14. gulmacikitsitādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. asmādanantaraṃ gulmacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya prāyeṇaikayogakṣematvam, vātakāraṇatvāt|
athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) gulmaṃ baddhaśakṛdvātaṃ vātikaṃ tīvravedanam| rūkṣaśītodbhavaṃ tailaiḥ sādhayedvātarogikaiḥ||1|| pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedamācaret| ānāhavedanāstambhavibandheṣu viśeṣataḥ||2|| srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam| bhitvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati||3||
Sa. [vātikaṃ gulmaṃ tīvrarujaṃ purīṣavātagrahaṃ rūkṣaśītodbhūtaṃ vātacikitsitoktaistailaiḥ sādhayet| pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya gulminaḥ svedamācaret|] pānaśabdena snehapānaṃ vedyam, snigdhasyeti vacanāt| ānāhādiṣu viśeṣeṇa svedamācaret| yasmātsvedaḥ snigdhasya puṃsaḥ srotomṛdutvaṃ vidhāya mārutamulbaṇaṃ ca jitvā tathā vibandhaṃ bhittvā gulmamapohati|
snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije| pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye||4||
Sa. gulme snehapānaṃ hitam| ūrdhvanābhije gulme viśeṣeṇa snehapānaṃ hitam| pakvāśayagate bastirhitaḥ| jaṭharāśrita ubhayaṃ-snehapānabastyākhyaṃ, hitam|
dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni pradāpayet||5|| punaḥpunaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayojyā vātaje gulme kaphapittānurakṣiṇaḥ||6||
Sa. vātike gulme vahnau samiddhe sati vātaśakṛtośca vibandhe sati bṛṃhaṇānyannādīni snigdhoṣṇāni ca prayojayet| tathā, punaḥpunaḥ snehapānaṃ pradāpayet| nirūhāśca sahānuvāsanā vātike gulme kaphapittānurakṣiṇo narasya prayojyāḥ|
bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ, taddhi mārutam| svasthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmamapohati||7|| tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||8||
Sa. bastikarma paraṃ-atiśayena, gulmaghnaṃ vidyāt| yasmātat-bastikarma, svasthāne-pakvāśayākhye, prathamaṃ pavanaṃ jitvā sadyaḥ-śīghraṃ, gulmaṃ jayati| yata evaṃ tasmātkāraṇānnityaṃ gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphotthāḥ|
hiṅgusauvarcalavyoṣabiḍadimadīpyakaiḥ| puṣkarājājidhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ||9|| śaṭhīvacāgandhailāsurasairdadhisaṃyutaiḥ| śūlānāhaharaṃ sarpiḥ sādhayedvātagulminām||10||
Sa. hiṅgvādibhirdadhiyuktairghṛtaṃ sādhayet| tacca pītaṃ vātagulmavatāṃ śūlādijit| dravyebhyaścaturgaṇaṃ ghṛtam, ghṛtasamaṃ dadhi, ghṛtāccaturguṇaṃ jalam, ityatra pākakramaḥ|
hapuṣoṣaṇapṛthvīkāpañcakolakadīpyakaiḥ| sājājīsaindhavairdadhnā dugdhena ca rasena ca||11|| dāḍimānmūlakātkolātpacetsarpirnihanti tat| vātagulmodarānāhapārśvahṛtkoṣṭhavedanāḥ||12|| yonyarśograhaṇīdoṣakāsaśvāsārucijvarān| ---------------------------------------------|13|
Sa. hapuṣādibhirghṛtāccaturthāśairdravyaiḥrdadhidugdhābhyāṃ dāḍimamūlakabadararasaiḥ samaiḥ sarpiḥ pacet| tacca vātagulmādīn parākuryāt|
--------------------------------------------| daśamūlaṃ balāṃ kālāṃ suṣavīṃ dvau punarnavau||13|| pauṣkarairaṇḍarāsnāśvagandhābhārgyamṛtāśaṭhīḥ| pacedgandhapalāśaṃ ca droṇe'pāṃ dvipalonmitam||14|| yavaiḥ kolaiḥ kulatthaiśca māṣaiśca prāsthikaiḥ saha| kvāthe'smindadhipātre ca ghṛtaprasthaṃ vipācayet||15|| svarasairdāḍimāmrātamātuluṅgodbhavairyutam| tathā tuṣāmbudhānyāmlaśuktaiḥ ślakṣṇaiśca kalkitaiḥ||16|| bhārgītumburuṣaḍgranthāgranthirāsnāgnidhānyakaiḥ| yavānakayavānyamlavetasāsitajīrakaiḥ||17|| ajājīhiṅguhapuṣākāravīvṛṣakoṣakaiḥ| nikumbhakumbhamūrvebhapippalīvelladāḍimaiḥ||18|| śvadaṃṣṭrātrapusairvārubījahiṃsrāśmabhedakaiḥ| misidvikṣārasurasasārivānīlinīphalaiḥ||19|| trikaṭutripaṭūpetairdādhikaṃ tahyapohati| rogānāśutarān pūrvān kaṣṭānapi ca śīlitam||20|| apasmāragadonmādamūtrāghātānilāmayān| --------------------------------------------|21|
Sa. daśamūlādīn pṛthag dvipalapramāṇān yavādibhiḥ prasthapramāṇaiḥ saha jaladroṇe pacet| kālā-nīlinī| suṣavī-sthūlajīrakaḥ| gandhapalāśo-gandhapatram| asmin kvāthe sāmānyaparibhāṣayā kṛte dadhipātre ca ghṛtaprasthaṃ vipācayet| kimbhūtam ? dāḍimādijai svarasaistathā tuṣāmbvādibhiśca sarpiḥsamairyutam| tathā bhārgyādibhiḥ kalkīkṛtairupetam| yavānako-yavānībhedaḥ| kāravī-ajamodā| vṛṣako-vāsakaḥ| ūṣakaḥ-kallaraḥ| ibhapippalī-gajapippalī| aśmabhedaḥ-pāṣāṇabhedaḥ| tat-etat, dādhikaṃ nāma ghṛtaṃ pūrvoktānāmayān drāktāraṃ hanti| apasmārādīṃśca kṛcchrānapyabhyastaṃ hanti| yadi cātra svarasālābhastadā tantrāntaroktā kalpanā kāryā| tantrāntare coktam-"prasthaṃ gṛhītvā cūrṇasya toyasya prasthamāvapet| ahorātrasthitaṃ pūtaṃ tatsyātsvarasavadguṇaiḥ||" munirapyūce (ca. ci. a. 1 pādaḥ 2|12)- "svarasānāmalābhe tvayaṃ vidhiḥ,-cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ mṛditapūtamāvapet tatsvarasavat prayojyam|" iti|
--------------------------------------------| tryūṣaṇatriphalādhānyacavikāvellacitrakaiḥ||21|| kalkīkṛtairghṛtaṃ pakvaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut| --------------------------------------------|22|
Sa. tryūṣaṇādibhiḥ kalkīkṛtairghṛtaṃ samānakṣīraṃ caturguṇajalapakvaṃ vātagulmaṃ nudati|
--------------------------------------------| tulāṃ laśunakandānāṃ pṛthakpañcapalāṃśakam||22|| pañcamūlaṃ mahaccāmbubhārārdhe tadvipācayet| pādaśeṣaṃ tadardhena dāḍimasvarasaṃ surām||23|| dhānyāmlaṃ dadhi cādāya piṣṭāṃścārdhapalāṃśakān| tryūṣaṇatriphalāhiṅguyavānīcavyadīpyakān||24|| sāmlavetasasindhūtthadevadārūn paceddhṛtāt| taiḥ prasthaṃ tatparaṃ sarvavātagulmavikārajit||25||
Sa. laśunamūlatulāṃ palaśataṃ mahat pañcamūlaṃ ca pratyekaṃ pañcapaladaghnam| tadetattoyādṛśaśate pādaśeṣaṃ vipācayet| pādaśeṣādardhena dāḍimasvarasaṃ surāṃ dhānyāmlaṃ dadhi ca gṛhītvā tryūṣaṇādīṃśca dvikārṣikānādāya tairghṛtāt prasthaṃ pacet| tat-ghṛtaṃ, sarvavātagulmavikārajit|
ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi| prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimena vā||26|| ghṛte mārutagulmaghnaḥ kāryo dadhnaḥ sareṇa vā| ---------------------------------------------|27|
Sa. rājayakṣmacikitsite (ślo. 22) yaduktaṃ ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ tadvā pibet| rājayakṣmaṇīti viśeṣaṇaṃ spaṣṭārtham| ghṛte ṣaṭpalākhye kṣīrārthaḥ prasannayā vā kāryaḥ| athavā surayā dāḍimena vā| dadhisāreṇa vā| evaṃ kṣīraṃ hitvā prasannādyanyatamena sādhitaṃ ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vātagulmajitsyāt|
---------------------------------------------| vātagulme kapho vṛddho hatvā'gnimaruciṃ yadi||27|| hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam| ---------------------------------------------|28|
Sa. vātaje gulme śleṣmā vṛddhaḥ sannagniṃ hatvā yadyarucyādīn janayettadā taṃ-kaphaṃ, ullikhet-udvamet|
---------------------------------------------| śūlānāhavibandheṣu jñātvā sasnehamāśayam||28|| niryūhacūrṇavaṭakāḥ prayojyā ghṛtabheṣajaiḥ| ---------------------------------------------|29|
Sa. śūlādiṣu satsu sasnehamāśayaṃ jñātvā ghṛtoktairauṣadhaiḥ (ghṛtabheṣajaiḥ)- anantaroktānāṃ ghṛtānāmauṣadhaiḥ, kvāthacūrṇaguṭikā vā saha prayojyāḥ|
---------------------------------------------| koladāḍimagharmāmbutakramadyāmlakāñjikaiḥ||29|| maṇḍena vā pibetprātaścūrṇānyannasya vā puraḥ| ---------------------------------------------|30|
Sa. kolādyambubhistakrādibhirvā prātaścūrṇāni-ghṛtauṣadhīnāṃ sambandhīni, maṇḍena saha pibet| athavā annasya-āhārasya, puraḥ-pūrvaṃ, pibet|
---------------------------------------------| cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitānyasakṛdrase||30|| kurvīta kārmukatarān vaṭakān kaphavātayaḥ| ---------------------------------------------|31|
Sa. cūrṇāni mātuluṅgarasena muhurmuhurbhāvitāni vaṭakān karmakaraṇasamarthān kurvīta| kaphavātayoḥ-kaphavātike gulma ityarthaḥ|
hiṅguvacāvijayāpaśugandhā- dāḍimadīpyakadhānyakapāṭhāḥ| puṣkaramūlaśaṭhīhapuṣāgni- kṣārayugatripaṭutrikaṭūni||31|| sājājicavyaṃ sahatittiḍīkaṃ savetasāmlaṃ vinihanti cūrṇam| hṛtpārśvabastitrikayonipāyu- śūlāni vāyvāmakaphodbhavāni||32|| kṛcchrān gulmān vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kaṇṭhe bandhaṃ hṛdgrahaṃ pāṇḍurogam| annāśraddhāplīhadurnāmahidhmā- vardhmādhmānaśvāsakāsāgnisādān||33||
Sa. hiṅgvādikametaccūrṇaṃ hṛcchūlādīnnihanti tathā kṛcchragulmādīṃśca| dodhakopajātiśālinyaḥ|
lavaṇayavānīdīpyaka- kaṇanāgaramuttarottaraṃ vṛddham| sarvasamāṃśaharītakī- cūrṇaṃ vaiśvānaraḥ sākṣāt||34||
Sa. lavaṇādikaṃ krameṇottaraṃ bhāgavṛddhaṃ sarvasamabhāgā haritakīti cūrṇametatsākṣādvaiśvānaraḥ, dīpanaguṇasāmānyāt| āryāvṛtam|
trikaṭukamajamodā saindhavaṃ jīrake dve samadharaṇadhṛtānāmaṣṭamo hiṅgubhāgaḥ| prathamakavalabhojyaḥ sarpiṣā saṃprayukto janayati jaṭharāgniṃ vātagulmaṃ nihanti||35||
Sa. trikaṭukādīnāṃ saptānāṃ samadharaṇadhṛtānāṃ-samapramāṇasthāpitānāṃ, hiṅgubhāgo'ṣṭamo 'deyaḥ' ityadhyāhāryam| kecittvevaṃ vyākhyānayanti| dharaṇaśabdena palasya daśamo bhāga ucyate| dharaṇe dhṛtā dharaṇadhṛtāḥ, samāśca te dharaṇadhṛtāśca, teṣāṃ samadharaṇadhṛtānāṃ trikaṭukādīnāmaṣṭamo hiṅgubhāgo deyaḥ| sa ca prathamakavale bhojyo-bhakṣaṇīyaḥ| sarpiṣā samyak prayukto-miśrito, jaṭharāgniṃ janayati, vātagulmaṃ ca hanti| mālinīvṛttam|
hiṅgūgrābiḍaśuṇṭhyajājivijayāvāṭyābhidhānāmayai- ścūrṇaḥ kumbhanikumbhamūlasahitairbhāgottaraṃ vardhitaiḥ| pītaḥ koṣṇajalena koṣṭhajarujo gulmodarādīnayaṃ śārdūlaḥ prasabhaṃ pramathya harati vyādhīn mṛgaughāniva||36||
Sa. hiṅgūgretyādibhirbhāgottaramaṃśādhikaṃ vardhitaiścūrṇaḥ koṣṇajalena pīto jaṭhararujādīn parākaroti| ayaṃ śārdūlākhyaścūrṇo haṭhāt pramathya vyādhīn mṛgaughāniva śārdūlaḥ-siṃhaḥ| apyata eva śleṣopamā'yamalaṅkāraḥ| tathā bhīmaśabdena śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttamupalakṣyate| yathā śārdūlaśabdena bhīmasena iti| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam|
sindhūtthapathyākaṇadīpyakānāṃ cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ| prayāti nāśaṃ kaphavātajanmā nārācanirbhinna ivāmayaughaḥ||37||
Sa. sindhūtthādīnāṃ cūrṇāni koṣṇaistoyaiḥ pibatāṃ kaphavātajo rogasaṅgho nāśaṃ yāti| ka iva ? nārācena nirbhinna ivetyupamā| upajātivṛttam|
pūtikapatragajacirbhaṭacavyavahni- vyoṣaṃ ca saṃstaracitaṃ lavaṇopadhānam| dagdhvā vicūrṇya dadhimastuyutaṃ prayojyaṃ gulmodaraśvayathupāṇḍugudodbhaveṣu||38||
Sa. pūtikādidravyaṃ saṃstaracitaṃ yathākramanirdiṣṭamuparyuparibhāvena saṃstīrṇaṃ tathā lavaṇopadhanaṃ lavaṇaṃ sarvoparyupadhānaṃ dattvā'nantaraṃ dagdhvā sañcūrṇya tato dadhimastunā yutaṃ gulmādiṣu prayojyam| vasantatilakāvṛttam|
---------------------------------------------| hiṅgutriguṇaṃ saindhavamasmāttriguṇaṃ ca tailamairaṇḍam||39|| tattriguṇarasonarasaṃ gulmodaravardhmaśūlaghnam| ---------------------------------------------|40|
Sa. saindhavaṃ hiṅgutastriguṇam| asmācca-saindhavāt, airaṇḍatailaṃ triguṇam| tasmācca-airaṇḍatailāt, triguṇaṃ rasonasya rasam| tadetadgulmādighnam| āryāvṛttam|
---------------------------------------------| mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhavam||40|| surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmarujāpaham| ---------------------------------------------|41|
Sa. mātuluṅgarasādikaṃ surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmapīḍāharam|
---------------------------------------------| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ guḍasya dvau dhautātkṛṣṇatilātpalam||41|| khādannekatra sañcūrṇya koṣṇakṣīrānupo jayet| vātahṛdrogagulmārśoyoniśūlaśakṛdgrahān||42||
Sa. śuṇṭhyāḥ karṣo guḍasya dvau karṣau luñcitakṛṣṇatilātpalamityekatra miśrayitvā khādan koṣṇakṣīrānupaḥ san vātahṛdrogādīn jayet|
pibederaṇḍatailaṃ tu vātagulmī prasannayā| śleṣmaṇyanubale vāyau, pitte tu payasā saha||43||
Sa. vātakaphānuge satyeraṇḍatailaṃ prasannayā sahasā gulmavān pibet| pitte tvanugate payasā sahairaṇḍatailaṃ pibet|
vivṛddhaṃ yadi vā pittaṃ santāpaṃ vātagulminaḥ| kuryādvirecanīyo'sau sasnehairānulomikaiḥ||44|| tāpānuvṛttāvevaṃ ca raktaṃ tasyāvasecayet| ---------------------------------------------|45|
Sa. vātagulminaḥ pittaṃ vivṛddhaṃ yadi santāpaṃ kuryāt, tadā'sau-vātagulmī, virecanīyo-virecanārhaḥ| kaiḥ ? ānulomikairdravyaiḥ snehayutaiḥ| evaṃ [ca]-viraktasyāpi, tāpānuvartane sati tasya raktasrāvaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam||45|| kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pācayet| vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram||46|| hṛdrogaṃ vidradhiṃ śoṣaṃ sādhayatyāśu tatpayaḥ| ---------------------------------------------|47|
Sa. kṣīraṃ codakaṃ ca kṣīrodakam| tasmin laśunādaṣṭaguṇe śuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalaṃ sādhayet| tataḥ kṣīraśeṣaṃ vipācayet| tacca kṣīraśeṣaṃ vātagulmādīnya(na)bhibhavati|
---------------------------------------------| tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajaḥ||47|| gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet| ---------------------------------------------|48|
Sa. tailādikamekatra-militaṃ, pītaṃ gulmādīn hanti|
---------------------------------------------| citrakagranthikairaṇḍaśuṇṭhīkvāthaḥ paraṃ hitaḥ||48|| śūlānāhavibandheśu sahiṅgubiḍasaindhavaḥ| ---------------------------------------------|49|
Sa. citrakādikvātho hiṅgvādiyutaḥ paraṃ śūlādiṣu hitaḥ|
---------------------------------------------| puṣkarairaṇḍayormūlaṃ yavadhanvayavāsakam||49|| jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭhadāharujāpaham| ---------------------------------------------|50|
Sa. puṣkarairaṇḍamūlādikaṃ jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭhadāhādijit|
---------------------------------------------| vāṭyāhvairaṇḍadarbhāṇāṃ mūlaṃ dāru mahauṣadham||50|| pītaṃ niḥkvāthya toyena koṣṭhapṛṣṭhāṃsaśūlajit| ---------------------------------------------|51|
Sa. vāṭyāhvādīnāṃ mūlaṃ devadārvādi ca toyakvathitaṃ pītaṃ koṣṭhādiśūlajit|
---------------------------------------------| śilājaṃ payasā'nalpapañcamūlaśṛutena vā||51|| vātagulmī pibet---------------------------------| ---------------------------------------------|52|
Sa. śilājatu vā mahatpañcamūlakvathitena kṣīreṇa saha vātagulmī pibet|
------------------vāṭyamudāvarte tu bhojayet| snigdhaṃ paippalikairyūṣairmūlakānāṃ rasena vā||52||
Sa. udāvarte sati vāṭyaṃ snigdhaṃ-sasnehaṃ, pippalīsaṃskṛtairyūṣaiḥ saha bhojayet| athavā, mūlakarasenāśnīyāt|
baddhaviṇmāruto'śrnīyātkṣīreṇoṣṇena yāvakam| kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣayellavaṇottarān||53||
Sa. baddhaviṇmāruta uṣṇena kṣīreṇa yāvakamaśrnīyāt| athavā, kulmāṣān bahusnehān lavaṇapradhānān bhakṣayet|
nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| samalāya ghṛtaṃ deyaṃ sabiḍakṣāranāgaram||54||
Sa. nīlinyādibhiḥ saha sadoṣāya narāya biḍādiyutaṃ ghṛtaṃ deyam|
nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca pālikāni jalāḍhake||55|| rase'ṣṭabhāgaśeṣe tu ghṛtaprasthaṃ vipācayet| dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena ca||56|| tato ghṛtapalaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam||57|| gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṃ plīhānamunmādaṃ hantyetannīlinīghṛtam||58||
Sa. nīlinyādīn palikān jalāḍhake pacet| aṣṭabhāgaśeṣe ca rase dadhiprasthena sudhākṣīrapalena ca miśrayitvā ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tato ghṛtapalaṃ yavāgūmaṇḍamiśritaṃ dadyāt| jīrṇe ca ghṛte samyagviriktaṃ naraṃ rasayutaṃ bhojanaṃ bhojayet| etacca nīlinīghṛtaṃ gulmādīn hanti|
kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayo madirā sarpirvātagulmacikitsitam||59||
Sa. kukkuṭādayo vātagulme cikitsitaṃ-upakramaḥ|
mitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| samaṇḍā vāruṇī pānaṃ taptaṃ vā dhānyakairjalam||60||
Sa. vātagulmināṃ ca bhojanaṃ mitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ ca syāt| vāruṇī samaṇḍā dhānyakaiḥ śṛtaṃ jalaṃ vā pānaṃ syāt|
snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam| ---------------------------------------------|61|
Sa. paittike gulme snigdhoṣṇenotthite sati sraṃsanaṃ hitam| tadeva virecanamāha-
drākṣābhayāguḍarasaṃ kampillaṃ vā madhudrutam||61|| kalpotkaṃ raktapittoktaṃ-----------------------| ---------------------------------------------|62|
Sa. drākṣābhayāguḍarasaṃ sraṃsanaṃ hitam| athavā, madhudrutaṃ kampillaṃ sraṃsanaṃ hitam| kalpoktaṃ virecanaṃ-virecanakalpavihitaṃ, (hṛ. ka. a. 2) , aktapittoktaṃ-"trivṛtā triphalā" (hṛ. ci. a. 2|10) ityādikaṃ, hitam|
--------------------gulme rūkṣoṣṇaje punaḥ| paraṃ saṃśamanaṃ sarpistiktaṃ vāsāghṛtaṃ śṛutam||62|| tṛṇākhyapañcākvāthe jīvanīyagaṇena vā| śṛutaṃ tenaiva vā kṣīraṃ nyagrodhādigaṇena vā||63||
Sa. rūkṣoṣṇaje paittike gulme sarpistiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 19|2) , tathā vāsāghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 2|42) saṃśamanaṃ śreṣṭham| tṛṇākhyaṃ pañcakaṃ-"darbhakāsekṣu" (hṛ. sū. a. 6|171) ityādi, tasya kvāthe śṛutaṃ ghṛtaṃ hitam| athavā, jīvanīyagaṇena śṛutaṃ ghṛtaṃ hitam| tenaiva-jīvanīyagaṇena, śṛutaṃ kṣīraṃ hitam| nyagrodhādigaṇena vā śṛutaṃ kṣīraṃ hitam|
tatrāpi sraṃsanaṃ yuñjyācchīghramātyayike bhiṣak| ---------------------------------------------|64|
Sa. tatrāpi-na kevalaṃ snigdhoṣṇaje rūkṣoṣṇaje'pi paittike sāmānyato vā samutpanne gulme, ātyayike śīghraṃ sraṃsanaṃ yuñjyāt| kena ? ityāha-
---------------------------------------------| vairecanikasiddhena sarpiṣā payasā'pi vā||64||
Sa. virecanavihitadravyasiddhena sarpiṣā kṣīreṇa vā|
rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet| pathyāpādaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ pittagulmanut||65|| pibedvā tailvakaṃ sarpiryaccoktaṃ pittavidradhau| ---------------------------------------------|66|
Sa. āmalakasyekṣośca rasena ghṛtāccaturguṇitenāḍhakamānena pathyāpādaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tacca siddhaṃ pittagulmaṃ hanti| tailvakamathavā sarpiḥ (hṛ. ci. a. 21|32) pibet| yacca pittavidradhāvuktaṃ ghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 13|4) tacca pibet|
---------------------------------------------| drākṣāṃ payasyāṃ madhukaṃ candanaṃ padmakaṃ madhu||66|| pibettaṇḍulatoyena pittagulmopaśāntaye| ---------------------------------------------|67|
Sa. drākṣādi taṇḍulajalena saha pittagulmaśāntaye pibet|
---------------------------------------------| dvipalaṃ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam||67|| aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīrasamaṃ pibet| pibedupari tasyoṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam||68|| tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| ---------------------------------------------|69|
Sa. trāyantyā dvipalaṃ jaladviprasthasādhitamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ paṭena pūtaṃ kṣīrasamaṃ pibet| tasyopari koṣṇaṃ kṣīrameva yathāśakti pibet-nānyatkiñcit| tena-kṣīreṇa, apahṛtadoṣasya gulmaḥ paittikaḥ śāmyati|
---------------------------------------------| dāhe'bhyaṅgo ghṛtaiḥ śītaiḥ sājyairlepo himauṣadhaiḥ||69|| sparśaḥ saroruhāṃ patraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ| ---------------------------------------------|70|
Sa. paittike gulme dāhe sati ghṛtaiḥ śītaiḥ-śītavīryasādhitaiḥ sparśataśca śītaiḥ, abhyaṅgastathā lepaḥ śītavīryauṣadhaiḥ saghṛtaiḥ syāt| padmapatraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ sparśaḥ|
---------------------------------------------| vidāhapūrvarūpeṣu śūle vahneśca mārdave||70|| bahuśo'paharedraktaṃ pittagulme viśeṣataḥ| chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam||71|| raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk| ---------------------------------------------|72|
Sa. vidāhapūrvarūpeṣu gulmeṣu tathā śūle vahnimāndye ca sati bahūn vārān raktaṃ haret| pittagulme viśeṣeṇāsraṃ haret| chinnamūlā gulmā na vidahyante-na pākaṃ yānti| ca-punaḥ, kṣayaṃ yānti| hi-yasmāt, raktamantaḥsthitaṃ vyamlībhāvaṃ yāti| tacca-raktaṃ, nāsti tatastadutthā rugapi nāsti|
---------------------------------------------| hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ||72|| samāśvastaṃ saśoṣārtiṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ| ---------------------------------------------|73|
Sa. hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ naraṃ jāṅgalamāṃsarasaistarpitaṃ samāśvastaṃ santaṃ saśeṣārtiṃ sarpirabhyāsayet|
---------------------------------------------| raktapittātivṛddhatvātkriyāmanupalabhya vā||73|| gulme pākonmukhe sarvā pittavidradhivatkriyā| ---------------------------------------------|74|
Sa. raktapittātivṛddhatvāddhetoḥ kriyāṃ vā'nupalabhya-anāsādya, gulme pākonmukhe sati sarvā pittavidradhitulyā kriyā syāt|
---------------------------------------------| śālirgavyājapayasī paṭolī jāṅgalaṃ ghṛtam||74|| dhātrī parūṣakaṃ drākṣā kharjūraṃ dāḍimaṃ sitā| bhojyaṃ, pāne'mbu balayā bṛhatyādyaiśca sādhitam||75||
Sa. śālyādi bhojyam| pāne balayā sādhitaṃ jalaṃ bṛhatyādinā vā|
śleṣmaje vāmayetpūrvamavamyamupavāsayet| tiktoṣṇakaṭusaṃsargyā vahniṃ sandhukṣayettataḥ||76|| hiṅgvādibhiśca dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasaiḥ| ---------------------------------------------|77|
Sa. śleṣmaje gulme pūrvaṃ vāmayet| avamanāha tu laṅghayet| kṛtopavāsasya tiktoṣṇakaṭudravyayutayā saṃsargyā vahniṃ dīpayet| tathā hiṅgvādibhiragniṃ sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ? dviguṇāni kṣārahiṅgvamlavetasāni yeṣu taiḥ|
---------------------------------------------| nigūḍhaṃ yadi vonnaddhaṃ stimitaṃ kaṭhinaṃ sthiram||77|| ānāhādiyutaṃ gulmaṃ saṃsvedya vinayedanu| ghṛtaṃ sakṣārakaṭukaṃ pātavyaṃ kaphagulminām||78||
Sa. nigūḍhādidharmayuktaṃ gulmaṃ saṃśodhya(saṃsvedya) vinayet-upaśamayet| paścāt kaphagulmināṃ ghṛtaṃ kṣārakaṭukayutaṃ pātavyam|
savyoṣakṣāralavaṇaṃ sahiṅgubiḍadāḍimam| kaphagulmaṃ jayatyāśu daśamūlaśghṛtaṃ ṛtam||79||
Sa. vyoṣādiyutaṃ daśamūlapakvaṃ sarpiḥ kaphagulmaṃ śīghrameva hanti|
bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| alpaṃ toyāḍhake sādhyaṃ pādaśeṣeṇa tena ca||80|| tulyaṃ ghṛtaṃ tulyapayo vipacedakṣasammitaiḥ| viḍaṅgahiṅgusindhūtthayāvaśūkaśaṭhībiḍaiḥ||81|| sadvīpirāsnāyaṣṭyāhvaṣaḍgranthākaṇanāgaraiḥ| etadbhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaharaṃ param||82|| plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsajit| ---------------------------------------------|83|
Sa. bhallātakānāṃ dvipalaṃ alpaṃ-hrasvaṃ, pañcamūlaṃ pṛthak palapramāṇaṃ toyāḍhake sādhanīyam| pādaśeṣeṇa ca tena kvāthena samaṃ sarpistulyakṣīraṃ viḍaṅgādibhiḥ kalkībhūtaiḥ kārṣikairvipācayet| etacca bhallātakaghṛtaṃ paraṃ-suṣṭhu, kaphagulmaharaṃ plīhādijicca|
---------------------------------------------| tato'sya gulme dehe ca samaste svedamācaret||83||
Sa. tato-ghṛtapānādanantaraṃ, gulme dehe cāsya samaste svedamācaret|
sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite| yā kriyā kriyate yāti sā siddhiṃ na virūkṣite||84||
Sa. [sarvatra-] sarvasminnaṣṭavidhe ca, gulme prathamaṃ-ādau, snehasvedābhyāmupapādite sati yā kriyā kriyate sā siddhiṃ yāti| yā tu virūkṣite sati kriyā sā siddhiṃ na yāti|
snigdhasvinnaśarīrasya gulme śaithilyamāgate| yathoktāṃ ghaṭikāṃ nyasyedgṛhīte'panayecca tām||85|| vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā chindyādgulmaṃ pramāṇavit| vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet||86|| pramṛjyādgulmamevaikaṃ na tvantrahṛdayaṃ spṛśet| ---------------------------------------------|87|
Sa. snigdhasvinnaśarīrasya gulme śaithilyaṃ yāte sati yantravidhyuditāṃ ghaṭikāṃ yojayet| gṛhīte ca gulme tāmapasārayet| anantaraṃ vastravyavahitaṃ gulmaṃ kṛtvā pramāṇavit vimārgādibhiryathālābhaṃ bhindyāt-vidārayet sūcikādinā| vimārgo-dārumayaḥ śastrakṛtirvastuviśeṣaścarmakārasambandhī| tathā, gulmameva kevalaṃ prapīḍayet pramṛjyācca| na punarantraṃ hṛdayaṃ [ca] spṛśet|
---------------------------------------------| tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca||87|| śleṣmagulmamayaspātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayettataḥ| ---------------------------------------------|88|
Sa. athavā kaphagulmaṃ tilādibhiḥ parilipyānantaraṃ lohabhājanaiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayet| ayaspātrairiti "ataḥkṛkami" ityādinā sādeśaḥ|
---------------------------------------------| evaṃ ca visṛtaṃ sthānāt kaphagulmaṃ virecanaiḥ||88|| sasnehairbastibhiścainaṃ śodhayeddāśamūlikaiḥ| ---------------------------------------------|89|
Sa. evaṃ-asmin prakāre kṛte sati, sthānāccalitaṃ kaphagulmaṃ snehayuktairvirecanairbastibhiśca dāśamūlikaiḥ (hṛ. ka. a. 4|4) śodhayet|
---------------------------------------------| pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacet||89|| eraṇḍatailahaviṣoḥ prasthau payasi ṣaḍguṇe| siddho'yaṃ miśrakaḥ sneho gulmināṃ sraṃsanaṃ hitam||90|| vṛddhividradhiśūleṣu vātavyādhiṣu cāmṛtam| ---------------------------------------------|91|
Sa. pippalyādibhiḥ palonmitairaṇḍatailasarpiṣoḥ prasthau dvau ṣaḍguṇe kṣīre pacet| ayaṃ miśrakākhyaḥ sneho gulmināṃ paraṃ sraṃsanaṃ vṛddhyādiṣu cāmṛtatulyam|
---------------------------------------------| pibedvā nīlinīsarpirmātrayā dvipalīnayā||91|| tathaiva sukumārākhyaṃ ghṛtānyaudarikāṇi vā| ---------------------------------------------|92|
Sa. athavā nīlinīghṛtaṃ-prāguktaṃ (ślo. 55) , sraṃsanaṃ dvipalamātrayā pibet| tathaiva dvipalamātrayā sukumārākhyaṃ ghṛtaṃ-vidradhyuktaṃ (hṛ. ci. 13|41) , sraṃsanārthaṃ pibet| udaracikitsitoktāni vā ghṛtāni pibet|
--------------------------------------------| droṇe'mbhasaḥ paceddantyāḥ palānāṃ pañcaviṃśatim||92|| citrakasya tathā pathyāstāvatīstadrase srute| dviprasthe sādhayetpūte kṣipeddantīsamaṃ guḍam||93|| tailātpalāni catvāri trivṛtāyāśca carṇataḥ| kaṇākarṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhe lehe tu śītale||94|| madhu tailasamaṃ dadyāccaturjātāccaturthikām| ato harītakīmekāṃ sāvalehapalāmadan||95|| sukhaṃ viricyate snigdho doṣaprasthamanāmayaḥ| gulmahṛdrogadurnāmaśophānāhagarodarān||96|| kuṣṭhotkleśāruciplīhagrahaṇīviṣamajvarān| ghnanti dantīharītakyaḥ pāṇḍutāṃ ca sakāmalām||97||
Sa. jaladroṇe dantīpalānāṃ pañcaviṃśatiṃ, [tathā] citrakasya palānāṃ pañcaviṃśatiṃ, [tathā] haritakīstāvatīḥ-pañcaviṃśatiṃ, pacet|tadrase srute dviprasthadaghne pūte pathyāsahite dantītulyaṃ guḍaṃ kṣipet| tailapalāni catvāri, trivṛtpalāni ca catvāri| kaṇāyāḥ karṣau dvau śuṇṭyāśca| siddhe cāsmin lehe tu suśīte tailatulyaṃ mākṣikaṃ dadyāt| caturjātāt samuditāccaturthikāṃ-palāparasaṃjñāṃ, dadyāt| ato-lehāt, pathyāmekāṃ sāvalehapalayutāṃ bhakṣayet| snigdho naraḥ sukhaṃ doṣaprasthaṃ viricyate nirāmayaḥ| etā dantīharītakyaḥ plīhā(gulmā)dīn ghnanti|
sudhākṣīradravaṃ cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate||98||
Sa. sudhākṣīreṇa dravaṃ trivṛtāyāścūrṇaṃ prakṛtatvātsudhākṣīreṇaiva subhāvitaṃ karṣapramāṇaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā samyagviricyate|
kuṣṭhaśyāmātrivṛddantīvijayākṣāraguggulūn| gomūtreṇa pibedakaṃ tena guggulumeva vā||99||
Sa. kuṣṭhādīn gomūtreṇa pibet| athavā, tena-gomūtreṇa, guggulumekameva pibet|
nirūhān kalpasidhdyuktān yojayedgulmanāśanān| ---------------------------------------------|100|
Sa. kalpasidhdyuktānnirūhān gulmanāśanān yojayet|
---------------------------------------------| kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum||100|| gūḍhamāṃsaṃ jayedgulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ| ekāntaraṃ dvyntaraṃ vā viśramayyātha vā tryaham||101|| śarīradoṣabalayorvardhanakṣapaṇodyataḥ| ---------------------------------------------|102|
Sa. kṛtamūlādidharmayuktaṃ gulmaṃ kṣārādibhirjayet| ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ vā viśramayya śarīradoṣabalayoryathākramaṃ vardhanakṣapaṇayorudyataḥ san|
---------------------------------------------| arśośmarīgrahaṇyuktāḥ kṣārā yojyāḥ kapholbaṇe||102||
Sa. kaphādhike gulme'rśośmarīgrahaṇīṣūktā ye kṣārāste yojyāḥ|
devadārutrivṛddantīkaṭukāpañcakolakam| svarjikāyāvaśūkākhyau śreṣṭhāpāṭhopakuñcakam||103|| kuṣṭhaṃ sarpasugandhāṃ ca dvyakṣāṃśaṃ paṭupañcakam| pālikaṃ cūrṇitaṃ tailavasādadhighṛtāplutam||104|| ghatasyāntaḥ pacetpakvamagnivarṇe ghaṭe ca tam| kṣāraṃ gṛhītvā kṣīrājyatakramadyādibhiḥ pibet||105|| gulmodāvartavardhmārśojaṭharagrahaṇīkṛmīn| apasmāragaronmādayoniśukrāmayāśmarīḥ||106|| kṣārāgado'yaṃ śamayedviṣaṃ cākhubhujaṅgajam| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ rasakṣīraghṛtāśinaḥ||107|| chittvā bhittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvātkṣārayatyadhaḥ| ---------------------------------------------|108|
Sa. devadārvādisarpasugandhāparyantaṃ dvikārṣikaṃ lavaṇapañcakaṃ pālikametatsamastaṃ cūrṇīkṛtaṃ tailavasādadhighṛtairāplutaṃ-āloḍitaṃ, ghaṭasya madhye'ntardhūmaṃ pacet| sarpasugandhā-nākulī| agnivarṇe ca ghaṭe sati pakvaṃ taṃ kṣāraṃ gṛhītvā yathādoṣaṃ kṣīrādibhiḥ pibet| gulmādīn jayet ayaṃ kṣārāgada ākhujaṃ bhujaṅgajaṃ ca viṣaṃ drāk śamayet| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ māṃsarasādyāśinaḥ kṣāraḥ kṣā(kṣa)ratvādāśayaṃ(yāt) chittvā bhittvā'dhastāt pātayati|
---------------------------------------------| mande'gnāvarucau sātmayairmadyaiḥ sasnehamaśnatām||108|| yojayedāsavāriṣṭānnigadān mārgaśuddhaye| ---------------------------------------------|109|
Sa. mande'gnāvarucau ca satyāṃ madyaiḥ sātmyaiḥ sahasnehamāhāramaśrnatāmāsavādīn mārgaśuddhaye yojayet| adhunā'nnapānamāha-
---------------------------------------------| śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṃ phalam||109|| ciribilvāgnitarkārīyavānīvaruṇāṅkurāḥ| śigrustaruṇabilvāni bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam||110|| bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimam| vyoṣaṃ takraṃ ghṛtaṃ tailaṃ bhaktaṃ, pānaṃ tu vāruṇī||111|| dhānyāmlaṃ mastu takraṃ ca yavānībiḍacūrṇitam| pañcamūlaśṛutaṃ vāri jīrṇaṃ mārdvīkameva vā||112||
Sa. śālaya ityādi bhaktāntaṃ bhaktam| pānaṃ tu vāruṇyādi mārdvīkāntam|
pippalīpippalīmūlacitrakājājisaindhavaiḥ| surā gulmaṃ jayatyāśu jagalaśca vimiśritaḥ||113||
Sa. pipyalyādibhiḥ saha surā śīghrameva gulmaṃ jayati| jagalaśca pippalyādibhirvimiśrito gulmaṃ jayati|
vamanairlaṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ| bastikṣārāsavāriṣṭagulikāpathyabhojanaiḥ||114|| ślaiṣmiko baddhamūlatvādyadi gulmo na śāmyati| tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryādante śarādibhiḥ||115||
Sa. vamanādibhiḥ prayuktaiḥ ślaiṣmiko gulmo baddhamūlatvādyadi na śāmyati, tasya-gulmasya, hṛte rakte'nte dāhaṃ śarādibhiḥ kuryāt| atha dāhavidhānaṃ prastūyate-
atha gulmaṃ saparyantaṃ vāsasā'ntaritaṃ bhiṣak| nābhibastyantrahṛdayaṃ romarājīṃ ca varjayan||116|| nātigāḍhaṃ parimṛśecchareṇa jvalatā'thavā| lohenāraṇikotthena dāruṇā taindukena vā||117|| tato'gnivege śamite śītairvraṇa iva kriyā| ---------------------------------------------|118|
Sa. gulmaṃ paryantaiḥ saha vastreṇāntaritaṃ-ācchāditaṃ, nābhyādi varjayannātiśayena parāmṛśedvaidyaḥ| śareṇa lohena vā jvalatā| kimbhūtena ? āraṇikotthena| athavā, taindukena kāṣṭhena| anantaramagnivege śamite sati śītaiḥ pradehādibhirvraṇa iva kriyā syāt|
---------------------------------------------| āmānvaye tu peyādyaiḥ sandhuṣyāgniṃ vilaṅghite||118|| svaṃ svaṃ kuryātkramaṃ miśraṃ miśradoṣe ca kālavit| ---------------------------------------------|119|
Sa. āmānvaye ca sati vahniṃ peyādyaiḥ sandhukṣya vilaṅghite sati svaṃ svaṃ kramaṃ-yathādoṣaṃ, kuryāt| miśradoṣe miśraṃ kramaṃ kuryāt| kālavit-vaidyaḥ|
---------------------------------------------| gataprasavakālāyai nāryai gulme'srasambhave||119|| snigdhasvinnaśarīrāyai dadyātsnehavirecanam| ---------------------------------------------||12||
Sa. nāryai asrasambhave gulme sati snehavirecanaṃ dadyāt| kimbhūtāyai ? gataḥ prasavakālo yasyāstasyai iti| evaṃ hi purāṇatve sukhasādhyatā raktagulmasya syāt suniścitatvaṃ ca| tathā snigdhaṃ svinnaṃ śarīraṃ yasyāstasyai|
---------------------------------------------| tilakvātho ghṛtaguḍavyoṣabhārgīrajonvitaḥ||120|| pānaṃ raktabhave gulme naṣṭe puṣpe ca yoṣitaḥ| ---------------------------------------------|121|
Sa. raktotthe gulme tilakvātho ghṛtādiyuktaḥ pānaṃ yoṣitaḥ| puṣpe ca naṣṭe pānaṃ bhavet|
---------------------------------------------| bhārṅgīkṛṣṇākarañjatvaggranthikāmaradārujam||121|| cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulmarujāpaham| ---------------------------------------------|122|
Sa. bhārṅgyādijaṃ cūrṇaṃ tilakvāthena pītaṃ gulmarujāhṛt|
---------------------------------------------| palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ||122|| gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet| ---------------------------------------------|123|
Sa. palāśakṣārapātre dve tailasarpiṣordve pātre paktvā gulmaśaithilyajananīṃ mātrāṃ prayojayet| snehāccaturguṇaṃ toyamatra kṣeptavyam|
---------------------------------------------| na prabhidyeta yadyevaṃ dadyādyonivirecanam||123||
Sa. evaṃ kṛte sati yadi na prabhidyeta raktagulmastadā yonivirecanaṃ dadyāt| tadāha-
kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa vā tataḥ| tābhyāṃ vā bhāvitāndadyādyonau kaṭukamatsyakān||124|| varāhamatsyapittābhyāṃ naktakān vā subhāvitān| kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ dadyādyonau viśuddhaye||125|| raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai prayojayet||126|| bastiṃ sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamūlikam| ---------------------------------------------|127|
Sa. kṣārayuktaṃ bhṛṣṭatilacūrṇaṃ tatastasyā yonau dadyāt| sudhākṣīreṇa vā'nvitaṃ palalaṃ dadyāt| tābhyāṃ-kṣārasudhākṣīrābhyāṃ, bhāvitān kaṭukamatsyakān yonau dadyāt| varāhamatsyayoḥ pittābhyāṃ kaṭukamatsyakān subhāvitān naktakān vā subhāvitān yonau dadyāt| athavā, kiṇvaṃ guḍakṣārānvitaṃ yoniviśudhdyarthaṃ yonau dadyāt| raktapittaharaṃ kṣāraṃ madhusarpiṣā lehayet| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai prayojayet| dāśamūlikaṃ bastiṃ-kalpoktaṃ (hṛ. ka. a. 4|4) , kṣīragomūtrasahitaṃ kṣārānvitamasyai dadyāt|
---------------------------------------------| avartamāne rudhire hitaṃ gulmaprabhedanam||127||
Sa. rakte'pravartamāne sati gulmaprabhedanaṃ hitam|
yamakābhyaktadehāyāḥ pravṛtte samupekṣaṇam| rasaudanastathā''hāraḥ pānaṃ ca taruṇī surā||128||
Sa. pravṛtte rakte sati yamakābhyaktagātrāyāḥ samupekṣaṇaṃ-samyagupekṣaṇaṃ hitam| tathā, āhāro rasaudano hitaḥ| taruṇī surā ca pānam|
rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharāḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharāḥ punaḥ|129| ānāhādāvudāvartabalāsaghno yathāyatham| 129 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|
Sa. rudhire'tipravṛtte punā raktapittaharāḥ kriyāḥ kāryāḥ| vātarugārtāyāḥ punaḥ sarvā vātaharāḥ kriyāḥ kāryāḥ| ānāhādau satyudāvartabalāsajitaḥ kriyāḥ kāryā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||