Sa. pāṇḍurogacikitsitādanantaraṃ śophacikitsitaṃ vyākhyātuṃ prakramyate| sambandhaścāsya nidāna evokta ityāha-
athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) sarvatra sarvāṅgasare doṣaje śvayathau purā| sāme viśoṣito bhuktvā laghu koṣṇāmbhasā pibet||1|| nāgarātiviṣādāruviḍaṅgendrayavoṣaṇam| athavā vijayāśuṇṭhīdevadārupunarnavam||2|| navāyasaṃ vā doṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtraharītakīḥ| varākvāthena kaṭukākumbhāyastryūṣaṇāni vā||3|| athavā gugguluṃ tadvajjatu vā śailasambhavam| ---------------------------------------------|4|
Sa. sarvatra doṣaje śvayathau sarvāṅgaje tathā sāme viśoṣitaḥ san laghu bhuktvā koṣṇena jalena nāgarādi pibet| viśoṣaṇamatropavāsaḥ| athavā, vijayādīn koṣṇāmbhasā pibet| doṣabahulo navāyasaṃ-pāṇḍurogoktaṃ (hṛ. ci. 16|14) , pibet| śudhyarthaṃ gomūtreṇa harītakīḥ śīlayet| triphalākvāthena saha kaṭukātrivṛtālohacūrṇatrikaṭukāṇi śīlayet| gugguluṃ vā śilājatu vā triphalākvāthenaiva śīlayet|
---------------------------------------------| mandāgniḥ śīlayedāmagurubhinnavibaddhaviṭ||4|| takraṃ sauvarcalavyoṣakṣaudrayuktaṃ guḍābhayām| takrānupānamathavā tadvadvā guḍanāgaram||5||
Sa. mandāgnirāmagurubhinnavibaddhaviṭ san takraṃ sauvarcalādiyutaṃ śīlayet| guḍayutāmabhayāṃ takrānupānāṃ vā| tathaiva guḍanāgaraṃ takrānupānaṃ śīlayet|
ārdrakaṃ vā samaguḍaṃ prakuñcārdhavivardhitam| paraṃ pañcapalaṃ māsaṃ yūṣakṣīrarasāśanaḥ||6|| gulmodarārśaḥśvayathupramehān śvāsapratiśyālasakāvipākān| sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayetprayogaḥ||7||
Sa. ārdrakaṃ vā tulyaguḍaṃ palārdhena pratidinaṃ vardhitaṃ paraṃ pañcapalaṃ yāvat| ekasminneva dine palapañcakapramāṇaṃ syāt, punarapi hrāsayedardhapalaṃ yāvat| evaṃ māsaṃ yāvadeṣa prayogaḥ| yathocitaṃ kaphapittavātādhiko yūṣādibhojī syāt| eṣa ca prayogo gulmādīṃścaturdaśa kaphāntān jayet|
ghṛtamārdrakanāgarasya kalka- svarasābhyāṃ payasā ca sādhayitvā| śvayathukṣavathūdarāgnisādai- rabhibhūto'pi piban bhavatyarogaḥ||8||
Sa. ghṛtamārdrakanāgarasya kalkasvarasābhyāṃ payasā ca sādhayitvā-paktvā, piban śophādibhirabhibhūto'pi nirāmayaḥ syāt| ārdrakanāgaramārdrakamucyate| upajātyaupacchandasike vṛtte|
nirāmo baddhaśamalaḥ pibecchvayathupīḍitaḥ| trikaṭutrivṛtādantīcitrakaiḥ sādhitaṃ payaḥ||9|| mūtraṃ gorvā mahiṣyā vā sakṣīraṃ kṣīrabhojanaḥ| saptāhaṃ māsamathavā syāduṣṭrakṣīravartanaḥ||10||
Sa. nirāmo baddhapurīṣaḥ śophārtaḥ san trivṛtā (trikaṭvā)- dibhiḥ sādhitaṃ payaḥ pibet| gormahiṣyā vā sambandhi mūtraṃ sa[kṣīraṃ] kṣīrabhojanaḥ san pibet| tathā, uṣṭrakṣīrabhojanaḥ pānāhārābhyāṃ vinā saptāhamathavā māsaṃ syāt| uṣṭrakṣīravartana ityatra "kukkuṭyādīnāmaṇḍādiṣu" puṃvadbhāvo vaktavya ityuṣṭrīśabdasya puṃvadbhāvaḥ| keciduṣṭrīkṣīreti jaguḥ|
yavānakaṃ yavakṣāraṃ yavānīṃ pañcakolakam| maricaṃ dāḍimaṃ pāṭhāṃ dhānyakāmamlavetasam||11|| bālabilvaṃ ca karṣāṃśaṃ sādhayetsalilāḍhake| tena pakvo ghṛtaprasthaḥ śophārśogulmamehahā||12||
Sa. yavānakādi karṣāṃśaṃ jalāḍhake pacet| tena-kvāthena, ghṛtaprasthaḥ pakvaḥ śophādihā syāt| brahmādiśabdasya prāyikatvācchophādiśabdottarādapi hanteḥ kvip|
dadhnaścitrakagarbhādvā ghṛtaṃ tattakrasaṃyutam| pakvaṃ sacitrakaṃ tadvadguṇaiḥ-----------------|13|
Sa. citrakagarbhāddadhnaḥ-citrakacūrṇamiśritātkṣīrādyajjātaṃ dadhi tasmānmathyamānāt, tattakreṇa-citrakatakreṇa, saṃyuktaṃ pakvaṃ tadvat-yavānakādighṛtasadṛśaṃ, guṇaiḥ|
---------------------------------------------| ------------------yuñjyācca kālavit||13|| dhānvantaraṃ mahātiktaṃ kalyāṇamabhayāghṛtam| ---------------------------------------------|14|
Sa. kālavit-avasthādoṣādivit, dhānvantaraṃ (hṛ. ci. a. 12|19) , mahātiktaṃ (hṛ. ci. a.19/8) kalyāṇakaṃ (hṛ. u. a.6/27) abhayāghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 15|28) yuñjyāt|
---------------------------------------------| daśamūlakaṣāyasya kaṃse pathyāśataṃ pacet||14|| dattvā guḍatulāṃ tasmin lehe dadyādvicūrṇitam| trijātakaṃ trikaṭukaṃ kiñcicca yavaśūkajam||15|| prasthārdhaṃ ca hime kṣaudrāttannihantyupayojitam| pravṛddhaśophajvaramehagulma- kārśyāmavātāmlakaraktapittam| vaivarṇyamūtrānilaśukradoṣa- śvāsāruciplīhagarodaraṃ ca||16||
Sa. daśamūlakaṣāyasyāḍhake pathyāśataṃ pacet| atra ca sāmānyaparibhāṣayā kvāthyadravyasya ca daśamūlasya dvātriṃśat palāni bhavanti| evaṃ ca tantrāntare virodhaḥ| tathā ca tatraivaṃ kathyate, (ca. ci. a. 12|50)- "dvipañcamūlasya tulākaṣāye kaṃse'bhayānāṃ ca śataṃ guḍācca|" iti| tadevaṃ virodhaṃ paśyanto vyākhyāmevaṃvidhāṃ vidvāṃso vidadhati,-daśamūlasya tulā, tasyāḥ kaṣāyo daśamūlakaṣāya iti| mayūravyaṃsakāditvāduttarapadalopi samāsaḥ| evaṃ daśamūlasya palaśataṃ tatkvāthasyāḍhake pathyāśataṃ pacet| guḍatulāṃ dattvā tasmin lehe vicūrṇitaṃ trijātakādi dadyāt| eteṣāṃ ca pramāṇaṃ vāsiṣṭhalehavet (hṛ. ci. a. 3|133) kalpyam| yavakṣārasya karṣamātraṃ deyam| tantrāntare hyuktam-"vyoṣāccatuṣpalaṃ dadyāttripalaṃ trisugandhataḥ| karṣamātraṃ yavakṣārāt" iti| śīte ca sati mākṣikāt prasthārdhaṃ deyam| tat-etat, upayojitaṃ pravṛddhaśophādīn hanti| kharanādastu jagāda-"daśamūlāḍhakamabhayāśatasahitaṃ pācayedapāṃ droṇe| avaśeṣitacaturaṃśe tasmin punaḥ prakṣipet pathyāḥ||" iti| upajātivṛttam|
---------------------------------------------| purāṇayavaśālyannaṃ daśamūlāmbusādhitam||17|| alpamalpapaṭusnehaṃ bhojanaṃ śvayathorhitam| kṣāravyoṣānvitairmaudgaiḥ kaulatthaiḥ sakaṇai rasaiḥ||18|| tathā jāṅgalajaiḥ kūrmagodhāśalyakajairapi| anamlaṃ mathitaṃ pāne madyānyauṣadhavanti ca||19||
Sa. śvayathoḥ purāṇayavādi daśamūlākvāthasādhitamalpaṃ tathā'lpalavaṇasnehaṃ bhojanaṃ hitam| kaiḥ saha ? maudgai rasaiḥ| kimbhūtaiḥ ? kṣāratryūṣaṇayuktaiḥ| tathā kaulatthai rasaiḥ| kimbhūtaiḥ ? sapippalīkaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 12|62)- "kulatthayūṣastu sapippalīko maudgastu satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| rasastathā jāṅgalaviṣkirāṇāṃ sakūrmagodhāśikhiśallakānām||" iti| atra ca śikhino jāṅgalaviṣkiratvena gṛhītā api pathyataratvapratipādanārthaṃ punarupāttāḥ| tathā'yameva tantrakṛdaṣṭāṅgāvatāre'dhyagīṣṭa (?)-"daśamūlāmbhasā siddhairvyoṣakṣārarajonvitaiḥ| rasairjāṅgalajairmaudnaiḥ kaulatthairmaulakairapi||" iti| tathetyādi| tathā jāṅgalamāṃsajaistathā kacchapādijaiśca| pāne mathitamanamlaṃ madyāni ca sauṣadhāni hitāni|
ajājīśaṭhījīvantīkāravīpauṣkarāgnikaiḥ| bilvamadhyayavakṣāravṛkṣāmlairbadaronmitaiḥ||20|| kṛtā peyā''jyatailābhyāṃ yuktibhṛṣṭā paraṃ hitā| śophātisārahṛdrogagulmārśolpāgnimehinām||21||
Sa. ajājīprabhṛtibhiḥ peyā ghṛtatailābhyāṃ yuktyā bhṝṣṭā'tiśayena śophādimatāṃ hitā|
guṇaistadvacca pāṭhāyāḥ pañcakolena sādhitā| ---------------------------------------------|22|
Sa. pañcakolena sādhitā peyā guṇaistadvacca-pūrvoktaguṇā| tathaiva pāṭhāyāḥ sādhitā peyā syāt|
---------------------------------------------| śaileyakuṣṭhasthauṇeyareṇukāgurupadmakaiḥ||22|| śrīveṣṭakanakhaspṛkkādevadārupriyaṅgubhiḥ| māṃsīmāgādhikāvanyadhānyadhyāmakavālakaiḥ||23|| caturjātakatālīsamustāgandhapalāśakaiḥ| kuryādabhyañjanaṃ tailaṃ lepaṃ snānāya tūdakam||24||
Sa. tathā śaileyādibhirabhyañjanaṃ tailaṃ lepaṃ snānārthamudakaṃ ca kuryāt|
snānaṃ vā nimbavarṣābhūnaktamālārkavāriṇā| ---------------------------------------------|25|
Sa. nimbādivāriṇā ca (vā) snānaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| ekāṅgaśophe varṣābhūkaravīrakakiṃśukaiḥ||25|| viśālātriphalārodhranalikādevadārubhiḥ| hiṃsrākośātakīmādrītālaparṇījayantibhiḥ||26|| sthūlakākādanīśālanākulīvṛṣaparṇibhiḥ| vṛdhdyārddhihastikarṇaiśca sukhoṣṇairlepanaṃ hitam||27||
Sa. ekāṅgaje śophe punarnavādibhirjalapiṣṭaiḥ sukhoṣṇairlepo hitaḥ| iti sāmānyena śvayathorupakramaḥ|
athānilotthe śvayathau māsārdhaṃ trivṛtaṃ pibet| tailameraṇḍajaṃ vātaviḍvibandhe tadeva tu||28|| prāgbhaktaṃ payasā yuktaṃ rasairvā kārayettathā| svedābhyaṅgān samīraghnān lepamekāṅgage punaḥ||29|| mātuluṅgāgnimanthena śuṇṭhīhiṃsrāmarāhvayaiḥ| ---------------------------------------------|30|
Sa. anilaje śophe pakṣaṃ yāvattrivṛtaṃ tathairaṇḍatailaṃ pibet| vātaviḍvibandhe sati tadeva-pūrvoktamauṣadhaṃ, prāgbhaktaṃ kṣīreṇa māṃsarasena vā [yuktaṃ] pibet| tathā, svedābhyaṅgān vātaghnān kārayet, 'vaidyaḥ' iti śeṣaḥ| tathā, anilottha ekāṅgage śophe mātuluṅgādibhirlepaṃ kārayet| hiṃsrā-siṃhī|
---------------------------------------------| paitte tiktaṃ pibetsarpirnyagrodhādyena vā śṛtam||30|| kṣīraṃ tṛḍdāhamoheṣu lepābhyaṅgāśca śītalāḥ| ---------------------------------------------|31|
Sa. pittaśvayathau tiktakākhyaṃ ghṛtaṃ pibet| nyagrodhādigaṇena (hṛ. sū. a. 15|41) vā śṛtaṃ pibet| tathā, tṛḍādiṣu kṣīraṃ pibet| tathā, lepābhyaṅgāḥ śītā hitāḥ|
---------------------------------------------| paṭolamūlatrāyantīyaṣṭyāhvakaṭukābhayāḥ||31|| dāru dārvī himaṃ dantī viśālā niculaṃ kaṇā| taiḥ kvāthaḥ saghṛtaḥ pīto hantyantastāpatṛḍbhramān||32|| sasannipātavīsarpaśophadāhaviṣajvarān| ---------------------------------------------|33|
Sa. paṭolādīnāṃ kvātho ghṛtasahitaḥ pīto'ntastāpatṛṣṇādīn hanti|
---------------------------------------------| āragvadhādinā siddhaṃ tailaṃ śleṣmodbhave pibet||33||
Sa. kaphodbhave śophe āragvadhādinā siddhaṃ tailaṃ pibet|
srotovibandhe mande'gnāvarucau stimitāśayaḥ| kṣāracūrṇāsavāriṣṭamūtratakrāṇi śīlayet||34||
Sa. srotovibandhe sati vahnau ca mande'rocake ca sati stimitāśayaḥ san kṣārādīn śīlayet|
kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvak''sikatātasīḥ| praleponmardane yuñjyātsukhoṣṇā mūtrakalkitāḥ||35||
Sa. kṛṣṇādīn koṣṇān pralepa unmardane ca mūtrakalkitān yuñjīta|
snānaṃ mūtrāmbhasī siddhe kuṣṭhatarkāricitrakaiḥ| kulatthanāgarābhyāṃ vā caṇḍā'guru vilepane||36||
Sa. mūtrajale kuṣṭhādibhiḥ siddhe snānāya hite| kulatthaśuṇṭhībhyāṃ vā kvathite gomūtrajale hite| vilepane caṇḍāguruṇī hite|
kālājaśṛṅgīsaralabastagandhāhayāhvayāḥ| ekaiṣikā ca lepaḥ syācchvayathāvekagātrage||37||
Sa. kālājaśṛṅgyādaya ekāṅgage śophe lepaḥ syāt| kālā-nīlinī| bastagandhā-kāravī| ekaiṣikā-trivṛtā|
yathādoṣaṃ yathāsannaṃ śuddhiṃ raktāvasecanam| kurvīta, miśradoṣe tu doṣodrekabalātkriyām||38||
Sa. yathādoṣaṃ-doṣānusāreṇa, śuddhiṃ tathā raktāvasecanaṃ yathāsannaṃ kurvīta| saṃsargaje tu yathābhyadhikadoṣānusāreṇa kriyāṃ kuryāt|
ajājipāthāghanapañcakola- vyāghrārajanyaḥ sukhatoyapītāḥ| śophaṃ tridoṣaṃ cirajaṃ pravṛddhaṃ nighnanti bhūnimbamahauṣadhe ca||39||
Sa. ajājyādayaḥ koṣṇajalapītāḥ śophaṃ tridoṣotthaṃ cirakālotpannaṃ vṛddhiṃ gataṃ nighnanti| bhūnimbanāgare ca 'hataḥ' iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| upajātivṛttam|
amṛtādvitayaṃ sivāṭikā surakāṣṭhaṃ sapuraṃ sagojalam| śvayathūdarakuṣṭhapāṇḍutā- kṛmimehordhvakaphānilāpaham||40||
Sa. amṛtāyugalādikaṃ guggulusahitaṃ gomūtreṇa pītaṃ śophādīn hanti| vaitālīyam| "ṣaḍviṣame'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ| na samā'tra parāśritā kalā vaitālīye'nte ralau guruḥ|" (vṛ. ra. a. 2|12)|
iti nijamadhikṛtya pathyamuktaṃ kṣatajanite kṣatajaṃ viśodhanīyam| srutihimaghṛtalepasekarekai- rviṣajanite viṣajicca śopha iṣṭam||41||
Sa. iti-pūrvoktena prakāreṇa, nijaṃ śophaṃ-doṣajamadhikṛtya, [pathyaṃ-] cikitsitamuktam| kṣatotthe śophe kṣatajaṃ-asṛk, viśodhyam| kaiḥ ? raktasrāvādibhiḥ| viṣajanite śophe viṣaharamiṣṭam| puṣpitāgrā|
grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ tilānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi salavaṇaṃ vijjalaṃ madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca|42| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvayathucikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|
Sa. grāmyādimaṃsādi śophī varjayet| "mtau nyau yau jñeyā kusumitalatāvellitā'kṣartulokaiḥ|" iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvayathucikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||