Sa. asmādanantaraṃ visarpacikitsitamutsedhasāmānyāccikitsāsādṛśyācca vyākhyāyate-
athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) ādāveva visarpeṣu hitaṃ laṅghanarūkṣaṇam| raktāvaseko vamanaṃ virekaḥ, snehanaṃ na tu||1||
Sa. visarpeṣu pūrvameva laṅghanādi hitam| snehanaṃ tu na hitam|
pracchardanaṃ visarpaghnaṃ sayaṣṭīndrayavaṃ phalam| paṭolapippalīnimbapallavairvā samanvitam||2||
Sa. vamanaṃ visarpaghnaṃ madanaphalaṃ madhuyaṣṭikendrayavānvitaṃ hitam| paṭolādibhiryutaṃ vā madanaphalaṃ hitam|
rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyāstraiphalena vā| virecanaṃ trivṛccūrṇaṃ payasā sarpiṣā'thavā||3|| yojyaṃ, koṣṭhagate doṣe viśeṣeṇa viśodhanam| ---------------------------------------------|4|
Sa. trivṛccūrṇaṃ trāyantyā rasena yuktaṃ drākṣārasena vā triphalārasena vā virecanaṃ yojyam, kṣīreṇa ghṛtena vā trivṛccūrṇaṃ yuktam| koṣṭhagate doṣe viśeṣeṇa śodhanaṃ yojyam|
---------------------------------------------| aviśodhasya doṣe'lpe śamanaṃ candanotpalam||4|| mustanimbapaṭolaṃ vā paṭolādikameva vā| sārivāmalakośīramustaṃ vā kvathitaṃ jale||5||
Sa. aśodhanārhasya puṃso'lpe doṣe śamanaṃ candanotpalaṃ yojyam| mustanimbapaṭolaṃ vā yojyam| 'paṭolakaṭurohiṇī' (hṛ. sū. a. 15|15) ityādikaṃ vā yojyam| sārivādikaṃ vā jale kvathitam|
durālabhāṃ parpaṭakaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā tṛṣṇāvīsarpavān pibet||6|| dārvīpaṭolakaṭukāmasūratriphalāstathā| sanimbayaṣṭītrāyantīḥ kvathitā ghṛtamūrcchitāḥ||7||
Sa. durālabhādikaṃ kvathitaṃ śītakaṣāya vā tṛṣṇādimān pibet| tathā dārvyādīn nimbādibhiḥ saha kvathitān sarpirvimiśritān pibet|
śākhāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret| tvaṅmāṃsasnāyusaṃkledo raktakledāddhi jāyate||8||
Sa. rakte ca śākhāduṣṭe sati prathamaṃ rudhirameva haret| kutaḥ ? ityāha-tvaṅmāṃsetyādi| yasmāt tvagādikledo raktakledājjāyate, [ tasmādraktaṃ nirharet| ]
nirāme śleṣmaṇi kṣīṇe vātapittottare hitam| ghṛtaṃ tiktaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vā trāyamāṇayā||9||
Sa. nirāme puṃsi tathā vātapittādhike kaphe ca kṣīṇe ghṛtaṃ tiktakādikaṃ hitam| pūrvaṃ sāmānyena visarpiṇaḥ snehanaṃ niṣiddham, avasthāviśeṣeṇa ca snehanamidamuktam, iti pūrvāparavyāhatatvamatra nāśaṅkanīyam|
nirhṛte'sre viśuddhe'ntardoṣe tvaṅmāṃsasandhige| bahiḥkriyāḥ pradehādyāḥ sadyo vīsarpaśāntaye||10||
Sa. rakte nirhṛte'ntarviśuddhe doṣe tvaṅmāṃsāśrite sati pralepasekādyā bahiḥkriyāḥ-parimārjane vidheyāḥ, śīghrameva visarpaśāntaye syuḥ|
śatāhvamustavārāhīvaṃśārtagaladhānyakam| surāhvā kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṃ cālepanaṃ cale||11||
Sa. śatapuṣpādikaṃ cale-vātavisarpe, pralepanaṃ hitam| ārtagalo-nīlaḥ sahacaraḥ|
nyagrodhādigaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikam| ---------------------------------------------|12|
Sa. nyagrodhādigaṇaḥ (hṛ. sū. a. 15|49) pittavisarpe pralepo hitaḥ| tathā pittavisarpe padmotpalādikaṃ-daśagranthyākhyaṃ (saṅgrahākhya) tantradavadhāryam| yathā,- ṣaḍdharaṇākhyo yogaḥ (saṃ. ci. a. 21)| saṅgrahe caivaṃ paṭhyate (ci. a. 20)- "padmotpalaśaivālapaṅkadūrvāmṛṇālaśṛṅgāṭakakaserukaśarkarāhrīberacandanamuktāmaṇigairikapayasyāprapauṇḍarīkamadhukapadmakaghṛtakṣīrāṇi|" iti|
nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ||12|| bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ| padminīkardamaḥ śītaḥ piṣṭaṃ mauktikameva vā||13|| śaṅkhaḥ pravālaṃ śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtānvitam| ---------------------------------------------|14|
Sa. nyagrodhasya pādāstaruṇāḥ-abhinavāḥ, kadalīgarbhānvitā bisagranthiśca lepo'yaṃ śatadhautaghṛtāloḍitaḥ| tathā, padminīpaṅkaḥ śiśiraḥ, mauktikaṃ vā jalapiṣṭam, śaṅkho vā piṣṭo vidrumo vā śuktirvā, athavā gairikaṃ ghṛtayuktaṃ, lepo hitaḥ|
---------------------------------------------| triphalāpadmakośīrasamaṅgākaravīrakam||14|| nalamūlānyanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā| ---------------------------------------------|15|
Sa. triphalādibhirlepaḥ śleṣmavisarpahṛt|
---------------------------------------------| dhavasaptāhvakhadiradevadārukuraṇṭakam||15|| samustāragvadhaṃ lepo vargo vā varuṇādikaḥ| āragvadhasya patrāṇi tvacaḥ śleṣmātakodbhavāḥ||16|| indrāṇiśākaṃ kākāhvā śirīṣakusumāni ca| ---------------------------------------------|17|
Sa. dhavādikaṃ "varuṇasairyaka" (hṛ. sū. a. 15|21) ityādirvā karṇikārasya vā patrāṇi śleṣmātakatvaco vā indrāṇyādayo vā lepaḥ|
---------------------------------------------| sekavraṇābhyaṅgahavirlepacūrṇān yathāyatham||17|| etairevauṣadhaiḥ kuryādvāyau lepā ghṛtādhikāḥ| ---------------------------------------------|18|
Sa. ebhireva śleṣmavisarpalepauṣadhaiḥ sekādīn kuryāt| vraṇābhyāṅgāya haviriti 'aśvaghāsavat' samāsaḥ| vāyau ye lepā uktāste ghṛtādhikāḥ kāryāḥ| adhikaśabdanirdeśāccedaṃ gamayati,-anyatrāpi pittavisarpe kaphavisarpe ca ye lepā uktāste'pi sa ghṛtāḥ kāryāḥ, na tvaghṛtā ityarthaḥ|
---------------------------------------------| kaphasthānagate sāme pittasthānagate'thavā||18|| aśītoṣṇā hitā rūkṣā raktapitte ghṛtānvitāḥ| atyarthaśītāstanavastanuvastrāntarāsthitāḥ||19|| yojyāḥ kṣaṇe kṣaṇe'nye mandavīryāsta eva ca| ---------------------------------------------|20|
Sa. kaphasthānagate sāme vāyau kiñcicchītoṣṇarūkṣāśca pralepā hitāḥ, pittasthānagate ca| raktapitte tu ghṛtānvitā gatyantaśītāstanavastathā tanuvastrāntarāsthitāḥ kṣaṇe kṣaṇe'pare'pare yojyāḥ| ca-śabdo yasmādarthe| yasmātta eva punaḥ punaḥ prayujyamānā mandavīryāḥ syuḥ|
---------------------------------------------| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭametatkarma praśasyate||20||
Sa. saṃsṛṣṭadoṣe visarpe-ubhayarūpe ca saṃsargākhye sannipātākhye ca, etatkarma-idaṃ cikitsitam, yatpratidoṣamuktaṃ tadeva yathāyathaṃ saṃsṛṣṭaṃ kṛtvā tatra praśasyate| iti sāmānyena saṃsṛṣṭadoṣacikitsitamuktvā vātapittajādiṣvagnivisarpādiṣūpakramamāha-
śatadhautaghṛtenāgniṃ pradihyātkevalena vā| secayeddhṛtamaṇḍena śītena madhukāmbunā||21|| sitāmbhasā'mbhodajalaiḥ kṣīreṇekṣurasena vā| pānalepanasekeṣu mahātiktaṃ paraṃ hitam||22||
Sa. agniśabdenāgnivisarpa upalakṣyate| tasya ca lakṣaṇam (hṛ. ni. a. 13|50)- "vātapittājjvara" ityādi yāvat "duṣprabodho'śrute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate|" iti| tamagnivisarpaṃ śatadhautaghṛtena pralepayet| secayedityādi| athavā kevalena ghṛtamaṇḍena secayet| śiśireṇa madhuyaṣṭījalena vā secayet| evaṃ śarkarājalena mustajalena kṣīreṇekṣurasena veti yojyam| pānādiṣu mahātiktaṃ (hṛ. ci. a. 19|8) suṣṭhu hitam|
granthyākhye raktapittaghnaṃ kṛtvā samyagyathoditam| kaphānilaghnaṃ karmeṣṭaṃ piṇḍasvedopanāhanam||23||
Sa. granthavisarpe raktapittaghnaṃ karma kṛtvā tataḥ kaphānilaghnaṃ karma piṇḍasvedādikamiṣṭam|
granthivīsarpaśūle tu tailenoṣṇena secayet| daśamūlavipakvena tadvanmūtrairjalena vā||24||
Sa. granthivīsarpaśūle sati daśamūlavipakvenoṣṇena tailena secayet| tathaiva mūtrairdaśamūlavipakvairiti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| jalena vā daśamūlakvathitena secayet|
sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā kṛṣṇagandhayā| naktamālatvacā śuṣkamūlakaiḥ kalinā'thavā||25||
Sa. athavā, kṛṣṇagandhayā piṣṭayā sukhoṣṇayā pradihyāt| athavā, naktamālatvacā piṣṭayā sukhoṣṇayā pradihyāt| śuṣkamūlakaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇairathavā kalinā-bibhītakena, sukhoṣṇena lepayet|
dantī citrakamūlatvak saudhārkapayasī guḍaḥ| bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyācchilāmapi||26|| bahirmārgāśritaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasambhavam| dīrghakālasthitaṃ granthimebhirbhindyācca bheṣajaiḥ||27||
Sa. dantyādibhirdravyairlepaḥ śilāmapi bhindyāt| kimuta kaphajaṃ bāhyamārgāśritaṃ granthiṃ lepo na bhindyāt| cirakālāvasthitaṃ granthimebhireva-pūrvoktairauṣadhaiḥ, bhindyāt|
mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ| godhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśārkaraiḥ||28|| sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ| triphalāyāḥ prayogaiśca pippalyāḥ kṣaudrasaṃyutaiḥ||29|| devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca| mastabhallātasaktūnāṃ prayogairmākṣikasya ca||30|| dhūmairvirekaiḥ śirasaḥ pūrvoktairgulmabhedanaiḥ| taptāyohemalavaṇapāṣāṇādiprapīḍanaiḥ||31||
Sa. mūlakādiyūṣādibhiḥ sakṣāradāḍimairgodhūmādibhojanaistathā pānaiḥ sasīdhumadhuśa(śā)rkaraistathā sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaistathā "triphalāyāḥ prayogaiḥ" ityārabhya yāvat "taptāyohemalavaṇapāṣāṇādiprapīḍanaiḥ|" "dīrghakālasthitaṃ granthiṃ bhindyāt" ityanuvartya yojyam|
ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbale sthitaḥ| granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadi naivopaśāmyati||32|| athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarairhemnā'pi vā hitaḥ| pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā tamuddharet||33||
Sa. ābhiḥ-pūrvoktābhiḥ, kriyābhiḥ siddhābhiḥ-siddharṣipraṇītatvādasaṃvādinībhiḥ, tathā vividhābhiḥ-anekaprakārābhiḥ prayuktābhiḥ, bale sthito granthirdīrghakālānubandhatvādatiprabṛddhaḥ ata eva pāṣāṇakaṭhino yadi naivopaśāmyati| atha-anantaraṃ, asya dāhaḥ kṣāreṇa hitaḥ, agninā śarairhemnā'pi vā hitaḥ| athavā, pākibhirauṣadhaiḥ-bāhyāntaḥ śodhanaiḥ, pācayitvā pāṭayitvā taṃ-granthiṃ, udvaret|
mokṣayedbahuśaścāsya raktamutkleśamāgatam| punaścāpahṛte rakte vātaśleṣmajidauṣadham||34||
Sa. asya-granthergnanthivisarpavato, raktamutkleśamāgataṃ-vikārakāraṇaṃ pratyunmukhatāṃ prāptaṃ, bahuśo mokṣayet| punaśca rakte'pahṛte vātaśleṣmajidauṣadhaṃ tatra hitam|
praklinne dāhapākābhyāṃ bāhyāntarvraṇavatkriyā| dārvīviḍaṅgakampillaiḥ siddhaṃ tailaṃ vraṇe hitam||35|| dūrvāsvarasasiddhaṃ tu kaphapittottare ghṛtam| ---------------------------------------------|36|
Sa. praklinne sarvasmin visarpe dāhapākābhyāṃ copalakṣite bāhyāntarvraṇavatkriyā syāt| tathā, dārvyādibhiḥ siddhaṃ tailaṃ vraṇe hitam| vātapradhāne visarpa ityarthādgamyate| tathā, kaphapittottare visarpe dūrvāsvarasena pakvaṃ ghṛtaṃ hitam|
---------------------------------------------| ekataḥ sarvakarmāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||36|| visarpo na hyasaṃsṛṣṭaḥ so'srapittena jāyate| raktamevāśrayaścāsya bahuśo'sraṃ haredataḥ||37||
Sa. ekataḥ-ekasmiṃścikitsāpakṣe, sarvakarmāṇi-yathānirdiṣṭāni, raktamokṣaṇamekataḥ-ekasmin pakṣe| evaṃ visarpoddiṣṭayā sarvacikitsayā raktamokṣaṇasya ca visarpaśamane tulyatvāt| nanu, kathametatsyāt ? ityāha- yasmādvisarpaḥ sarvo raktapittenāsaṃsṛṣṭaḥ-asambaddho, na jāyate, na kadācidraktapittābhyāmantareṇotpadyata ityarthaḥ| asya ca-visarpasya, raktamevāśrayo nānyaḥ| ataḥ-asmāt, bahuśo-bahūn, raktameva haret|
na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam| tena doṣo hyupastabdhastvagraktapiśitaṃ pacet|38| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne visarpacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|
Sa. bahudoṣāya visarpiṇe taddhṛtaṃ na deyaṃ yadvirecanaṃ na bhavati| pittaṃ hi visarpe prādhānyena cikitsyam| pittasya ca virecanamupakramapradhānamiti| tena-ghṛtena avirecanena, yasmādupastabdhaḥ-stambhito doṣaḥ, tvagraktamāṃsāni pacet| tasmādvirecanakarameva ghṛtaṃ yojyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne visarpacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 18||