Sa. asmādanantaraṃ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyātumupakramyate| sambandhaścāsya nidāna evoktaḥ|
athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) pāṇḍvāmayī pibetsarpirādau kalyāṇakāhvayam| pañcagavyaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vā''ragvadhādinā||1||
Sa. pāṇḍvāturaḥ kalyāṇakākhyaṃ (hṛ. u. a. 6|27) , sarpirādau pibet| ādāvityanenaitadgamayati,-asmin vyādhau prādhānyena pittacikitsā kāryā, tadanu vātakaphayoḥ| tathā ca pittasyaivaitadvyādhikartṛtve prādhānyam| ata eva ca nidāne'dhyagīṣṭa (hṛ. ni. a. 13|1)- "pittapadhānāḥ kupitāḥ" ityādi| tasmāt pittasyopaśāntyai sarpiḥpānaṃ yuktam| pañcagavyaṃ ghṛtaṃ-apasmārapratiṣedhoktam (hṛ. u. a. 7|20)| mahātiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktam (hṛ. ci. a. 19|8)| āragvadhādigaṇena (hṛ. sū. a. 15|17) vā pakvaṃ ghṛtaṃ pibet|
dāḍimātkuḍavo dhānyātkuḍavārdhaṃ palaṃ palam| citrakācchṛṅgaberācca pippalyardhapalaṃ ca taiḥ||2|| kalkitairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake| siddhaṃ hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut||3|| dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavātānulomanam| duḥkhaprasavinīnāṃ ca bandhyānāṃ ca praśasyate||4||
Sa. dāḍimasya kuḍavam, dhānyakātkuḍavārdham, citrakaśuṇṭhyoḥ pratyekaṃ palam, pippalyā dvau karṣau, taiḥ piṣṭhairghṛtasya palāni viṃśatiṃ toyāḍhake pacet| tacca siddhaṃ hṛdayādyartijit, dīpanādiguṇayuktaṃ ca| duḥkhaprasavinīnāṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ-aprasavinīnāṃ ca, śasyate|
snehitaṃ vāmayettīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṃ ca śodhayet| payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā||5||
Sa. snehitaṃ pāṇḍurogiṇaṃ tīkṣṇairvāmayet| punarapi snigdhaṃ ca bahuśaḥ kṣīreṇa śodhayet| kevalena vā payasā śodhayet|
dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalimāsutam| drākṣāñjaliṃ vā mṛditaṃ tat pibet pāṇḍurogajit||6|| mūtreṇa piṣṭāṃ pathyāṃ vā tatsiddhaṃ vā phalatrayam| ---------------------------------------------|7|
Sa. dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalimāsutaṃ pibet, tadetadubhayamapi pāṇḍurogaghnam| gomūtreṇa piṣṭāṃ haritakīṃ vā pibet| tena-gomūtreṇa, siddhaṃ-kvathitaṃ, phalatrayaṃ vā pibet|
---------------------------------------------| svarṇakṣīrītrivṛcchyāmābhadradārumahauṣadham||7|| gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ śṛutaṃ tenaiva vā pibet| sādhitaṃ kṣīramebhirvā pibeddoṣānulomanam||8||
Sa. svarṇakṣīryādikaṃ gomūtrāñjalinā piṣṭamathavā tenaiva-gomūtreṇa, śṛutaṃ pibet| ebhirvā svarṇakṣīryādibhirdravyaiḥ kṣīraṃ sādhitaṃ doṣānulomakaraṃ pibet|
mūtre sthitaṃ vā saptāhaṃ payasā'yorajaḥ pibet| jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā||9||
Sa. gomūtre saptāhaṃ sthitaṃ lohacūrṇaṃ kṣīreṇa pibet| jīrṇe tasmin dugdhena sahānnaṃ bhuñjīta| māṃsarasena vā madhureṇa-na tvamlena|
śuddhaścobhayato lihyātpathyāṃ madhughṛtadrutām| ---------------------------------------------|10|
Sa. śuddhaścobhayataḥ-pāyuto mūrdhataśca, harītakīṃ madhghṛtadrutāṃ lihyāt|
---------------------------------------------| viśālākaṭukāmustākuṣṭhadārukaliṅgakāḥ||10|| karṣāṃśā dvipicurmūrvā karṣārdhāṃśā ghuṇapriyā| pītvā taccūrṇamambhobhiḥ sukhairlihyāttato madhu||11|| pāṇḍurogaṃ jvaraṃ dāhaṃ kāsaṃ śvāsamarocakam| gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca tajjayet||12||
Sa. viśālādaya, ṣaṭ karṣamātrāḥ, mūrvā dvikarṣapramāṇā, ardhakarṣadghnī ativiṣā tadetaccūrṇaṃ koṣṇāmbunā pītvā mākṣikaṃ lihyāt| etacca pāṇḍurogādīn hanti|
vāsāguḍūcītriphalākaṭvībhūnimbanimbahaḥ| kvāthaḥ kṣaudrayuto hanti pāṇḍupittāsrakāmalāḥ||13||
Sa. vāsādikvātho madhuyutaḥ pāṇḍvādīn hanti|
vyoṣāgnivellatriphalāmustaistulyamayorajaḥ| cūrṇitaṃ takramadhvājyakoṣṇāmbhobhiḥ prayojitam||14|| kāmalāpāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśomehanāśanam| ---------------------------------------------|15|
Sa. vyoṣādibhistulyamayorajaścūrṇitaṃ takrādibhirupayojitaṃ kāmalādināśanam|
---------------------------------------------| guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśān mānataḥ samān||15|| pippalīdviguṇān dadyādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe| ---------------------------------------------|16|
Sa. guḍādikān samabhāgān pippalīdviguṇānimāṃ guṭikāṃ pāṇḍurogiṇe dadyāt|
---------------------------------------------| tāpyaṃ dārvyāstvacaṃ cavyaṃ granthikaṃ devadāru ca||16|| vyoṣādinavakaṃ caitaccūrṇayed dviguṇaṃ tataḥ| maṇḍūraṃ cāñjananibhaṃ sarvato'ṣṭaguṇe'tha tat||17|| pṛthagvipakve gomūtre vaṭakīkaraṇakṣame| prakṣipya vaṭakān kuryāttān khādettakrabhojanaḥ||18|| ete maṇḍūravaṭakāḥ prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇāṃ| kuṣṭhānyajarakaṃ śophamūrustambharocakam||19|| arśāṃsi kāmalāṃ mehān plīhānaṃ śamayanti ca| ---------------------------------------------|20|
Sa. tāpyādikaṃ vyoṣādinavakaṃ ca-pūrvoktaṃ, cūrṇayet| tataḥ-tebhyo, dviguṇaṃ maṇḍūramañjanasadṛśaṃ sarvebhyo'ṣṭaguṇe mūtre pṛthak vipakve ca vaṭakīkaraṇakṣame-ghane sati, prakṣipya vaṭakān kuryāt| tāṃśca takrapradhānabhojanaḥ san prāśrnīyāt| ete maṇḍūravaṭakāḥ pāṇḍvāmayināṃ prāṇādāstathā kuṣṭhādīn ghnanti|
---------------------------------------------| tāpyādrijaturaupyāyomalāḥ pañcapalāḥ pṛthak||20|| citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha| śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā madhunā drutāḥ||21|| pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamaṃ jvaram| kuṣṭhānyajarakaṃ mehaṃ śophaṃ śvāsamarocakam||22|| viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca| ---------------------------------------------|23|
Sa. tāpyādayaḥ pṛthak pañcapalāścitrakādibhiḥ pālikaiḥ saha śarkarāṣṭapalayutāścūrṇīkṛtā madhunā dravīkṛtāḥ pāṇḍurogādīn ghnanti| viśeṣeṇāpasmārādīṃśca|
---------------------------------------------| kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ||23|| bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā||24|| tvak''kṣīrīpippalīdhātrīkarkaṭākhyāḥ palonmitāḥ| nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ palaṃ yuktyā trijātakam||25|| madhutripalasaṃyuktān kuryādakṣasamān guḍān| dāḍimāmbupayaḥ pakṣirasatoyasurāsavān||26|| tān bhakṣayitvā'nu pibenniranno bhukta eva vā| pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandaram||27|| hṛnmūtrapūtiśukrāgnidoṣaśoṣagarodaram| kāsāsṛgdarapittāsṛkśophagulmagalāmayān||28|| mehavardhmabhramān hanyuḥ sarvadoṣaharāḥ śivāḥ| ---------------------------------------------|29|
Sa. kāṭajādibhirdravyai rasaiḥ-rasatāṃ gataḥ, kvāthīkṛtairityarthaḥ| śilājatupalānyaṣṭau daśāhāni dviguṇāni triguṇāni vā bhāvitāni| ahaḥśabdo vāropalakṣaṇārthaḥ| tadayamātrārtho'vatiṣṭhate,-śilājatupalāṣṭakaṃ kevalaṃ jaladhautaṃ kauṭajādikaṃ tattulyamaṣṭaguṇite jale kvathitaṃ tato'ṣṭabhāgāvaśeṣarasaṃ gṛhītvā tena rasena daśa vārān dviguṇān triguṇān vā bhāvayediti| tāvatī-aṣṭapalapramāṇā sitaśarkarā, tvakkṣīryādikaṃ palonmitaṃ kaṇṭakāryāḥ phalamūlayoḥ palam| trijātakaṃ yuktyā-yāvatā trijātakenātisaugandhyaṃ hīnasaugandhyaṃ vā na syāt, evaṃ na hīnamātramatraitaddeyamavyāpakatvāt, na vā'timātramapyativyāpakatvenāyogārhatvāt| madhunastribhiḥ palaiḥ saṃyuktān kārṣikān guḍān vidadhyāt| tān guḍān bhakṣayitvā'nu-paścāt, dāḍimajalādīni yathāyogaṃ pibet nirannaḥ kṛtāhāro vā| te ca vaṭakāḥ pāṇḍvādīn hanyuḥ| sarvadoṣaharāḥ śivāśca syuḥ|
---------------------------------------------| drākṣāprasthaṃ kaṇāpramthaṃ śarkarārdhatulāṃ tathā||29|| dvipalaṃ madhukaṃ śuṇṭhīṃ tvakṣīrīṃ ca vicūrṇitam| dhātrīphalarasadroṇe tatkṣiptvā lehavatpacet||30|| śītānmadhuprasthayutād lihyātpāṇitalaṃ tataḥ| halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ kāmalāṃ ca niyacchati||31||
Sa. drākṣāyāḥ ṣoḍaśapalāni pippalyāśca| śarkarāyāḥ palāni pañcaśat| yaṣṭhyādikaṃ rajīkṛtaṃ dvipalapramāṇam| dhātrīphalarasasya droṇe sarvametatkṣiptvā lehamiva pacet| tasmāllehācchītātsato madhunaḥ prasthayutāt pāṇitalaṃ-karṣamātraṃ, lihyāt| sa ca leho halīmakādīnniyacchati-parākaroti|
kanīyaḥpañcamūlāmbu śasyate pānabhojane| pāṇḍūnāṃ, kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakādrasaḥ||32||
Sa. pāne bhojane ca śasyate hrasvapañcamūlajam| mṛdvīkārasa āmalakarasaśca pāṇḍurogiṇāṃ kāmalārtānāṃ ca śasyate|
iti sāmānyataḥ proktaṃ pāṇḍuroge bhiṣag''jitam| vikalpya yojyaṃ viduṣā pṛthagdoṣabalaṃ prati||33||
Sa. iti-evaṃ, pāṇḍuroge sāmānyena bhiṣagajitaṃ-auṣadhaṃ, proktam| bhiṣajdhātuḥ kaṇḍvādau bhiṣajyate smaktaḥ bhiṣagjitam| tadabhijñena vaidyena vikalpya-nirūpya, pṛthagdoṣabalaṃ lakṣaṇīkṛtya yojyam|
snehaprāyaṃ pavanaje tiktaśītaṃ tu paittike| ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ sānnipātike||34||
Sa. pavanaje pāṇḍau snehaprāyaṃ-snehabhūyiṣṭhaṃ, bheṣajam| tiktaśītaprāyaṃ tu paittike| ślaiṣmike tu kaṭurūkṣoṣṇabhūyiṣṭham| sannipātike vimiśraṃ cikitsitam|
mṛdaṃ niryāpayetkāyāttīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ| balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet||35||
Sa. kāyāt-śarīrāt, mṛdaṃ-śalyabhūtasthitāṃ, tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ-snuhīkṣīrādibhiḥ, nirharet puraḥ-pūrvam| śuddhe tu koṣṭhe balādhānāni ghṛtāni yojayet| tānyevāha-
vyoṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam| mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca||36|| vṛścikālī ca bhārgī ca sakṣīrestaiḥ śṛtaṃ ghṛtam| sarvān praśamayatyāśu vikārān mṛttikākṛtān||37||
Sa. vyoṣādibhirghṛtāccaturthāṃśaih śṛtāni samena kṣīreṇa taccaturguṇajalena ghṛtaṃ sarvān vikārān mṛttikākṛtān śamayati|
tadvatkesarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśāḍvalaiḥ| ---------------------------------------------|38|
Sa. kesarādibhiḥ pakvaṃ sarpistadvat-pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| mṛddveṣaṇāya tallolye vitaredbhāvitāṃ mṛdam||38|| vellāgninimbaprasavaiḥ pāṭhayā mūrvayā'thavā| ---------------------------------------------|39|
Sa. mṛddveṣaṇārthe tasyāṃ mṛdi laulye-lolupatve sati, vellādibhirbhāvitāṃ mṛdaṃ dadyāt|
---------------------------------------------| mṛdbhedabhinnadoṣānugamādyojyaṃ ca bheṣajam||39||
Sa. mṛdo bhedo-viśeṣaḥ kṛṣṇapāṇḍurādiḥ, tena bhinno-viśeṣito, yo doṣastasya vātāderjñānāt| "mṛtkaṣāyā'nilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā" (hṛ. ni. a. 13|13) evaṃ lakṣaṇāddoṣānugamadbheṣajaṃ yojyam| naivameva mṛdbhakṣaṇamātravijñānena mṛnnirharaṇauṣadhaṃ caitaddhetuviparītamevetyavehi| yato mṛdā hetubhūtayā yaḥ pāṇḍuroga udabhūta tasya mṛnnirharaṇaṃ viparītameva|
kāmalāyāṃ tu pittaghnaṃ pāṇḍurogāvirodhi yat| ---------------------------------------------|40|
Sa. kāmalāyāṃ pittaharamauṣadhaṃ yat pāṇḍurogāvirodhi taddeyam|
---------------------------------------------| pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkitaḥ||40|| prasthaḥ siddho ghṛtādgulmakāmalāpāṇḍuroganut| ---------------------------------------------|41|
Sa. pathyāśatakvāthe pathyāvṛntañcāśatkalkīkṛto ghṛtaprasthaḥ pakvaḥ kāmalādighnaḥ|
---------------------------------------------| āragvadhaṃ rasenekṣorvidāryāmalakasya vā||41|| satryūṣaṇaṃ bilvamātraṃ pāyayetkāmalāpaham| ---------------------------------------------|42|
Sa. ikṣo rasena vidāryā rasenāmalakarasena vā sahatrikaṭukaṃ palapramāṇamāragvadhaṃ kāmalāpahaṃ pāyayet|
---------------------------------------------| pibennikumbhakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā||42|| kumbhasya cūrṇaṃ sakṣaudraṃ traiphalena rasena vā| ---------------------------------------------|43|
Sa. nikumbhakalkaṃ vā paladvayapramāṇaṃ śiśirajalena pibet| kumbhacūrṇaṃ kṣaudrasahitaṃ vā traiphalena kvāthena pibet|
---------------------------------------------| triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam||43|| prātaḥ prātarmadhuyutaṃ kāmalārtāya yojayet| ---------------------------------------------|44|
Sa. triphalādyanyatamarasaṃ madhuyutaṃ prātaḥ kāmaline yojayet|
---------------------------------------------| niśāgairikadhātrībhiḥ kāmalāpahamañjanam||44||
Sa. niśādibhirañjanaṃ kāmalāhṛt|
tilapiṣṭanibhaṃ yastu kāmalāvān sṛjenmalam| kapharuddhapathaṃ tasya pittaṃ kaphaharairjayet||45||
Sa. yaḥ punaḥ kāmalāvān malaṃ tilapiṣṭasadṛśaṃ muñcet tasya kapharuddhamārgaṃ tasyāturasya kaphaghnairdravyaiḥ pittaṃ jayet|
rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet||46|| hāridranetramūtratvak''śvetavarcastadā naraḥ| bhavetsāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca||47|| daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ| krameṇālpe'nuṣajyeta pitte śākhāsamāśrite||48|| rasaistaṃ rūkṣakaṭvamaliḥ śikhitittiridakṣajaiḥ| śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kulatthotthaiśca bhojayet||49|| bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukalavaṇoṣṇaṃ ca śasyate| sabījapūrakarasaṃ lihyādvyoṣaṃ tathā''śayam||50|| svaṃ pittameti tenāsya śakṛdapyanurajyate| vāyuśca yāti praśamaṃ sahāṭopādyupadravaiḥ||51|| nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ| ---------------------------------------------|52|
Sa. rūkṣādibhiḥ pavanaḥ kupitaḥ kaphena miśrito yadā pittaṃ bahiḥ kṣipet tadā hāridranetrādiḥ puruṣo bhavet āṭopādimāṃśca| hṛdayena ca guruṇā yuktaḥ| daurbalyādibhiḥ krameṇa kupito vāyuralpe pitte śākhāsamāśrite'nuṣajyeta| anuṣajyeteti karmakartari| taṃ-tādṛśaṃ naraṃ, rasai rūkṣakaṭvamlairmayūrādimāṃsajaistathā śuṣkamūlakodbhavairyūṣaistathā kulatthotthairbhojayet| bhṛśāmlādikaṃ ca bhojanaṃ śasyate| tathā bījapūrakarasasahitaṃ vyoṣaṃ lihyāt| evaṃ kṛte satyasya pittaṃ svamāśayameti, śakṛccānurajyate, vāyuśca praśamaṃ yātyāṭopāntrakūjanādibhirupadravaiḥ saha| asya-āturasya, apagatopadravasya sataḥ kāmalāvihito vidhiḥ kāryaḥ|
---------------------------------------------| gomūtreṇa pibetkumbhakāmalāyāṃ śilājatu||52|| māsaṃ mākṣikadhātuṃ vā kiṭṭaṃ vā'tha hiraṇyajam| ---------------------------------------------|53|
Sa. kumbhakāmalāyāṃ gomūtreṇāloḍitaṃ śilājatu pibet| dhātumākṣikaṃ vā gomūtreṇa āsaṃ yāvat pibet| hiraṇyajaṃ [kiṭṭaṃ]-rūpyotthaṃ malaṃ vā, gomūtreṇa pibet|
---------------------------------------------| guḍūcīsvarasakṣīrasādhitena halīmakī||53|| mahiṣīhaviṣā snigdhaḥ pibeddhātrīrasena tu| trivṛtāṃ tadvirikto'dyātsvādu pittānilāpaham||54|| drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān||55|| mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyā'gnivṛddhaye| kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām||56|| payasā ca prayuñjīta yathā doṣaṃ yathā balam| ---------------------------------------------|57|
Sa. halīmakavān guḍūcīsvarasakṣīrapakvena mahiṣīghṛtena snigdhaḥ san trivṛtāṃ dhātrīrasena pibet| guḍūcīsvaraso'tra ghṛtāccaturguṇaḥ kṣīraṃ ghṛtasamamiti pākakramaḥ| tayā-trivṛtayā, virikte sati madhuraṃ vātapittaghnaṃ cādyāt| prāguktaṃ ca drākṣālehaṃ (ślo. 29) bhakṣayet| madhuradravyasādhitāni ghṛtāni cādyāt| yāpanān-prāṇakāriṇaḥ (hṛ. ka. a. 4|37) , kṣīrabastīṃśca śīlayedanuvāsanasahitān| mārdvīkāriṣṭayogāṃśca yuktyā vahnivṛddhaye pibet| abhayālehaṃ ca-āgastyaṃ kāsacikitsitoktaṃ "prasthonmite yavakvāthe viṃśatirvijayāḥ" ityādi, śīlayet| kṣīreṇa ca pippalīṃ madhuyaṣṭikāṃ balāṃ ca prayuñjīta yathādoṣādbalācca|
---------------------------------------------| pāṇḍurogeṣu kuśalaḥ śophoktaṃ ca kriyākramam|57| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|
Sa. pāṇḍurogeṣu śophacikitsitaṃ(toktaṃ) ca kriyākramaṃ sudhīḥ prayuñjīta| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||