Sa. asmādanantaramudaracikitsitaṃ prakramyate| sambandhaścāsya gulmotpattau kila yathā vāyuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ prāyaḥ, tathā sa evodarāṇāmapi, ityāha-
athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) doṣātimātropacayātsrotomārganirodhanāt| sambhavatyudaraṃ tasmānnityamenaṃ virecayet||1||
Sa. doṣāṇāmatimātramupacayo-vṛddhiḥ, tasmāt srotasāṃ mārgāḥ-mukharūpāṇi chidrāṇi, teṣāṃ nirodhācca bhavatyudaraṃ yataḥ, tasmādenaṃ-udariṇaṃ, abhīkṣṇaṃ virecayet| prāyeṇa vātapradhānatvādasya vyādheḥ snigdhaṃ virecanamāha-
pāyayettailamairaṇḍaṃ samūtraṃ sapayo'pi vā| māsaṃ dvau vā'thavā gavyaṃ mūtraṃ māhiṣameva vā||2|| pibedgokṣīrabhuk syādvā karabhīkṣīravartanaḥ| dāhānāhātitṛṇmūrcchāparītastu viśeṣataḥ||3||
Sa. tailamairaṇḍaṃ gomūtrānvitaṃ kṣīrayutaṃ vā māsamekamathavā dvau māsau pāyayet| doṣādivaśād gavyaṃ mūtraṃ māhiṣaṃ vā mūtraṃ pibet| athavā gokṣīrabhugbhavet| karabhīkṣīravartano vā syāt| dāhādiyutastu viśeṣeṇaivaṃvṛttiḥ syāt|
rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ doṣasaṃśuddhikāṅkṣiṇām| snehanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni yojayet||4||
Sa. rūkṣādīnāṃ snehanīyāni sarpīṃṣyudarahantṝṇi yojayet|
ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbumastuhyāḍhakasādhitam| ---------------------------------------------|5|
Sa. "pañcakolayavakṣāra" (hṛ. ci. a. 5|22) iti ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbunā mastuno hyāḍhakena ca saṃdhitaṃ ghṛtaprasthaṃ ṣaṭpalopalakṣaṇalakṣitaṃ yojayet|
---------------------------------------------| nāgaratripalaṃ prasthaṃ ghṛtatailāttathā''ḍhakam||5|| mastunaḥ sādhayitvaitatpibetsarvodarāpaham| kaphamārutasambhūte gulme ca paramaṃ hitam||6||
Sa. śuṇṭhyāḥ palatrayaṃ, prasthaṃ ghṛtatailāt, mastuna āḍhakametatsādhayitvā sarvodarāpahaṃ pibet| kaphamārutotthe ca gulme suṣṭhu hitametat|
caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakātpale| kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet||7||
Sa. sarpiṣaḥ prasthaṃ tadapekṣayā caturguṇe jale gomūtre dviguṇe citrakapale kalke siddhaṃ sayavakṣāramudarī pibet|
yavakolakulatthānāṃ pañcamūlasya cāmbhasā| surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā pāyayeddhṛtam||8||
Sa. yavādikvāthena surākāñjikābhyāṃ siddhaṃ vā ghṛtaṃ pāyayet|
ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute| sraste doṣāśaye dadyātkalpadṛṣṭaṃ virecanam||9||
Sa. ebhiḥ snehaiḥ snigdhāya narāya bale ca sañjāte sati pavane ca śānte sraste doṣāśaye sati kalpoktaṃ virecanaṃ dadyāt|
paṭolamūlaṃ triphalāṃ niśāṃ vellaṃ ca kārṣikam| kampillanīlinīkumbhabhāgān dvitricaturguṇān||10|| pibetsañcūrṇya mūtreṇa peyāpūrvaṃ tato rasaiḥ| virikto jāṅgalairadyāttataḥ ṣaḍdivasaṃ payaḥ||11|| śṛtaṃ pibedvyoṣayutaṃ pītamevaṃ punaḥpunaḥ| hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi||12||
Sa. paṭolamūlādi kārṣikaṃ kampillādīnāṃ bhāgān krameṇa dvitricaturguṇān sañcūrṇya gomūtreṇa pibet| anantaraṃ viriktaḥ san peyāṃ bhuktvā jāṅgalamāṃsarasaiḥ śālyādikamadyāt| tataḥ-anantaraṃ, ṣaḍdivasāni kvathitaṃ kṣīraṃ trikaṭuyutaṃ pibet| evaṃ punaḥpunaretatpītaṃ sarvodarāṇi jātasalilānyapi hanti|
gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām| pibetkarkandhumṛdvīkākolāmbhomūtrasīdhubhiḥ||13||
Sa. gavākṣyādikaṃ cūrṇaṃ karkandhvādijalamūtrasīdhvanyatamena pibet|
yavāni hapuṣā dhānyaṃ śatapuṣpopakuñcikā| kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭhī vacā||14|| citrako'jājikaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī phalatrayam| dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam||15|| viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā| trivṛdviśāle dviguṇe sātalā ca caturguṇā||16|| eṣa nārāyaṇo nāma cūrṇo rogagaṇāpahaḥ| nainaṃ prāpyābhivardhante rogā viṣṇumivāsurāḥ||17|| takreṇodaribhiḥ peyo gulmibhirbadarāmbunā| ānāhavāte surayā vātaroge prasannayā||18|| dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbhobhirarśasaiḥ| parikarte savṛkṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇake||19|| bhagandare pāṇḍuroge kāse śvāse galagrahe| hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande'nale jvare||20|| daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe| yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam||21||
Sa. yavānyādīni viḍaṅgaparyantāni samāṃśāni| dantyā bhāgāstrayaḥ| trivṛdviśālayordvau dvau bhāgau| sātalāyāśca catvāraḥ| eṣa cūrṇo nārāyaṇo nāma rogagaṇāpahaḥ| enaṃ cūrṇaṃ prāpya rogā nābhivardhante| kaṃ ka[iva] ? yathā viṣṇumivāsurāḥ| udaribhireṣa takreṇa peyaḥ| gulmyādibhirbadarāmbvādibhiḥ peyaḥ| bhagandarādiṣvetadyathārhaṃ snehapītena virecanaṃ peyam|
hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ nīlinīphalam| trāyantīṃ rohiṇīṃ tiktāṃ sātalāṃ trivṛtāṃ vacām||22|| saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇayet| dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ||23|| peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca| śvitre kuṣṭheṣvajarake sadane viṣame'nale||24|| śophārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake| vātapittakaphāṃścāśu virekeṇa prasādhayet||25||
Sa. hapuṣādikametacūrṇaṃ dāḍimādirasaiḥ peyam| gulmādiṣu virekeṇa caitadāśu vātapittakaphān samprasādhayet| kālalavaṇaṃ-kṛṣṇalavaṇam|
nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ kṣārau lavaṇapañcakam| citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut||26||
Sa. nīlinyādikaṃ cūrṇaṃ sarṣiṣā pibet| udaragulmaghnam|
pūrvavacca pibeddugdhaṃ kṣāmaḥ śuddho'ntarā'ntarā| kārabhaṃ gavyamājaṃ vādadyādātyayike gade||27|| snehāneva virekārthe durbalebhyo viśeṣataḥ| ---------------------------------------------|28|
Sa. pūrvavacca-yathā paṭolamūlādike cūrṇe (ślo. 10) kathitaṃ, tathaiva śuddhaḥ kṣāmaḥ san jāṅgalarasādanantaramantarā'ntarā-madhye madhye, dugdhaṃ pibet| kārabhaṃ gavyaṃ chāgaṃ vā kṣīram| ātyayike roge virekārthe snehāneva dadyāt| durbalebhyo vā viśeṣeṇa|
---------------------------------------------| harītakīsūkṣmarajaḥprasthayuktaṃ ghṛtāḍhakam||28|| agnau vilāpya mathitaṃ khajena yavapallake| nidhāpayettato māsāduddhṛtaṃ gālitaṃ pacet||29|| harītakīnāṃ kvāthena dadhnā cāmlena saṃyutam| udaraṃ garamaṣṭhīlāmānāhaṃ gulmavidradhī||30|| hantyetatkuṣṭhamunmādamapasmāraṃ ca pānataḥ| ---------------------------------------------|31|
Sa. harītakīsūkṣmacūrṇaprasthayuktaṃ ghṛtasyāḍhakamagnau vilāpya khajenāloḍitaṃ yavapallake-yavarāśimadhye, nidhāpayet| tato māsādanantaramuddhṛtaṃ gālitaṃ harītakīnāṃ kvāthena-sāmānyaparibhāṣoktapramāṇena, amlena dadhnā saṃyutaṃ ca pacet| etacca pānenodarādīn hanti|
---------------------------------------------| snuk''kṣīrayuktādgokṣīrācchṛtaśītāt khajenāhatāt||31|| yajjātamājyaṃ snuk''kṣīrasiddhaṃ tacca tathāguṇam| ---------------------------------------------|32|
Sa. snukṣīramiśritādgokṣīrācchṛtaśītāt khajenāhatāt yajjātaṃ sarpistatsnukkṣīrapakvaṃ pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| kṣīradroṇaṃ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi||32|| jātaṃ mathitvā tatsarpistrivṛtsiddhaṃ ca tadguṇam| ---------------------------------------------|33|
Sa. kṣīradroṇaṃ snukkṣīraprasthārghena yutaṃ dadhi jātaṃ mathitvā tatsarpistrivṛtāpakvaṃ pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| tathā siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe pibet||33|| snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca| ---------------------------------------------|34|
Sa. tathā siddhaṃ-pūrvavatpakvaṃ, ghṛtaprasthaṃ kṣīre'ṣṭaguṇe snukṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca siddhaṃ pibet|
---------------------------------------------| eṣāṃ cānu pibetpeyāṃ rasaṃ svādu payo'thavā||34||
Sa. eṣāṃ ca ghṛtādīnāṃ paścāt peyādīn pibet|
ghṛte jīrṇe viriktaśca koṣṇaṃ nāgarasādhitam| pibedambu tataḥ peyāṃ tato yūṣaṃ kulatthajam||35||
Sa. ghṛte jīrṇe viriktaśca san koṣṇaṃ śūṇṭhīsādhitaṃ jalaṃ pibet| anantaraṃ peyāṃ pibet| kulatthayūṣaṃ ca pibet|
pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo vā pratibhojitaḥ| punaḥpunaḥ pibetsarpirānupūrvyā'nayaiva ca||36||
Sa. evaṃ tryahaṃ rūkṣaḥ san punarapi pratibhojitaḥ punaḥpunaranenaiva krameṇa sarpiḥ pibet|
ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyātkuśalo bhiṣak| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye||37||
Sa. etāni-prāguktāni, siddhāni ghṛtāni kuśalo vaidyaḥ kurvīta gulmādīnāṃ śāntaye|
pīlukalkopasiddhaṃ vā ghṛtamānāhabhedanam| tailvakaṃ nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet||38||
Sa. pīlukalkapakvaṃ ghṛtamānāhabhedanaṃ pibet| tailvakaṃ (hṛ. ci. a. 21|32) vā nīlinīghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 14|55) miśrakaṃ (hṛ. ci. a. 14|89) vā snehaṃ pibet|
hṛtadoṣaḥ kramādaśnan laghuśālyodanaprati| ---------------------------------------------|39|
Sa. hṛtadoṣaḥ krameṇa śālyodanamatilaghuguṇayuktamalpaṃ khādet| evaṃ saṃsarjanakrama ādaritavyaḥ|
---------------------------------------------| upayuñjīta jaṭharī doṣaśeṣanivṛttaye||39|| harītakīsahasraṃ vā gomūtreṇa payonupaḥ| sahasraṃ pippalīnāṃ vā snuk''kṣīreṇa subhāvitam||40|| pippalīvardhamānaṃ vā kṣīrāśī vā śilājatu| tadvadvā gugguluṃ kṣīraṃ tulyārdrakarasaṃ tathā||41||
Sa. jaṭharī doṣaśeṣasya nivṛttaye harītakīsahasraṃ gomūtreṇāsakṛdbhāvitaṃ payonupaḥ san khādet| athavā, snuhīdugdhenāsakṛdbhāvitaṃ pippalī sahasramupayuñjīta| pippalīvardhamānaṃ vā rasāyanavidhānenopayuñjīta| athavā, dugdhāśanaḥ sannadrijamupayuñjīta| tathaiva gugguluṃ prayuñjīta| tathā, tulyārdrakarasaṃ kṣīramupayuñjīta|
citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa vā pibet| māsaṃ yuktastathā hastipippalīviśvabheṣajam||42||
Sa. athavā, citrakadevadāruṇoḥ kalkaṃ kṣīreṇa pibet| tathā, māsaṃ hastipippalīviśvabheṣajakalkaṃ yukto-niyataḥ san, kṣīreṇa pibet|
viḍaṅgaṃ citrako danti cavyaṃ vyoṣaṃ ca tai payaḥ| kalkaiḥ kolasamaiḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet||43||
Sa. viḍaṅgādibhiḥ kalkaiḥ kolapramāṇairāloḍitaṃ payaḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet|
bhojyaṃ bhuñīta vā māsaṃ snuhīkṣīraghṛtānvitam| utkārikāṃ vā snukkṣīrapītapathyākaṇākṛtām||44||
Sa. snukkṣīraghṛtānvitaṃ bhojyaṃ-āhāraṃ, māsaṃ vā bhuñjīta| snukkṣīrasiddhaṃ ghṛtaṃ snukkṣīraghṛtam, snukkṣīrayutaṃ vā ghṛtaṃ snukkṣīraghṛtam| utkārikāṃ vā snukkṣīrayutāṃ bhuñjīta| utkārikāṃ-roṭikām|
pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ ca samīraṇaḥ| yadi kuryāt tatastailaṃ bilvakṣārānvitaṃ pibet||45|| pakvaṃ vā ṭiṇṭukabalāpalāśatilanālajaiḥ| kṣāraiḥ kadalyapamārgatarkārījaiḥ pṛthakkṛtaiḥ||46||
Sa. samīraṇaḥ pārśvaśūlādikaṃ yadi kuryāt tatastailaṃ bilvādiyutaṃ pibet| athavā, mayūrajaṅghādijaiḥ kṣāraiḥ kadalyapāmārgatarkārījaiḥ pṛthakkṛtaiḥ pakvaṃ tailaṃ pibet|
kaphe vātena pitte vā tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile| balinaḥ svauṣadhayutaṃ tailameraṇḍajaṃ hitam||47||
Sa. kaphe vātenāvṛte, tābhyāṃ-kaphapittābhyāṃ vā''vṛte'nile sati, balino narasya svauṣadhayutameraṇḍatailaṃ hitam|
devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ| sāśvakarṇaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ bahiḥ||48||
Sa. devadārvādibhirgomūtrasahitairudaraṃ bāhyataḥ pralimpet|
vṛścikālīvacāśuṇṭhīpañcamūlapunarnavāt| varṣābhūdhānyakuṣṭhācca kvāthairmūtraiśca secayet||49||
Sa. vṛścikālyādīnāṃ kvāthairmūtraiśca jaṭharaṃ secayet|
viriktamlānamudaraṃ sveditaṃ sālvaṇādibhiḥ| vāsasā veṣṭayedevaṃ vāyurnādhmāpayetpunaḥ||50||
Sa. udaraṃ viriktamlānaṃ sālvaṇādibhiḥ sveditaṃ tato vastreṇa veṣṭayet| evaṃ kṛte sati vāyurna punarādhmāpayet|
suviriktasya yasya syādādhmānaṃ punareva tam| susnigdhairamlalavaṇairnirūhaiḥ samupācaret||51||
Sa. suviriktasya narasya yasya punarādhmānaṃ syāt, taṃ-udāriṇaṃ naraṃ, punareva nirūhaiḥ susnigdhairamlalavaṇaiścopācaret|
sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati yaṃ naram| tīkṣṇāḥ sakṣāragomūtrāḥ śasyante tasya bastayaḥ||52||
Sa. sahopastambhena-kaphādyādhārakeṇa, vartate sopastambho vāyuryaṃ naramādhmāpayati, tasya tīkṣṇā bastayaḥ kṣāragomūtrābhyāṃ saha śasyante|
iti sāmānyataḥ proktāḥ siddhā jaṭhariṇāṃ kriyāḥ| ---------------------------------------------|53|
Sa. iti-evaṃ, sāmānyenodariṇāṃ kriyāḥ siddhāḥ proktāḥ|
---------------------------------------------| vātodare'tha balinaṃ vidāryādiśṛtaṃ ghṛtam||53|| pāyayeta tataḥ snigdhaṃ sveditāṅgaṃ virecayet| bahuśastailvakenainaṃ sarpiṣā miśrakeṇa vā||54||
Sa. vātodare sati balavantaṃ puruṣaṃ vidāryādigaṇena pakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet| anantaraṃ snigdhaṃ sveditaśarīramenaṃ bahuśastailvakena ghṛtena (hṛ. ci. a. 21|32) virecayet| miśrakeṇa (hṛ. ci. a. 14|89) vā ghṛtena virecayet|
kṛte saṃsarjane kṣīraṃ balārthamavacārayet| prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale labdhe kramātpayaḥ||55||
Sa. kṛte saṃsarjane sati kṣīraṃ baladānāya dadyāt| utkleśāt prāk-prāyeṇa kaphopaciterutkleśaṃ dṛṣṭvā'nantaraṃ, bale labdhe sati krameṇa kṣīraṃ nivartayet-na sahasaiva|
yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairedhitānalam| sodāvartaṃ punaḥ snigdhasvinnamāsthāpayettataḥ||56|| tīkṣṇādhobhāgayuktena dāśamūlikabastinā| ---------------------------------------------|57|
Sa. tataḥ-anantaramudīriṇaṃ yūṣādibhiḥ samiddhāgnimudāvartavantaṃ punarapi snigdhasvinnaṃ dāśamūlikabastinā nirūhayet| dāśamūliko bastiḥ-"dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet|" (hṛ. ka. a. 4|34) ityādiḥ kalpoktaḥ| tena kimbhūtena ? tīkṣṇādhobhāgayuktena| adhobhāgo-adhastāccharīre, yukto-yogyaḥ| tīkṣṇāścāsāvadhobhāgayuktaśca, tena|
---------------------------------------------| tilorubūkatailena vātaghnāmlaśṛtena ca||57|| sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| rūkṣaṃ baddhaśakṛdvātaṃ dīptāgnimanuvāsayet||58|| avirecyasya śamanā bastikṣīraghṛtādayaḥ| ---------------------------------------------|59|
Sa. rūkṣaṃ baddhaśakṛdvātaṃ dīptānalaṃ tilairaṇḍatailena vātaghnairdravyairamlaiśca śṛtenānuvāsayet| sphuraṇādisadbhāve satyavirecyasyodariṇo narasya śamanā bastyādayaḥ prayojyāḥ| [ avirecyāḥ- ] "na tu recyo navajvarī " (hṛ. sū. a. 18|10) ityādayo virecanavidhāvuktāḥ|
---------------------------------------------| balinaṃ svādusiddhena paitte saṃsnehya sarpiṣā||59|| śyāmātribhaṇḍītriphalāvipakvena virecayet| sitāmadhughṛtāḍhyena nirūho'sya tato hitaḥ||60|| nyagrodhādikaṣāyeṇa snehabastiśca tacchṛtaḥ| ---------------------------------------------|61|
Sa. balavantaṃ puruṣaṃ paitte jaṭhare sati madhuravargasiddhena ghṛtena saṃsnehya śyāmādibhirvipakvena sarpiṣā virecayet| śyāmā-mālavikā trivṛt| tribhaṇḍī-kāśī trivṛt| anantaraṃ śarkarāmākṣikaghṛtabahulena nyagrodhādikaṣāyeṇāsya-āturasya, nirūho hitaḥ| [ tathā, ] tenaiva-nyagrodhādinā, [śṛto- ] vipakvaḥ, snehabastiḥ-anuvāsano, hitaḥ| nanu, balinamityayuktam| yataḥ prāgabhyadhāyi (hṛ. ni. a. 12|4)- "naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ" iti| atrocyate| bheṣajavegasahiṣṇumātratvamatra balavattvaṃ parikalpya balinamityuktam, na tu prakṛṣṭabalavantamityadoṣaḥ|
---------------------------------------------| durbalaṃ tvanuvāsyādau śodhayetkṣīrabastibhiḥ||61||
Sa. durbalaṃ tu naraṃ prāganuvāsya kṣīrabastibhiḥ śodhayet|
jāte cāgnibale snigdhaṃ bhūyo bhūyo virecayet| kṣīreṇa satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā||62|| sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| sakaphe vā samūtreṇa satiktājyena sānile||63|| payasā'nyatamenaiṣāṃ vidāryādiśṛtena vā| bhuñjīta jaṭharaṃ cāsya pāyasenopanāhayet||64||
Sa. agnibale ca jāte snigdhaṃ santaṃ punaḥpunarvirecayet| kena ? kṣīreṇa| trivṛccūrṇayutenairaṇḍaśṛtena vā kṣīreṇa sātalātrāyantībhyāṃ vā śṛtena karṇikāreṇa vā śṛtena| pittodariṇaḥ sutarāṃ balāpekṣitvād''durbalamityuktam| kaphayute pitte samūtreṇa kṣīreṇaiṣāmanyatamena śṛtena, sānile pitte tiktājyena saha payasā pūrvoktadravyāṇāmanyatamena śṛtena virecayet| tiktadravyayutamājyaṃ tiktājyam, kuṣṭhoktaṃ tiktaghṛtaṃ vā| vidāryādiśṛtena vā payasā bhuñjīta-bhojanaṃ kurvīta| jaṭharaṃ cāsya pāyasenopanāhayet|
punaḥ kṣīraṃ punarbastiṃ punareva virecanam| krameṇa dhruvamātiṣṭhan yattaḥ pittodaraṃ jayet||65||
Sa. punaḥ kṣīraṃ punarbastiṃ punareva virecanaṃ krameṇa dhruvamātiṣṭhan-ācaran, yatto-yatnavān san, pittodaraṃ jayet| punaḥ kṣīramityādiṣu punaḥśabdo vīpsārthaḥ| etacca krameṇa dhruvamātiṣṭhannityato labdham|
vatsakādivipakvena kaphe saṃsnehya sarpiṣā| svinnaṃ snukṣīrasiddhena balavantaṃ virecitam||66|| saṃsarjayetkaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ| ---------------------------------------------|67|
Sa. kaphe-kaphodare, vatsakādivipakvena sarpiṣā saṃsnehya svinnaṃ santaṃ snukṣīrasiddhena ghṛtena balinaṃ virecitaṃ santaṃ saṃsarjayet-peyādyannairupakramet| kimbhūtaiḥ ? kaṭukṣāradravyayutairannaiḥ kaphaghnaiḥ| kaṭukṣārayutānāṃ kaphaghnatve'pi kaphaghnairityuktamatiśayārtham|
---------------------------------------------| mūtratryūṣaṇatailāḍhyo nirūho'sya tato hitaḥ||67|| muṣkakādikaṣāyeṇa snehabastiśca tacchṛtaḥ| bhojanaṃ vyoṣadugdhena kaulatthena rasena vā||68||
Sa. tataḥ-saṃsarjanādanantaraṃ, nirūho gomūtratrikaṭukatailabahulo muṣkakādivargakvāthenāsya-kaphodariṇo, hitaḥ| snehabastiḥ-anuvāsanam, tenaiva śṛto hitaḥ| bhojanaṃ vyoṣayuktena dugdhena saha hitaṃ kulattharasena vā|
staimityārucihṛllāse mande'gnau madyapāya ca| dadyādariṣṭān kṣārāṃśca kaphastyānasthirodare||69||
Sa. madyapāya narāya mande'gnau staimityādau ca satyariṣṭān kṣārāṃśca dadyāt| kaphena styānaṃ jaṭharaṃ yasya tasminnidaṃ kāryam|
hiṅgūpakulye triphalāṃ devadāru niśādvayam| bhallātakaṃ śigruphalaṃ kaṭukāṃ tiktakaṃ vacām||70|| śuṇṭhīṃ mādrīṃ ghanaṃ kuṣṭhaṃ saralaṃ paṭupañcakam| dāhayejjarjarīkṛtya dadhisnehacatuṣkavat||71|| antardhūmaṃ tataḥ kṣārādbiḍālapadakaṃ pibet| madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ||72|| udaraṃ gulmamaṣṭhīlāṃ tūnyau śophaṃ visūcikām| plīhahṛdrogagudajānudāvartaṃ ca nāśayet||73||
Sa. hiḍgvādikaṃ jarjarīkṛtya dadhisnehacatuṣkayutamantardhūmaṃ dāhayet| tasmāt kṣārādbiḍālapadakaṃ madirādibhiḥ pibet| eṣa ca kṣāra udaragulmādīn nāśayet|
jayedariṣṭagomūtracūrṇāyaskṛtipānataḥ| sakṣāratailapānaiśca durbalasya kaphodaram||74||
Sa. durbalasya narasya kaphodaramariṣṭādipānena jayet| ayaskṛtiḥ-pramehacikitsite (a. 12|29) proktā, kṣārayutatailapānaiśca jayet|
upanāhyaṃ sasiddhārthakiṇvairbījaiśca mūlakāt| kalkitairudaraṃ svedamabhīkṣṇaṃ cātra yojayet||75||
Sa. tathā, upanāhyaṃ jaṭharamasyaitaiḥ mūlakabījaiḥ kalkitaiḥ sasarṣapakiṇvaiḥ| tathā, nityaṃ svedamatra yojayet|
sannipātodare kuryānnātikṣīṇabalānale| doṣodrekānurodhena pratyākhyāya kriyāmimām||76||
Sa. sannipātodare-arthātsannipātodaravati nare, nātikṣīṇabalānale'dhidoṣānurodhena-tadvaśenaiva, kriyāmimāṃ-anantaroktāṃ, kuryāt| kiṃ kṛtvā ? pratyākhyāya,-etadudaramaśakyapratīkāramityevamuktvā| athopakramamāha-
dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ pāne ca śasyate| ---------------------------------------------|77|
Sa. dantyāditailaṃ pāne ca śasyate|
---------------------------------------------| kriyānivṛtte jaṭhare tridoṣe tu viśeṣataḥ||77|| dadyādāpṛcchya tajjñātīn pātuṃ madyena kalkitam| mūlaṃ kākādanīguñjākaravīrakasambhavam||78||
Sa. kriyāmatikrānte jaṭhare viśeṣeṇa tridoṣaje tasya-udariṇo bandhūn, pṛṣṭvā-yathaitadviṣaṃ viṣamaṃ kiṃ jīvayatyuta mārayatīti sandeha ityādyuktvā, prayojyaṃ vakṣyamāṇaṃ caitat| pātumityādi| kākādanyādijaṃ mūlaṃ kalkitaṃ madyena pātuṃ dadyāt| kakādanī-kākaṇantikā|
pānabhojanasaṃyuktaṃ dadyādvā sthāvaraṃ viṣam| yasmin vā kupitaḥ sarpo vimuñcati phale viṣam||79|| tenāsya doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ| bahiḥ pravartate bhinno viṣeṇāśu pramāthinā||80|| tathā vrajatyagadatāṃ śarīrāntarameva vā| ---------------------------------------------|81|
Sa. athavā pānabhojanasaṃyuktaṃ sthāvaraṃ viṣaṃ dadyāt| tena yasmin phale sarpaḥ kupito viṣaṃ muñcati tadvā dadyāt| tena-viṣeṇa pramāthinā, asya doṣasaṅghāto bhinno bahiḥ pravartate| kimbhūtaḥ ? sthirastathā līno dhātvādiṣu tathā unmārgagāmī| tathā-tena prakāreṇānuṣṭhitena, udaryagadatāṃ-nirvyādhitāṃ, vrajati| śarīrāntaraṃ vā yāti-mriyata ityarthaḥ|
---------------------------------------------| hṛtadoṣaṃ tu śītāmbusnātaṃ taṃ pāyayetpayaḥ||81|| peyāṃ vā trivṛtaḥ śākaṃ maṇḍūkyā vāstukasya vā| kālaśākaṃ yavākhyaṃ vā khādetsvarasasādhitam||82|| niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk| māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet||83||
Sa. hṛtadoṣaṃ ca taṃ śītajalena snātaṃ santaṃ payaḥ śītaṃ pāyayet| peyāmathavā trivṛcchākaṃ maṇḍūkīśākaṃ vāstukaśākaṃ kālaśākaṃ yavaśākaṃ vā khādet| kimbhūtam ? svarasena sādhitam, tathā'mlalavaṇasnehavarjitam, tathā svinnāsvinnam| anannabhojī san, svinnāsvinnamiti "ktena naviśiṣṭena" iti samāsaḥ, māsamekaṃ yāvadetadaśnīyāt| tṛṣitaḥ san svarasaṃ-prakṛtatvāttacchākasya, pibet|
evaṃ vinirhṛte śākairdoṣe māsāt paraṃ tataḥ| durbalāya prayuñjīta prāṇabhṛtkārabhaṃ payaḥ||84||
Sa. evaṃ śākaviśeṣeṇa doṣe nirhṛte-prāyeṇa jalākhye, tataḥ-anantaraṃ, māsāt paraṃ duralāya puruṣāya kārabhaṃ kṣīraṃ prāṇakaraṃ prayuñjīta|
plīhodare yathādoṣa snigdhasya sveditasya ca| sirāṃ bhuktavato dadhnā vāmabāhau vimokṣayet||85||
Sa. plīhodare doṣānusāreṇa snigdhasya sveditasya ca dadhnā bhuktavataḥ sirāṃ vāme bāhau vimokṣayet|
labdhe bale ca bhūyo'pi snehapītaṃ viśodhitam| samudraśuktijaṃ kṣāraṃ payasā pāyayettathā||86|| amlasrutaṃ biḍakaṇācūrṇāḍhyaṃ naktamālajam| saubhāñjanasya vā kvāthaṃ saindhavāgnikaṇānvitam||87|| hiḍgvādicūrṇaṃ kṣārājyaṃ yuñjīta ca yathābalam| ---------------------------------------------|88|
Sa. bale ca jāte punarapi snehapītaṃ viśodhitaṃ santaṃ kṣāraṃ samudraśuktayutthaṃ payasā pāyayet| tathā karañjajaṃ kṣāramamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ srutaṃ, biḍakaṇācūrṇabhūyiṣṭhaṃ pāyayet| athavā, saubhāñjanasya kvātham saindhavādiyutaṃ pibet| hiḍgvādijaṃ cūrṇaṃ kṣāraṃ tathā ghṝtaṃ-ṣaṭpalādi, yathābalaṃ prayuñjīta| nanu, yathābalaṃ ihocyate| prāk cābhyadhāyi (hṛ. ni. a. 12|4)- "naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ" iti| tadime vākye parasparaṃ vyāghnāte| brūmaḥ| balaśabdeneha bheṣajabalaṃ soḍhuṃ śaktaṃ yadbalamātraṃ tadiha parikalpitam| pūrvaṃ ca prakṛṣṭaṃ yadbalaṃ tadvivakṣitamiti nātra pūrvāparavyāhatatvam|
---------------------------------------------| pippalīnāgaraṃ dantīsamāṃśaṃ dviguṇābhayam||88|| biḍārdhāṃśayutaṃ cūrṇamidamuṣṇāmbunā pibet| ---------------------------------------------|89|
Sa. pippalīnāgarayordvāvaṃśau, dantyā dvau bhāgau, harītakyāśca dvau bhāgau, biḍalavaṇasyārdhabhāgaḥ, ityevaṃ cūrṇamuṣṇāmbunā pibet|
---------------------------------------------| viḍaṅgaṃ citrakaṃ saktūn saghṛtān saindhavaṃ vacām||89|| dagdhvā kapāle payasā gulmaplīhāpahaṃ pibet| ---------------------------------------------|90|
Sa. viḍaṅgādikaṃ kapāle-karpare, dagdhvā kṣīreṇa gulmaplīhaghnaṃ pibet|
---------------------------------------------| tailonmiśrairbadarakapatraiḥ sammārditaiḥ samupanaddhaḥ||90|| musalena pīḍito'nu ca yāti plīhā payobhujo nāśam| ---------------------------------------------|91|
Sa. badarakasya patraistailamiśritaiḥ suṣru marditaiḥ samupanaddhaḥ, anu-paścācca, musalena pīḍitaḥ plīhā kṣīrāśino nāśaṃ vrajati| upagītiḥ|
---------------------------------------------| rohītakalatāḥ klṛptāḥ khaṇḍaśaḥ sābhayā jale||91|| mūtre vā''sunuyāttacca saptarātrasthitaṃ pibet| kāmalāplīhagulmārśaḥ kṛmimehodarāpaham||92||
Sa. rohītakalatāḥ latāḥ khaṇḍaṃ klṛptāḥ saharītakīrjale mūtre vā''sunuyāt| tacca saptarātraṃ sthitaṃ jalaṃ mūtraṃ vā pibet| harītakyaśca lehavadbhuñjīta| tatpītaṃ kāmalādighnam|
rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañcaviṃśatīm| koladviprasthasaṃyuktaṃ kaṣāyamupakalpayet||93|| pālikaiḥ pañcakolaistu taiḥ samastaiśca tulyayā| rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet||94|| plīhābhivṛddhiṃ śamayatyetadāśu prayojitam| ---------------------------------------------|95|
Sa. rohītakatvacaḥ palānāṃ pañcaviṃśatiṃ kṛtvā badaraprasthadvayasaṃyuktaṃ kaṣāyamavatārayet| pañcakolaiḥ pālikaistaiḥ samastaiḥ pañcakolaiḥ rohītakatvacā tulyayā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet| etaddhṛtaṃ prayojitaṃ plīhābhivṛddhiṃ drāgeva śamayati|
---------------------------------------------| kadalyāstilanālānāṃ kṣāreṇa kṣurakasya ca||95|| tailaṃ pakvaṃ jayetpānātplīhānaṃ kaphavātajam| ---------------------------------------------|96|
Sa. kadalyādīnāṃ kṣāreṇa tailaṃ pakvaṃ pānena kaphavātotthaṃ plīhānaṃ parākaroti|
---------------------------------------------| aśāntau gulmavidhinā yojayedagnikarma ca||96|| aprāptapicchāsalile plīhni vātakapholbaṇe| ---------------------------------------------|97|
Sa. evamapyanupaśāntau vātakaphotthe plīhnyasañjātapicchodake gulmavidhānenāgnikarma yojayet|
---------------------------------------------| paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīrabastayaḥ||97|| raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānaṃ ca śasyate| ---------------------------------------------|98|
Sa. paittike-pittelbaṇe, plīhni jīvanīyagaṇasādhitāni sarpīṃṣi tathā kṣīrabastiraktāvasekādi ca śasyate| "sirāṃ bhuktavato dadhnā vāmabāhau vimokṣayet|" (ślo. 85) ityanenaiva raktāvasekasyoktatvāt punarvacanaṃ prakarṣārtham| pittādhikye hi raktātivṛddhiḥ| tasmādatiraktasrāvo yojya iti pratipādanārthametaduktam|
---------------------------------------------| yakṛti plīhavatkarma dakṣiṇe tu bhuje sirām||98||
Sa. yakṛti plīhavat karma kāryam| sirāṃ punardakṣiṇe bāhau dadyāt|
svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam| satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam||99|| parīsraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ cāsmai virecanam| udāvartaharaṃ karma kāryaṃ yaccānilāpaham||100||
Sa. baddhodariṇe puruṣāya svinnāya gomūtratīkṣṇauṣadhayutaṃ tailasaindhavābhyāṃ saha nirūhaṃ dadyāt, sānuvāsanaṃ-pūrvamanuvāsanaṃ paścāccetyarthaḥ| udarīṇaḥ svedaniṣedhādbaddhodariṇaḥ svedānujñānamapavāda iti naitatpūrvāparavyāhatam| parisraṃsīni-anulomakāraṇyannāni, asmai ca-jaṭhariṇe, tīkṣṇaṃ ca virecanaṃ dadyāt| udāvartaharaṃ karma kāryam| yacca vātghnaṃ tacca kāryam|
chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret| jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayedbhiṣak||101||
Sa. chidrodaraṃ svedamantareṇa śleṣmodaravadupakramet| yadā tu kathañcidrasaśchidrebhyaḥ parisravan jaṭharamāpūrayitvā jalaṃ bhavettadā tajjātaṃ salilaṃ srāvyam| na ca sakṛdeva srāvyamiti pratipādanārthaṃ vīpsā, jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamiti| kiyantaṃ kālaṃ srāvyam ? ityāha-evamityādi| evaṃ-anena prakāreṇa, tat-baddhodaraṃ, yāpayet| svāsthyamiti yogyatayā'tra sambadhyate, tenaiva svāsthyaṃ prāpayediti bodhyam| na tu yāpyaṃ vidadhyāditi vyākhyeyam, na hi yāpyamudaramasti|
apāṃ doṣaharāṇyādau yojayedudakodare| mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca||102|| dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret| ---------------------------------------------|103|
Sa. udakodare pūrvamapāṃ doṣaharāṇi yojayet| tāni sarvāṇi gomūtrayuktāni tathā tīkṣṇāni tathā vividhāḥ kṣārā vidyante yeṣu tāni vividhakṣāravanti, anekakṣārayuktānītyarthaḥ| nanu, apāmityanarthakam, "yojayedudakodare" ityanenaivodakaharatvasya siddhatvāt| atrocyate| apāṃ ca harṇāni yaśca tatra saṃsṛṣṭo doṣo'dbhistasya ca haraṇāni jalasaṃsṛṣṭadoṣaharaṇānīti pratipādayitumuktam| ādāviti nirdeśāt paścādvātādidoṣānusāreṇa copakramaḥ kārya iti dyotayati| tathā bhojanairdīpanīyaiḥ kaphāpahaiścopācaret|
---------------------------------------------| kṣāraṃ chogakarīṣāṇāṃ srutaṃ mūtre'gninā pacet||103|| ghanībhavati tasmiṃśca karṣāṃśaṃ cūrṇitaṃ kṣipet| pippalī pippalīmūlaṃ śuṇṭhī lavaṇapañcakam||104|| nikumbhakumbhatriphalāsvarṇakṣīrīviṣāṇikāḥ| svarjikākṣāraṣaḍgranthāsātalāyavaśūkajam||105|| kolābhā guṭikāḥ kṛtvā tataḥ sauvīrakāplutāḥ| pibedajarake śophe pravṛddhe codakodare||106||
Sa. kṣāraṃ chāgakarīṣāṇāṃ mūtre srutaṃ cāgninā pacet| asmiṃśca kṣārajale ghanībhavati sati karṣāṃśaṃ rajīkṛtaṃ pippalyādikaṃ kṣipet| tataḥ-tasmātkṣārāt, gulikāḥ kolābhāḥ kṛtvā sauvīrakāloḍitā ajarakādau pibet|
ityauṣadhairapraśame triṣu baddhodarādiṣu| prayuñjīta bhiṣak śastramārtabandhunṛpārthitaḥ||107||
Sa. iti-evaṃ, auṣadhairaśāntau satyāṃ triṣu baddhacchidrodakodareṣu vaidya ārtajñātibhirnṛpeṇa cābhyārthitaḥ san śastraṃ prayuñjīta|
snigdhasvinnatanornābheradho baddhakṣatāntrayoḥ| pāṭayedudaraṃ muktvā vāmataścaturaṅgulāt||108|| caturaṅgulamānaṃ tu niṣkāsyāntrāṇi tena ca| nirīkṣyāpanayedbālamalalepopalādikam||109|| chidre tu śalyamuddhṛtya viśodhyāntraparisravam| markoṭairdaṃśayecchidraṃ teṣu lagneṣu cāharet||110|| kāyaṃ mūrdhno'nu cāntrāṇi yathāsthānaṃ niveśayet| aktāni madhusarpirbhyāmatha sīvyedbahirvraṇam||111|| tataḥ kṛṣṇamṛdā''lipya badhnīyādyaṣṭimiśrayā| nivātasthaḥ payovṛttiḥ snehadroṇyāṃ vasettataḥ||112||
Sa. baddhakṣatāntrayoḥ-baddhodare chidrodare ca, snigdhasvinnaśarīrasya nābheradha udaraṃ caturaṅgulādvāmena muktvā caturaṅgulapramāṇaṃ pāṭayet| tena ca-chidreṇa, antrāṇi bahirniṣkāsya bālamalalepopalādikamapanayediti baddhodaropakramaḥ| chidrodaropakramamāha-chidre tu parīsrāviṇi śalyamuddhṛtya parisravamātraṃ viśodhyānantaraṃ markoṭaiśchidraṃ daṃśayet| teṣu ca-markoṭeṣu, bhakṣayituṃ lagneṣu mūrdhnaḥ-śiraso'paraṃ, kāyaṃ markoṭānāmākarṣet| anu [ca]-paścācca, antrāṇi madhusarpirbhyāmaktāni yathāsthānaṃ sthāpayet| [atha-] anantaraṃ, bahirvraṇaṃ sīvyet| bahiḥśabdanirdeśādābhyantaragataṃ na sīvyediti gamyate| tataḥ-anantaraṃ, kṛṣṇamṛdā madhuyaṣṭikāmiśrayā''lipya badhnīyāt| anantaraṃ nivātasthaḥ kṣīravṛttiḥ san snehadroṇyāṃ vaset| adhunā jalodarasyānyeṣāmapi jātajalānāṃ jaṭharāṇāṃ cikitsārthamāha-
sajale jaṭhare tailairabhyaktasyānilāpahaiḥ| svinnasyoṣṇāmbunā''kakṣamudare paṭṭaveṣṭite||113|| baddhacchidroditasthāne vidhyedaṅgulamātrakam| nidhāya tasminnāḍīṃ ca srāvayedardhamambhasaḥ||114|| athāsya nāḍīmākṛṣya tailena lavaṇena ca| vraṇamabhyajya badhvā ca veṣṭayedvāsasodaram||115|| tṛtīye'hni caturthe vā yāvadāṣoḍaśaṃ dinam| tasya viśramya viśramya srāvayedalpaśo jalam||116|| viveṣṭayedgāḍhataraṃ jaṭharaṃ vāsasā ślatham| niḥsrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet||117||
Sa. sajale jaṭhariṇo jaṭhare tailaiḥ-tilānāṃ tailaiḥ sarṣapairaṇḍatailādibhiśca, anilaghnairabhyaktasya tathoṣṇāmbunā svinnasyākakṣaṃ-kakṣāntaṃ yāvat, udare paṭṭena-vastreṇa veṣṭite, tadudaraṃ vastreṇaiva veṣṭayitvā baddhacchidrodarayoryatkathitaṃ sthānaṃ tasmin sthāne'ṅgulapramāṇaṃ vidhyet| tasmiṃśca chidre nāḍīṃ nidhāya jalasyodarasthasyārdhaṃ srāvayet| jalasrāvādanantaramasya-udariṇo, nāḍīmākṛṣya salavaṇena tailena vraṇamabhyajya baddhvā ca vāsasā jaṭharaṃ veṣṭayet| tṛtīye divase'thavā caturthe yāvadāṣoḍaśaṃ dinaṃ tasya-udariṇo, viśramya viśramyālpaśaḥ-alpamalpaṃ kṛtvā, jalaṃ-doṣaṃ, srāvayet| sahasā hi pracurajalasrāvaṇādapāyaḥ syāt| tasmāt srutidivasādanantaraṃ tṛtīye caturthe pañcamādau vā dine śarīrabalābalamapekṣya ṣoḍaśadinaṃ maryādīkṛtya jalasrāvaṇaṃ kāryam| jaṭharaṃ ca śithilaṃ vāsasā gāḍhataraṃ viveṣṭayet| niḥsrute ca jale'sau jaṭharī laṅghitaḥ san peyāmasnehalavaṇāṃ< pibet| nañatra īṣadarthaḥ| īṣat snehalavaṇaṃ kledarakṣārthaṃ vātakoparakṣārthaṃ ca| anyathā hi 'rūkṣāṃ nirlavaṇāṃ pibet' ityevaṃ nirdeśamācāryaḥ kuryāt|
syātkṣīravṛttiḥ ṣaṇmāsāṃstrīn peyāṃ payasā pibet| trīṃścānyān payasaivādyāt phalāmlena rasena vā||118|| alpaśo'snehalavaṇaṃ jīrṇaṃ śyāmākakodravam| prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta jalodaram||119||
Sa. ṣaṇmāsān kṣīravṛttiḥ syāt| trīn māsān kṣīrapeyāṃ pibet| trīṃścānyān māsān payasaiva jīrṇaṃ śyāmākakodravamadyāt| phalāmlena vā māṃsarasena| katham ? alpamalpam| tathā, īṣat snehalavaṇam| [evaṃ-] anena prakāreṇa, prayataḥ salilodaraṃ vatsareṇa vijayet|
varjyeṣu yantrito diṣṭe nātyadiṣṭe jitendriyaḥ| ---------------------------------------------|120|
Sa. varjyeṣvāhāravihārādiṣvatyarthoṣṇāmlalavaṇādiṣu (ślo. 125) yantrita udarī syāt| diṣṭe-kathite'nnapānādau, nātiyantritaḥ syāt| adiṣṭe-akathite punarannapānādau, jitendriyaḥ syāt-alolupena tatra bhavitavyamityarthaḥ| jalodaracikitsāprasaṅgena sarvodaracikitsāmāha-
---------------------------------------------| sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ yataḥ||120|| ato vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyate| ---------------------------------------------|121|
Sa. sarvamevodaraṃ bāhulyena doṣasaṅghātotthaṃ yasmāttasmāt sarvatrodare vātādiśamanī kriyā praśasyate| prāyograhaṇaṃ kiñcit prāktanakarmanimittamudaraṃ nāvaśyaṃ doṣasaṅghātajamiti|
---------------------------------------------| vahnirmandatvamāyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite||121|| tasmādbhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca| sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnehakaṭūni ca||122||
Sa. vahnirmandatvaṃ yata āgacchati doṣairudare prapūrite sati tasmātkāraṇāt bhojyāni-āhārāḥ, bhojyāni-bhakṣayitavyāni, jaṭharibhirdīpanāni laghūni ca| tathā saha pañcamūlena tathā'lpāmlādayo yeṣu tāni|
bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ| yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram||123|| pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye| svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ vātapittakaphāstathā||124||
Sa. gomūtre bhāvitānāṃ ṣaṣṭikānāṃ taṇḍulairyavāgūṃ kṣīreṇa siddhāṃ prakāmaṃ-icchayā, naraṃ bhojayet| anu-paścāt, ikṣurasaṃ ca pibedudarāṇāṃ śāntyartham| tathā vātapittakaphāścaiṣāṃ-udariṇāṃ, svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajanti|
atyarthoṣṇāmlalavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| guḍaṃ tailakṛtaṃ śākaṃ vāri pānāvagāhayoḥ||125|| āyāsādhvadivāsvapnayānāni ca parityajet| --------------------------------------------|126|
Sa. atyarthoṣṇāmlalavaṇādikaṃ jaṭharī tyajet| vāri pānāvagāhayoryadi tyajet tarhi kiṃ peyam ? ityāha-
---------------------------------------------| nātyacchasāndramadhuraṃ takraṃ pāne praśasyate||126|| sakaṇālavaṇaṃ vāte, pitte soṣaṇaśarkaram| yavānīsaindhavājājīmadhuvyoṣaiḥ kaphodare||127|| tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṃyutaṃ nicayodare| madhutailavacāśuṇṭhīśatahvākuṣṭhasaindhavaiḥ||128|| plīhni, baddhe tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ| sakṛṣṇāmākṣikaṃ chidre, vyoṣavatsalilodare||129||
Sa. takramīṣadacchasāndramadhuraṃ pāne praśasyate| tacca pavane sapippalīsaindhavaṃ śreṣṭham| pitte samaricaśarkaram| yavānyādibhiḥ sahs kaphodare hitam| trikaṭukādibhiḥ saṃyuktaṃ sannipātodare| madhutailādibhiḥ plīhodare| hapuṣādibhiryutaṃ baddhodare| pippalīmadhuyutaṃ chidrodare| jalodare vyoṣayutaṃ śreṣṭham|
gauravārocakānāhamandavahnyatisāriṇām| takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate||130||
Sa. vātakaphārtānāṃ gauravārocakādiyutānāṃ takramamṛtatvāya kalpate-sampadyate| etacca bruvan vātakaphayoḥ śuddhāvapi deyamiti dyotayati|
prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet| sthairyakṛtsarvadhātūnāṃ balyaṃ doṣānubandhahṛt||131||
Sa. sarveṣāṃ ca prayogāṇāmanu kṣīraṃ prayojayet| tacca kṣīraṃ sarvadhātūnāṃ sthiratvaṃ karoti| tathā balyaṃ syāddoṣānubandhatvaṃ harati|
bheṣajāpacitāṅgānāṃ kṣīramevāmṛtāyate| 131 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne udaracikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|
Sa. bheṣajenāpacitaṃ śarīraṃ yeṣāṃ teṣāṃ kṣīramevāmṛtatvāya sampadyata iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne udaracikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||