāyamāṇāyāḥ kuḍavamaṣṭaguṇe jale sādhyam| tadrasāt-trayāmāṇāyāḥ kvāthāt kuḍavaṃ, dhātrīsvarasāt kṣīrāghṛtācca pratyekaṃ kuḍavaṃ, karṣāṃśaṃ pratyekaṃ kalkīkṛtaṃ tiktādi, ekatra miśrayitvā pacet| tadetad ghṛtaṃ pūrvaguṇam|
drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ vidārī saśatāvarī| parūṣakāṇi triphalā tatkvāthe pācayedghṛtam||16|| kṣīrekṣudhātrīniryāsaprāṇadākalkasaṃyutam| tacchītaṃ śarkarākṣaudrapādikaṃ pūrvavadguṇaiḥ||17||
Sa. drākṣādibhiḥ kvāthe kṣīraṃ ikṣurase dhātrīrase harītakīkalkayutaṃ ghṛtaṃ sāmānyaparibhāṣayā pacet| tadghṛtaṃ śītaṃ saccharkarākṣaudrapādayutaṃ pūrvaguṇam| śarkarākṣaudrapādikamiti "ata iniṭhanau" iti ṭhan
harecchṛṅgādibhirsṛk sirayā vā yathāntikam| ---------------------------------------------|18|
Sa. śṛṅgādibhī raktaṃ haret| sirayā vā yathāsamīpamasraṃ haret|
---------------------------------------------| vidradhiṃ pacyamānaṃ ca koṣṭhasthaṃ bahirunnatam||18|| jñātvopanāhayet- ----------------------------| ---------------------------------------------|19|
Sa. vidradhiṃ koṣṭhasthaṃ koṣṭhagataṃ bahirunnataṃ pacyamānaṃ buddhvopanāhayet-upanaddhaṃ kuryāt|
śūle sthite tatraiva piṇḍite| tatpārśvapīḍanātsuptau dāhādiṣvalpakeṣu ca||19|| pakvaḥ syādvidradhiṃ bhittvā vraṇavattamupācaret| ---------------------------------------------|20|
Sa. tatraiva śūle piṇḍite sthite yaṃ doṣamāśrityonnaddhastiṣṭhati tathā tatpārśve pīḍanena suptau-svapane, tathā dāhādiṣvalpakeṣu, ādiśabdenoṣādayo gṛhyante, eteṣu satsu pakvo vidradhiḥ syāt| taṃ bhitvā-sañchedya, vraṇavadupakramet|
---------------------------------------------| antarbhāgasya cāpyetaccihnaṃ pakvasya vidradheḥ||20||
Sa. antarbhāgasya ca vidradheretadeva cihnam|
pakvaḥ srotāṃsi sampūrya sa yātyūrdhvamadho'thavā| svayaṃ pravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśinaḥ||21|| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān| asamyagvahati klede varuṇādiṃ sukhāmbhasā||22|| pāyayenmadhuśigruṃ vā yavāgūṃ tena vā kṛtām| ---------------------------------------------|23|
Sa. tadā'sau pakvaḥ san srotāṃsi kledayitvordhvaṃ prayātyadho vā, taṃ doṣaṃ svayaṃ pravṛttaṃ-patantaṃ, hitāśina upekṣeta-na kiñcidupakramāntaraṃ kurvīta| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā vaidya upadravānrakṣet| klede ca yathāvadavahati sati varuṇādimuṣṇāmbunā pāyayet, vaidya iti śeṣaḥ| daśāhamiti daśānāmahnāṃ samāhāra iti samāse "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "na saṅkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśaniṣedhaḥ| " nastaddhite" iti ṭilopaḥ| "sa napuṃsakam" iti napuṃsakatvam| "kalādhvanoḥ" iti dvitīyā| athavā madhuśigruṃ pāyayet| tena vā-madhuśigruṇā, kṛtāṃ peyāṃ pāyayet|
---------------------------------------------| yavakolakulatthotthayūṣairannaṃ ca śasyate||23||
Sa. yavādijairyūṣaiḥ sahānnaṃ ca śasyate|
ūrdhvaṃ daśāhāttrāyantīsarpiṣā tailvakena vā| śodhayedbalataḥ, śuddhaḥ sakṣaudraṃ tiktakaṃ pibet||24||
Sa. daśāhādanantaraṃ trāyantīghṛtena-"kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ" (ślo. 13) ityādinā, athavā tailvakena-"śamyākena trivṛtayā" (hṛ. ci. a. 3|152) ityādinā, śodhayedyathābalam| śuddhaḥ san kṣaudreṇa saha tiktakaṃ pibet|
sarvaśo gulmavaccainaṃ yathādoṣamupācaret| ---------------------------------------------|25|
Sa. sarveṇa prakāreṇagulmavadenaṃ-vidradhiṃ, yathādoṣamupakramet|
---------------------------------------------| sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṃ vidradhīṣu ca||25|| kaṣāyairyaugikairyuñjyātsvaiḥsvaistadvacchilājatu| ---------------------------------------------|26|
Sa. vidradhīṣu sarvāsu sarvāvasthāsvevaṃ gugguluṃ yaugikaiḥ svaiḥsvairyogyaiḥ kaṣāyairyuñjyāt| tadvat-tathaiva kaṣāyaiḥ saha, śilājatu yuñjyāt|
---------------------------------------------| pākaṃ ca vārayedyatnātsiddhiḥ pakve hi daivikī||26|| api cāśu vidāhitvādvidradhiḥ so'bhidhīyate| ---------------------------------------------|27|
Sa. pākaṃ ca yatnena vārayet| hi-yasmāt, pakve sati daivikī siddhiḥ-na tu bhiṣagvaśānugetyarthaḥ| āśu ca vidāhitvāt saḥ-ayaṃ rogo, vidradhirityucyate| tasmāttasya pākarakṣāyāṃ yatitavyamityarthaḥ|
---------------------------------------------| sati cālocayenmehe pramehāṇāṃ cikitsitam||27||
Sa. mehe ca sati pramehāṇāṃ cikitsitamālocayet| caśabdādvidradhicikitsitoktamapi kuryāt|
stanaje vraṇavatsarvaṃ na tvenamupanāhayet| pāṭayetpālayan stanyavāhinīḥ kṛṣṇacūcukau||28|| sarvāsvāmādyavasthāsu nirduhīta ca tatstanam| ---------------------------------------------|29| iti vidradhicikitsitam||1||
Sa. stanaje vidradhāvupanāhaṃ varjayitvā sarvameva vraṇakriyākramaṃ kuryāt| vidradhiśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ| stanavidradhiṃ ca pāṭayedvaidyaḥ| stanyavāhinīḥ sirāḥ kṛṣṇacūcukau ca pālayan| sarvāsu cāmādyavasthāsu tasya-vidradheḥ sambandhinaṃ, stanaṃ nirduhīta| ādiśabdaḥ pacyamānapākāvasthayorgrahaṇārthaḥ| iti vidradhicikitsitamuktvā vṛddhicikitsitamāha-
atha vṛddhicikitsitam| śodhayettrivṛtā snigdhaṃ vṛddhau snehaiścalātmake||29|| kauśāmratilvakairaṇḍasukumārakamiśrakaiḥ| ---------------------------------------------|30|
Sa. calātmake vṛddhau sati vṛddhyāmayinaṃ trivṛtākhyena snehenāsamantāt snigdhaṃ santaṃ śodhayet| atra ca sāmānyoktāvapyapakvasya traivṛtasya na tathā prayogaḥ praśasyata iti pūrvoktayā rītyā (ślo. 3) vidārivargasiddhasyopayogaḥ kārya iti kecinmanyante| kaiḥ snehaiḥ ? kauśāmrādibhiḥ siddhaiḥ| sukumārakaṃ-atraiva vakṣyamāṇam (ślo. 41) , miśrakaṃ ca-gulmacikitsite (ślo. 89|90)|
---------------------------------------------| tato'nilaghnaniryūhakalkasnehairnirūhayet||30|| rasena bhojitaṃ yaṣṭitailenānvāsayedanu| svedapralopā vātaghnāḥ pakve bhittvā vraṇakriyām||31||
Sa. tataḥ-śodhanādanantaraṃ, vātaghnakaṣāyakalkasnehairnirūhayet| anu-nirūhasya paścāt, māṃsarasena bhojitaṃ santaṃ madhuyaṣṭikātailenānuvāsayet| svedāḥ pralepāśca vātaghnā hitāḥ| pakve vṛddhau bhittvā-pāṭayitvā, vraṇakriyāṃ kuryāt|
pittaraktodbhave vṛddhāvāmapakve yathāyatham| śophavraṇakriyāṃ kuryāt pratataṃ ca haredasṛk||32||
Sa. pittaraktotthite vṛddhāvāme pakve ca [yathāyathaṃ-] yathāsvaṃ, āme śophakriyāṃ kuryāt, pakve vraṇakriyāṃ kuryāt| satataṃ ca raktamākarṣet|
gomūtreṇa pibetkalkaṃ ślaiṣmike pītadārujam| vimlāpanādṛte cāsya śleṣmagranthikramo hitaḥ||33|| pakve ca pāṭite tailamiṣyate vraṇaśodhanam| sumanoruṣkarāṅkollasaptaparṇeṣu sādhitam||34|| paṭolanimbarajanīviḍaṅgakuṭajeṣu ca| ---------------------------------------------|35|
Sa. ślaiṣmike vṛddhau dārvīkalkaṃ gomūtreṇa pibet| asya ca-ślaiṣmikavṛddheḥ, vimlāpanamantareṇa śleṣmagranthicikitsitaṃ hitam| vimlāpanaṃ-tastairmardanopāyairvimardanam| pakve pāṭite sati sumanoruṣkarādibhiḥ kuṭajāntaiḥ sādhitaṃ tailaṃ vraṇaśodhanamiṣyate|
---------------------------------------------| medojaṃ mūtrapiṣṭena susvinnaṃ surasādinā||35|| śirovirekadravyairvā varjayan phalasevanīm| dārayedvṛddhipatreṇa samyaṅmedasi sūddhṛte||36|| vraṇaṃ mākṣikakāsīsasaindhavapratisāritam| sīvyedabhyañjanaṃ cāsya yojyaṃ medoviśuddhaye||37|| manaḥśilailāsumanogranthibhallātakaiḥ kṛtam| tailamāvraṇasandhānātsnehasvedau ca śīlayet||38||
Sa. medojaṃ vṛddhirogaṃ gomūtrapiṣṭena surasādinā gaṇena (hṛ. sū. a. 15|30) susvinnaṃ śirovirekadravyairvā susvinnaṃ vṛddhipatreṇa samyak kṛtvā dārayet| kiṃ kurvan ? phalasevanīṃ varjayan-pariharan| anantaraṃ medasi sūddhṛte sati mākṣikādibhiḥ pratisāritaṃ vraṇaṃ sīvyet| anantaramasyābhyañjanaṃ tailaṃ manaḥśilādibhiḥ kṛtaṃ-siddhaṃ, medoviśuddhaye yojyam| vraṇasandhānaṃ yāvat snehaṃ svedaṃ ca śīlayet|
mūtrajaṃ sveditaṃ snigdhairvastrapaṭṭena veṣṭitam| vidhyedadhastātsevanyāḥ srāvayecca yathodaram||39|| vraṇaṃ ca sthagikābaddhaṃ ropayet------------| ---------------------------------------------|40|
Sa. mūtrajaṃ vṛddhiṃ sevanyā adhastāt snigdhaiḥ sveditaṃ tathā vastrapaṭṭena veṣṭitaṃ vidhyet| jalodaravacca srāvayet| dvidvāranalikayā picchanalikayā vā krameṇa vraṇaṃ ca sthagikākhyena bandhaviśeṣeṇa baddhaṃ ropayet|
--------------------------------------antrahetuke| phalakośamasamprāpte cikitsā vātavṛddhivat||40||
Sa. antraje vṛddhau phalakośamasamprāpte sati vātavṛddhisadṛśīṃ cikitsāṃ kuryāt|
pacetpunarnavatulāṃ tathā daśapalāḥ pṛthak| daśamūlapayasyāśvagandhairaṇḍaśatāvarīḥ||41|| dvidarbhaśarakāśekṣumūlapoṭagalānvitāḥ| vahe'pāmaṣṭabhāgasthe tatra triṃśatpalaṃ guḍāt||42|| prasthameraṇḍatailasya dvau ghṛtātpayasastathā| āvaped dvipalāṃśaṃ ca kṛṣṇātanmūlasaindhavam||43|| yaṣṭīmadhu(citra)kamṛdvīkāyavānīnāgarāṇi ca (kṣāranāgaram)| tatsiddhaṃ sukumārākhyaṃ sukumāraṃ rasāyanam||44|| vātātapādhvayānādiparihāryeṣvayantraṇam| prayojyaṃ sukumārāṇāmīśvarāṇaṃ sukhātmanām||45|| nṛṇāṃ strīvṛndabhartṝṇāmalakṣmīkalināśanam| sarvakālopayogena kāntilāvaṇyapuṣṭidam||46|| vardhmavidradhigulmārśoyonimeḍhrānilārtiṣu| śophodarakhuḍaplīhaviḍvibandheṣu cottamam||47||
Sa. punarnavasya tulāṃ jalasya vahe pacet| tathā daśamūlādīni pṛthagdaśapalapramāṇāni| poṭagalo-nalaḥ| aṣṭabhāgaśeṣe ca tasmin guḍāttriṃśatpalānyeraṇḍatailāt prasthaṃ ghṛtasya prasthau dvau kṣīraprasthau dvau kṣipet| dvipalapramāṇaṃ pippalyādikam| tadetatpakvaṃ sukumārasaṃjñaṃ ghṛtaṃ rasāyanaṃ sukumāram| ata eva vātātapādiśghnaṃ sarvakālopayogāt kāntyādidaṃ vardhmādyārtiṣu śreṣṭham|
yāyādvardhma na cecchāntiṃ sneharekānuvāsanaiḥ| bastikarma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇasthaṃ tato dahet||48|| agninā mārgarodhārthaṃ marutaḥ-----------------------| ---------------------------------------------|49|
Sa. yadi snehādibhirvardhma śāntiṃ na gacchet tato bastikarma kṛtvā vaṅkṣaṇasthitaṃ vardhma maruto mārgarodhārthamagninā dahet|
ardhenduvakriyā| aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantusamaṃ ca yat|49| utkṣipya sūcyā tattiryagdahecchittvā yato gadaḥ| tato'nyapārśve'nye tvāhurdahedvā'nāmikāṅguleḥ|50| gulme'nyairvātakaphaje plīhni cāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ| kaniṣṭhikānāmikayorviśvācyāṃ ca yato gadaḥ|51| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vidradhivṛddhicikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|
Sa. yato-yasminpārśve, gado vidyate tatpārśvasthasyāṅguṣṭhasyopari pṛṣṭhe snāva pītaṃ yattantutulyam| tat snāvotkṣipyārdhenduvakriyā sūcyā tiryak chittvā'nantaraṃ taddahedityeke vadanti| anya ācāryā evamāhuḥ| tataḥ pārśvāt yato'sau gadastiṣṭhati tato yadanyatpārśvaṃ tasmin pārśve'ṅguṣṭhasyopari yatsnāva tathāvidhaṃ yattatpūrvavat dahediti| anye tvevaṃ vadanti,-anāmikāyā aṅgulerupari yatsnāva tathārūpaṃ tatpūrvavaddahediti| anyairācāryairvātakaphaje gulme plīhni ca eṣaḥ (ayaṃ) eva-anantarokto, vidhiḥ smṛtaḥ| tathā viśvācyāṃ-vātavyādhiviśeṣe, yato yasmin pārśve'sau gadastasmin pārśve kaniṣṭhikānāmikayorupari yatsnāva pītaṃ tantusamaṃ tadutkṣipya tiryak chittvā dahediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vidradhivṛddhicikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||