Sa. asmādanantaraṃ kuṣṭhacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya nidāna evokta ityāha-
athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. tvagraktamāṃsādidūṣaṇāttatsravaṇādāmayasvabhāvācca kāyakārśyaṃ kuṣṭhinaḥ prāyeṇāvaśyaṃ bhāvi| anenaivānusāreṇa vakṣyati (ślo. 16)- "snehairāpyāyayeccainaṃ kuṣṭhaghnairantarā'ntarā|" ityāha-
kuṣṭhinaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvamupācaret| ---------------------------------------------|1|
Sa. kuṣṭhavantaṃ naraṃ sarvameva snehapānairupakramet-śarīrāpyāyanārthaṃ pūrvamasya snehopayogo yukta ityarthaḥ|
---------------------------------------------| tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ hitam||1|| daśamūlāmṛtairaṇḍaśārṅgeṣṭāmeṣaśṛṅgibhiḥ| ---------------------------------------------|2|
Sa. tasmin vātottare kuṣṭhe daśamūlādibhiḥ pakvaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā hitam|
---------------------------------------------| paṭolanimbakaṭukādārvīpāṭhādurālabhāḥ||2|| parpaṭaṃ trāyamāṇāṃ ca palāṃśaṃ pācayedapām| dvyāḍhake'ṣṭāṃśaśeṣeṇa tena karṣonmitaistathā||3|| trāyantīmustabhūnimbakaliṅgakaṇacandanaiḥ| sarpiṣo dvādaśapalaṃ pacettattiktakaṃ jayet||4|| pittakuṣṭhaparīsarpapiṭikādāhatṛḍbhramān| kaṇḍupāṇḍvāmayān gaṇḍān duṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||5|| visphoṭavidradhīgulmaśophonmādamadānapi| hṛdrogatimiravyaṅgagrahaṇīśvitrakāmalāḥ||6|| bhagandaramapasmāramudaraṃ pradaraṃ garam| arśo'srapittamanyāṃśca sukṛcchrān pittajān gadān||7||
Sa. paṭolādi palāṃśaṃ dvyāḍhake pācayet| tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa kvāthena tathā karṣamātraistrāyantyādibhirghṛtasya palāni dvādaśa pacet| tadevaṃ tiktakākhyaṃ sarpiḥ pittakuṣṭhādīn jayet| aparānapi pittajānāmayān hanti| etaiśca dvādaśapalamātraṃ pakvaṃ prakṛṣṭaguṇaṃ syāditi dṛṣṭaṃ tattvadarśibhirmaharṣibhiḥ|
saptacchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā| triphalā padmakaṃ pāṭhā rajanyau sārive kaṇe||8|| nimbacandanayaṣṭyāhvaviśālendrayavāmṛtāḥ| kirātatiktakaṃ sevyaṃ vṛṣo mūrvā śatāvarī||9|| paṭolātiviṣāmustātrāyantīdhanvayāsakam| tairjale'ṣṭaguṇe sarpirdviguṇāmalakīrase||10|| siddhaṃ tiktānmahātiktaṃ guṇairabhyadhikaṃ matam| ---------------------------------------------|11|
Sa. saptacchadādibhiḥ kalkairghṛtādaṣṭaguṇe jale dviguṇāmalakarase sarpiḥ pakvaṃ mahātiktasaṃjñaṃ guṇaiścābhyadhikaṃ tiktānmatam, munīnāmiti śeṣaḥ|
---------------------------------------------| kaphottare ghṛtaṃ siddhaṃ nimbasaptāhracitrakaiḥ||11|| kuṣṭhoṣaṇavacāśālapriyālacaturaṅgulaiḥ| ---------------------------------------------|12|
Sa. kaphottare nimbādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ pakvaṃghṛtaṃ pibet|
---------------------------------------------| sarveṣu cāruṣkarajaṃ tauvaraṃ sārṣapaṃ pibet||12|| snehaṃ ghṛtaṃ vā kṛmijitpathyābhallātakaiḥ śṛtam| ---------------------------------------------|13|
Sa. sarveṣu ca kuṣṭheṣu bhallātakotthaṃ tuvarajaṃ sarṣapajaṃ vā snehamathavā ghṛtaṃ kṛmijidādibhiḥ sādhitaṃ pibet|
---------------------------------------------| āragvadhasya mūlena śatakṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam||13|| piben kuṣṭhaṃ jayatyāśu bhajan sakhadiraṃ jalam| ---------------------------------------------|14|
Sa. karṇikārasya mūlena śatavārān ghṛtaṃ pakvaṃ piban kuṣṭhaṃ jayati khadirayutaṃ pānīyaṃ sevamānaḥ|
--------------------------------------------| ebhireva yathāsvaṃ ca snehairabhyañjanaṃ hitam||14||
Sa. ebhireva pūrvoktaiḥ snehairyathāyogamabhyañjanaṃ hitam|
snigdhasya śodhanaṃ yojyaṃ visarpe yadudāhṛtam| ---------------------------------------------|15|
Sa. snigdhasya kuṣṭhinaḥ śodhanaṃ yojyaṃ yadvisarpe kathitam| tatra coktam (hṛ. ci. a. 18|3)- "rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyāḥ" ityādi|
---------------------------------------------| lalāṭahastapādeṣu śirāścāsya vimokṣayet||15|| pracchānamalpake kuṣṭhe śṛṅgādyāśca yathāyatham| ---------------------------------------------|16|
Sa. lalāṭādiṣu cāsyāturasya balāpekṣī vaidyo śirāṃ vimokṣayet| atyalpe kuṣṭhe pracchānaṃ syāt| yathāyathaṃ-yathāsvaṃ, śṛṅgādyāśca syuḥ|
---------------------------------------------| snehairāpyāyayeccainaṃ kuṣṭhaghnairantarā'ntarā||16|| muktaraktaviriktasya riktakoṣṭhasya kuṣṭhinaḥ| prabhañjanastathā hyasya na syāddehaprabhañjanaḥ||17||
Sa. antarā'ntarā srutaraktaṃ kṛtavirekaṃ ca kuṣṭhaghnaiḥ snehairenaṃ-kuṣṭhinaṃ, āpyāyayet| evaṃ kṛte satyasya-kuṣṭhino, muktaraktasya tathā viriktasyāta eva riktakoṣṭhasya prabhañjano dehasya prabhañjano-vighātako, na syāt|
vāsāmṛtānimbavarāpaṭola- vyāghrīkarañjodakakalkapakvam| sarpirvisarpajvarakāmalāsra- kuṣṭhāpahaṃ vajrakamāmananti||18||
Sa. vāsādibhiḥ siddhaṃ sarpirvisarpādighnam| etacca vajrakasaṃjñaṃ ghṛtaṃ vadanti| indravajrāvṛttam|
triphalātrikaṭudvikaṇṭakārī- kaṭukākumbhanikumbharājavṛkṣaiḥ| savacātiviṣāgnikaiḥ sapāṭhaiḥ picubhāgairnavavajradugdhamuṣṭyā||19|| piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prasthamebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca| kuṣṭhaśvitraplīhavardhmāśmagulmān hantyātkṛcchrāṃstanmahāvajrakākhyam||20||
Sa. triphalādibhiḥ kārṣikaiḥ pratyagrasruhīkṣīrapalena saha piṣṭairebhirauṣadhairghṛtaprasthaṃ caturguṇajalasiddhaṃ krūrakoṣṭhe snehanaṃ syāt recanaṃ ca| tathā, kuṣṭhādīn dāruṇān hanyāt| tacca mahāvajrakaṃ nāma| aupacchandasikaśālinyau vṛtte|
dantyāḍhakamapāṃ droṇe paktvā tena ghṛtaṃ pacet| dhāmārgavapale pītaṃ tadūrdhvādho viśuddhikṛt||21||
Sa. dantyāścatuḥṣaṣṭipalāni jaladroṇe pacet| tena kvāthena rājakośātakīpale ghṛtaṃ pacet| tatpītamūrdhvādho viśuddhikaram|
āvartakītulāṃ droṇe pacedaṣṭāṃśaśeṣitam| tanmūlaistatra niryūhe ghṛtaprasthaṃ vipācayet||22|| pītvā tadekadivasāntaritaṃ sujīrṇe bhuñjīta kodravamasaṃskṛtakāñjikena| kuṣṭhaṃ kilāsamapacīṃ ca vijetumicchan icchan prajāṃ ca vipulāṃ grahaṇaṃ smṛtiṃ ca||23||
Sa. āvartakyāḥ śataṃ droṇe'pāmaṣṭāṃśaśeṣitaṃ pacet| ttrakvāthe, tasyā mūlaiḥ kalkīkṛtairghṛtaprasthaṃ vipācayet| taddhṛtamekadivasāntaritaṃ pītvā suṣṭhu jīrṇe ca ghṛte kodravamasaṃskṛtena kāñjikena saha bhuñjīta| kuṣṭhādīn vijigīṣuḥ, prajāṃ ca vistīrṇāmicchan, grahaṇaṃ smṛtiṃ cābhilaṣan| vasantatilakāvṛttam|
yaterlelītakavasā kṣaudrajātīrasānvitā| kuṣṭhaghnī samasarpirvā sagāyartryasanodakā||24||
Sa. yateḥ-brahmacaryāsthitasya, lelītakavasā mākṣikajātīrasayutā kuṣṭhaghnī syāt| lelītakavasā-sauvarcalalavaṇatailam, gandhakameke| jātīraso-bolaḥ| athavā, samaghṛtā khadirāsanodakasahitā kuṣṭhaghnī syāt|
śālayo yavagodhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| mudgā masūrāstuvarī tiktaśākāni jāṅgalam||25|| varāpaṭolakhadiranimbāruṣkarayojitam| madyānyauṣadhagarbhāṇi mathitaṃ cendurājimat||26|| annapānaṃ hitaṃ kuṣṭhe, na tvamlalavaṇoṣaṇam| dadhidugdhaguḍānūpatilamāṣāṃstyajettarām||27||
Sa. śālyādikamannapānaṃ ca varādibhiryojitaṃ kuṣṭhe hitam| indurājiḥ-bākucī| amlādikamannapānaṃ na hitaṃ kuṣṭhe syāt| tathā dadhyādīnatiśayena varjayet| pratirogaṃ ca yannidānavarjanaṃ taccikitsitamevetyavagantavyam|
paṭolamūlatriphalāviśālāḥ pṛthaktribhāgāpacitatriśāṇāḥ| syustrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca| bhāgārdhike nāgarapādayukte||28|| etatpalaṃ jarjaritaṃ vipakvaṃ jale pibeddoṣaviśodhanāya| jīrṇe rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta||29|| kuṣṭhaṃ kilāsaṃ grahaṇīpradoṣa- marśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca| ṣaḍrātrayogena nihanti caitad hṛdvastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca||30||
Sa. pṛthak-pratyekaṃ, tribhāgenāpacito-nyūnaḥ, tṛtīyaḥ śāṇo yeṣāṃ te paṭolādayaḥ pañca pṛthaktribhāgāpacitatriśāṇāḥ| loke'pi caivaṃ prayuktā eva| yathā,-tribhāgonāstrayo drammā deyā iti| atra hi dvau drammau tṛtīyaśca drammastribhāgena hīna iti gamyate| tadevaṃ paṭolasya śāṇau dvau dhānakāśca catasro bhavanti| ṣaḍdhānako hi śāṇaḥ| evaṃ paṭolamūlādidravyāṇāṃ pañcānāṃ pratyekaṃ ṣoḍaśadhānakāḥ syuḥ| syāttrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhike| kimbhūte ? nāgarapādayukte satyau, na tu kevale| tadayamarthaḥ,-trāyantyā dhānakāḥ ṣaṭ, kaṭukāyā dhānakāḥ ṣaṭ, nāgarasya dhānakāścatasraḥ| ṣoḍaśadhānakā hyatra mūladravyabhāgaḥ| tadevaṃ paṭolādīnāṃ pañcānāmaśītirdhānakāḥ, trāyantīkaṭukayoḥ śuṇṭhīpādayutayoḥ ṣoḍaśadhānakāḥ, iti ṣaṇṇavatidhānakābhiḥ palaṃ bhavati| tadidaṃ palaṃ jarjaritaṃ kiñciccūrṇitaṃ jale vipakvaṃ doṣaviśuddhyarthaṃ pibet| jīrṇe satyauṣadhe jāṅgalamṛgapakṣiṇāṃ māṃsarasaiḥ saha purāṇaśālyodanamaśrnīyāt| upajātī vṛtte| etacca pītaṃ ṣaḍrātrayogena-ṣaḍdinānyupayuktaṃ, kuṣṭhādīn hanti| indravajrāvṛttam|
viḍaṅgasārāmalakābhayānāṃ palatrayaṃ, trīṇi palāni kumbhāt| guḍasya ca dvādaśa, māsameṣa jitātmanāṃ hantyupayujyamānaḥ||31|| kuṣṭhaśvitraśvāsakāsodarārśo- mehaplīhagranthirugjantugulmān| siddhaṃ yogaṃ prāha yakṣo mumukṣo- rbhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam||32||
Sa. viḍaṅgasārādīnāṃ samuditānāṃ palatrayam, trīṇi palāni kumbhāt-trivṛtāyāstrīṇi palāni, guḍasya ca dvādaśapalāni| eṣa prayogo jitendriyāṇāṃ māsamupayujyamāno vakṣyamāṇān gadān hanti| "upendravajrā tu jatau jagau gaḥ|" māsaśabdopādānācca pratyahamasmādyogādardhapalaṃ dhānakānavaraktikātrayasahitamabhyavaharaṇīyatvenātrāvatiṣṭhate| anyatrāpi pradeśe ya evaṃvidho nirdeśastatra parimāṇakalpanāyāmayameva nyāyo'numantavyaḥ| maṇibhadrākhyo yakṣo bhikṣoḥ prāṇān mumukṣoḥ-jīvitaṃ jihāsoḥ, imaṃ siddhaṃ yogaṃ prāṇakaraṃ prāha,-jagādetyarthaḥ| atra bhūte kāle prāheti, tathā sādhu kiletyāgamikatvaṃ ca sūcayati| śālinīvṛttam|
bhūnimbanimbatriphalāpadmakātiviṣākaṇāḥ| mūrvāpaṭolīdviniśāpāṭhātiktendravāruṇīḥ||33|| sakaliṅgavacāstulyā dviguṇāśca yathottaram| lihyāddantītrivṛdbrāhmīścūrṇitā madhusarpiṣā||34|| kuṣṭhamehaprasuptīnāṃ paramaṃ syāttadauṣadham|35|
Sa. bhūnimbādayastulyā dantyādayaśca yathottaraṃ dviguṇāścūrṇitā madhusarpiṣā lihyāt| kuṣṭhādīnāmetat paramaṃ bheṣajam|
---------------------------------------------| varāviḍaṅgakṛṣṇā vā lihyāttailājyamākṣikaiḥ||35||
Sa. triphalādīn vā tailaghṛtamākṣikairlihyāt|
kākodumbarikāvellanimbābdavyoṣakalkavān| hanti vṛkṣakaniryūhaḥ pānātsarvāṃstvagāmayān||36||
Sa. kākodumbarikādikalkavān vṛkṣakakvāthaḥ pānātsarvān tvagrogān hanti| kākodumbarikā-phalguḥ| vṛkṣako-vatsakaḥ|
kuṭajāgninimbanṛpatarukhadirāsanasaptaparṇaniryūhe| siddhā madhughṛtayuktāḥ kuṣṭhaghnīrbhakṣayedabhayāḥ|37|
Sa. kuṭajādikvāthe siddhāḥ pakvā harītakīrmadhughṛtasaṃyuktāḥ kuṣṭhanudo bhakṣayet| āryāvṛttam|
dārvīkhadiranimbānāṃ tvakkvāthaḥ kuṣṭhasūdanaḥ| ---------------------------------------------||37||
Sa. dārvyādīnāṃ tvakkvāthaḥ kuṣṭhanāśanaḥ syāt|
niśottamānimbapaṭolamūla- tiktāvacālohitayaṣṭikābhiḥ| kṛtaḥ kaṣāyaḥ kaphapittakuṣṭhaṃ susevito dharma ivocchinatti||38|| ebhireva ca śṛtaṃ ghṛtamukhyaṃ bheṣjairjayati mārutakuṣṭham| kalpayetkhadiranimbaguḍūcī- devadārurajanīḥ pṛthagevam||39||
Sa. niśādibhiḥ kaṣāyaḥ kṛtaḥ kaphapittajaṃ kuṣṭhamuddalayati| suṣṭhu sevito yathā dharmaḥ| ebhireva-pūrvoktairauṣadhaiḥ, pakvaṃ varaṃ ghṛtaṃ vātakuṣṭhaṃ jayati| evaṃ-anayaiva kalpanayā, pṛthak khadirādīn kalpayet| upajātisvāgate vṛtte|
pāṭhādārvīvahnighuṇeṣṭākaṭukābhi- mūtraṃ yuktaṃ śakrayavaiścoṣṇajalaṃ vā| kuṣṭhī pītvā māsamaruk syādgudakīlī mehīśophī pāṇḍurajīrṇī kṛmīmāṃśca||40||
Sa. pāṭhādibhirindrayavaiśca gomūtraṃ yuktamathavoṣṇajalaṃ māsaṃ pītvā kuṣṭhī nīruk syāt| arśasādiśca| "vedai randhrairmtau yasagā mattamayūram|" (vṛ. ra. a. 3|72)|
lākṣādantīmadhurasavarādvīpipāṭhāviḍaṅga- pratyak''puṣpītrikaṭurajanīsaptaparṇāṭarūṣam| raktā nimbaṃ surataru kṛtaṃ pañcamūlyau ca cūrṇaṃ pītvā māsaṃ jayati hitabhuggavyamūtreṇa kuṣṭham||41||
Sa. lākṣādicūrṇaṃ gomūtreṇa māsaṃ pītvā hitabhojī san kuṣṭhaṃ jayati| raktā-mañjiṣṭhā| surataruśabdasya napuṃsakatvamauṣadhavācitvāllokāśrayatvālliṅgasyetivā| pañcamūlyau-deśamūlamityarthaḥ| "mandākrāntā mabhanatatagā gaḥ samudrartulokaiḥ|"
niśākaṇānāgaravellatauvaraṃ savahnitāpyaṃ kramaśo vivardhitam| gavāmbupītaṃ vaṭakīkṛtaṃ tathā nihanti kuṣṭhāni sudāruṇānyapi||42||
Sa. niśādikaṃ krameṇa vivardhitaṃ gomūtreṇa pītamathavā vaṭakīkṛtaṃ kuṣṭhāni sukṛcchrāṇyapi nihanti| "uśanti vaṃśasthamidaṃ jatau jarau|"
trikaṭūttamātilāru- ṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā| gulikā rasāyanaṃ ku- ṣṭhajicca vṛṣyā ca saptasamā||43||
Sa. trikaṭukādibhirgulikā vihitā rasāyanaṃ kuṣṭahṛd vṛṣyā ca syāt| evaṃ ca saptasamākhyā| trikaṭukatriphale hyatra samudāyarūpatvād dve eva kalpite| "āryā vipulā tu yā'nyathā pādabhāk|"
cāndraśakalāgnirajanī- viḍaṅgatuvarāsthyaruṣkaratriphalābhiḥ| vaṭakā guḍāṃśaklRptāḥ samastakuṣṭhāni nāśayantyabhyastāḥ||44||
Sa. candraśakalādibhirvaṭakā guḍāṃśena klRptāḥ-śīlitāḥ, niḥśeṣakuṣṭhāni ghnanti| candraśakalā-bākucī| āryāgītiḥ|
viḍaṅgabhallātakabākucīnāṃ sadvīpivārāhiharītakīnām| salāṅgalīkṛṣṇatilopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham||45||
Sa. viḍaṅgādīnāṃ cūrṇena guḍena piṇḍī lāṅgalikādyanvitā kuṣṭhaṃ vijayate|
śaśāṅkalekhā saviḍaṅgasārā sapippalīkā sahutāśamūlā| sāyomalā sāmalakā satailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā||46||
Sa. śaśāṅkalekhā viḍaṅgādibhiḥ saha tailena līḍhā kṛcchrāṇi kuṣṭhāni vināśayati| upajātivṛttam(tte)|
pathyātilaguḍaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ sāruṣkarairjayet| guḍāruṣkarajantughnasomarājīkṛtā'thavā||47||
Sa. pathyādibhiḥ sabhallātakaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ jayet| guḍādibhirvā kṛtā piṇḍī kuṣṭhaṃ hanti|
viḍaṅgādrijatukṣaudrasarpiṣmatkhādiraṃ rajaḥ| kiṭibhaśvitradadrughnaṃ khādenmitahitāśanaḥ||48||
Sa. khadiracūrṇaṃ viḍaṅgādiyutaṃ mitahitabhojanaḥ kiṭibhādighnaṃ khādet|
sitātailakṛmighnāni dhātryayomalapippalīḥ| lihānaḥ sarvakuṣṭhāni jayatyatigurūṇyapi||49||
Sa. sitādīni lihāno'śeṣakuṣṭhāni kṛcchrāṇyapi jayati|
mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūle dve| saptacchadanimbatvak saviśālā citrako mūrvā||50|| cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvaṃśam| nityaṃ kuṣṭhanibarhaṇametatprāyogikaṃ khādan||51|| śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi| vardhabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāpacīrhanti||52||
Sa. mustādikaṃ samabhāgaṃ saktubhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ madhvaṃśena yutametaccūrṇaṃ prāyogikaṃ-prayogayogyaṃ, kuṣṭhaghnaṃ satataṃ khādet| āryāstisraḥ|
rasāyanaprayogeṇa tuvarāsthīni śīlayet| bhallātakaṃ bākucikāṃ vahnimūlaṃ śilāhvayam||53||
Sa. rasāyanoktena vidhinā tuvarāsthīni (hṛ. ū. a. 39|84) , śīlayet| bhallātakaṃ vā (hṛ. u. a. 39|75) , somarājīṃ vā (hṛ. u. a. 39|107) , citrakamūlaṃ vā (hṛ. u. a. 39|63) , śilājatu vā (hṛ. u. a. 39|137)|
iti doṣe vijite'ntas- tvaksthe śamanaṃ bahiḥ pralepādi hitam| tīkṣṇālepotkliṣṭaṃ kuṣṭhaṃ hi vivṛddhimeti maline dehe||54||
Sa. iti-evaṃprakāreṇa, antarvijite doṣe'ta eva tvaksthe bahiḥ pralepādi hitam| ādiśabdena snānādiparigrahaḥ| nanu, bahirbhāgasthaṃ kuṣṭhaṃ kimiti pūrvameva pralepādinā na jīyate ? ityāha-tīkṣṇetyādi| yasmāttīkṣṇena lepenotkliṣṭaṃ-utkleśaṃ prāpitaṃ, kuṣṭhaṃ maline-sadoṣe, kāye vivṛddhiṃ yāti| tasmādantaḥśuddhe kāye pralepādikaṃ hitam| āryāgītiḥ|
sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭalairhitaḥ svedaḥ| svinnotsanaṃ kuṣṭhaṃ śastrairlikhitaṃ pralepanairlimpet||55||
Sa. sthirāṇi kaṭhināni ca maṇḍalāni yeṣāṃ kuṣṭhānāṃ teṣāṃ poṭalaiḥ svedo hitaḥ| svinnotsannaṃ kuṣṭhaṃ śastrairlikhitaṃ pralepairlimpet| gītirāryā|
yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśaneṣu kuṣṭheṣu| teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya||56||
Sa. yeṣu kuṣṭheṣu sparśendriyanāśaneṣu śastraṃ na kramate, teṣu raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya kṣāro nipātanīyaḥ| kramata iti "vṛttisarga" ityādinā taḍ|
lepo'tikaṭhinapuruṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| pītāgadasya kāryo viṣaiḥ samantro'gadaiścānu||57||
Sa. pāṣāṇavatkaṭhine tathā paruṣasparśe tathā supte sthirībhūte tathā purāṇe ca kuṣṭhe satyāturasyopayuktāgadasya viṣairmantrasahitairle(to le)paḥ kāryaḥ| anu-paścāt, agadaiśca lepaḥ|
stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni| ghṛṣṭāni śuṣkagomayaphenakaśastraiḥ pradehyāni||58||
Sa. kuṣṭhāni stabdhāni tathā'tisuptāni tathā'svedanāni kaṇḍūvanti ca śuṣkagomayādibhighṛṣṭānyanantaraṃ pralepyāni|
mustā triphalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ kaliṅgayavāḥ| saptāhvakuṣṭhaphalinīdārvyaḥ siddhārthakaṃ snānam||59|| eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathoddharṣaḥ| tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ||60||
Sa. mustādayaḥ snānaṃ syāt| eṣa eva kaṣāyo vamanaṃ [virecanaṃ] varṇakarastathoddharṣastvagdoṣādiprabādhanaḥ pāṇḍurogahṛcca syāt|
karavīranimbakuṭajācchamyākāccitrakācca mūlānām| mūtre darvīlepī kvātho lepena kuṣṭhaghnaḥ||61||
Sa. karavīramūlādinā caturguṇe gomūtre kvathite darvīlepī kvātho lepena kuṣṭhaghnaḥ-kuṣṭhāpahaḥ|
śvetakaravīmūlaṃ kuṭajakarañjātphalaṃ tvaco dārvyāḥ| sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||62||
Sa. sitakaravīramūlādayaḥ sumanaḥpallavayuto lepo niścitaṃ kuṣṭhaghnaḥ|
śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhahā lepaḥ||63||
Sa. śirīṣatvagādilepaścatuḥprakāraḥ kuṣṭhajit| āryā aṣṭau|
vyoṣasarṣapaniśāgṛhadhūmai- ryāvaśūkapaṭucitrakakuṣṭhaiḥ| kolamātraguṭikā'rdhaviṣāṃśā śvitrakuṣṭhaharaṇo varalepaḥ||64||
Sa. vyoṣādibhirdravyaiḥ samāṃśaistadardhaviṣopetaiḥ kolapramāṇāvaṭikā lepataḥ śvitraṃ kuṣṭhaṃ hanti| [ svāgatāvṛttam| ]
nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe suradāru śigruḥ| sasarṣapaṃ tumbarudhānyavanyaṃ caṇḍā ca cūrṇāni samāni kuryāt||65|| taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta| tathā'sya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti||66||
Sa. pūrvaṃ tailābhyaktaṃ śarīraṃ nimbādibhiḥ samabhāgena cūrṇīkṛtairudvartanārthaṃ yatnaṃ kuryāt| tathā-evaṃ kṛte, asya-āturasya, kaṇḍvādayaḥ śāmyanti| udvartanānantaramuṣṇajalasnānaṃ kāryam|
mustāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerī- kāsīsakampillakakuṣṭharodhrāḥ| gandhopalaḥ sarjaraso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak||67|| tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇā- nyetāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi||68||
Sa. mustādīni samānyetāni cūrṇāni kṛtāni tailabhyaktadehasyāvacūrṇanārthaṃ dadyāt| tathā-evamavacūrṇite sati, dadrurityādayo naśyanti| catvāryetānyupajātisaṃjñāni vṛttāni|
snuggaṇḍe sarṣapātkalkaḥ kukūlānalapācitaḥ| lepādvicarcikāṃ hanti rāgavega iva trapām||69|| manaḥśilāle maricāni taila- mārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ| tathā karañjaprapunāṭabījaṃ kuṣṭhānvitaṃ gosalilena piṣṭam||70||
Sa. sarṣapāṇāṃ kalkaḥ sruhyā gaṇḍe kukūlāgnau pācito lepena vicarcikāṃ hanti, rāgavego lajjāṃ yathā| manaḥśilādayaḥ pralepāt kuṣṭhahṛtaḥ| tadvadeva karañjādi gomūtrapiṣṭam| upajātivṛttam|
guggulumaricaviḍaṅgaiḥ sarṣapakāsīsasarjarasamustaiḥ| śrīveṣṭakālagandhairmanaḥśilākuṣṭhakampillaiḥ||71|| ubhayaharidrāsahitaiścākrikatailena miśritairebhiḥ| dinakarakarābhitaptaiḥ kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca||72||
Sa. guggulvādibhiretaiścakrajatailena miśritaiḥ sūryaraśmitaptaighṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ drāk naśyati| cākrikaṃ tailaṃ-sadyaḥpīḍitaṃ cakrasthamevoṣṇaṃ tailam| kecittu bahukālakṛtatailapīḍanāt kollu(hṛ)kakāṣṭhāddevadārukāṣṭhavat khaṇḍaśaḥ pāṭitādyuktyā yattailaṃ gṛhyate taccakratailamityāhuḥ|
maricaṃ tamālapatraṃ kuṣṭhaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre||73|| tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhād gharmasevino'paiti| māsānnavaṃ kilāsaṃ snānena vinā viśuddhasya||74||
Sa. maricādikaṃ tailena yuktaṃ saptadināni tāmrabhājane sthitaṃ tena ca-maricādinā, sidhmamāliptaṃ gharmasevino narasya saptāhenāpaiti| māsādyatsadyotthitaṃ śvitraṃ tannaśyati| snānena vinā viśuddhasya narasya| catasra āryāḥ, āryāśca jaghanacapalāḥ|
mayūrakakṣārajale saptakṛtvaḥ parisrate| siddhaṃ jyotiṣmatītailamabhyaṅgātsidhmanāśanam||75||
Sa. apāmārgakṣārodake saptavārān parisrute suvarṇalatātailaṃ pakvamabhyaṅgena sidhmaṃ nāśayati|
vāyasajaṅghāmūlaṃ vamanīpatrāṇi mūlakādbījam| takreṇa bhaumavāre lepaḥ sidhmāpahaḥ siddhaḥ||76||
Sa. kākajaṅghāmūlaṃ vamanyāḥ patrāṇi mūlakabījaṃ ca takreṇāṅgārakadine lepaḥ sidhmaghnaḥ siddhaḥ|
jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaṃ payastuttham| eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ||77|| deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca||78||
Sa. eṣa ghṛtatailapākaḥ ghṛtatailābhyāṃ pāko yasya yogasya sa ghṛtatailapākaḥ, gamakatvātsamāsaḥ| siddho-niṣpannaḥ| siddhe'smin pāke sarjaraso madanena saha deyaḥ| tena-siddhena yogena, vipādikā'bhyaktā naśyati| tathā, carmaikakuṣṭhādikaṃ ca śāmyati| kṣīramūtrārkaṃ grāhyam, yaugikatvādvṛddhavaidyavyavahārācca| āryāstisraḥ|
mūlaṃ saptāhvāttvak śirīṣāśvamārā- darkānmālatyāścitrakāsphotanimbāt| bījaṃ kārañjaṃ sārṣapaṃ prāpunāṭaṃ śreṣṭhā jantughnaṃ tryūṣaṇaṃ dve haridre||79|| tailaṃ tailaṃ sādhitaṃ taiḥ samūtrai- stvagdoṣāṇāṃ duṣṭanāḍīvraṇānām| abhyaṅgena śleṣmavātodbhavānāṃ nāśāyālaṃ vajrakaṃ vajratulyam||80||
Sa. saptaparṇamūlaṃ śirīṣādīnāṃ tvak karañjādīnāṃ bījaṃ tathā triphalādayaḥ, etairgomūtrasahitaistilatailaṃ paktvā vātakaphodbhavānāṃ tvagdoṣāṇāṃ tathā duṣṭanāḍīvraṇānāmabhyaṅgena nāśāya vajrakasaṃjñametadalaṃ-samartham| tathā vajratulyam, avyāhataśaktitvāt| [ vaiśvadevī śālinī ca| ]
eraṇḍatārkṣyaghananīpakadambabhārṅgī- kampillavellaphalinīsuravāruṇībhiḥ| nirguṇḍyaruṣkarasurāhvasuvarṇadugdhā- śrīveṣṭagugguluśilāpaṭutālaviśvaiḥ||81|| tulyasnugarkadugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahāvajram| atiśayitavajrakaguṇaṃ śvitrārśogranthimālāghnam||82||
Sa. eraṇḍādibhistulyasnugarkadugdhaṃ tailaṃ pakvaṃ mahāvajrasaṃjñaṃ smṛtam| atiśayena vajrakaguṇaṃ śvitrādighnam| vasantatilakaṃ āryā ca|
kuṣṭhāśvamārabhṛṅgārkamūtrasnukkṣīrasaindhavaiḥ| tailaṃ siddhaṃ viṣāvāpamabhyaṅgāt kuṣṭhajitparam||83||
Sa. kuṣṭhādibhiḥ siddhaṃ tailaṃ viṣāvāpamabhyaṅgāt paraṃ kuṣṭhahṛt|
siddhaṃ sikthakasindūrapuratutthakatārkṣyajaiḥ| kacchūṃ vicarcikāṃ cāśu kaṭutailaṃ nibarhati||84||
Sa. sikthakādibhiḥ pakvaṃ sarṣapatailaṃ kacchvādīnnihanti|
lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ saśrīveṣṭaṃ kuṣṭhasiddhārthakāśca| takronmiśraḥ syāddharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam||85||
Sa. lākṣādayo niśā ca takronmiśro dadrūṣu lepa uktaḥ| mūlakabījaṃ ca takramiśraṃ tadvat| śālinīvṛttam|
citrakasobhāñjanakau, guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| khadiro dhavaśca lepaḥ, śyāmā dantī dravantī ca||86|| lākṣārasāñjanailāḥ, punarnavā ceti kuṣṭhināṃ lepāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ pādaiḥ ṣaṭ proktā mārutakaphaghnāḥ||87||
Sa. citrakādayo dadhimaṇḍānvitāḥ pādaiḥ ṣaṭ vātaśleṣmakuṣṭhaghnā gaditāḥ| tatra citrakasobhāñjanakāvityeko lepaḥ, guḍūcyapāmārgadevadārūṇīti dvitīyaḥ, evamanye'pi vedyāḥ| ārye|
jalavāpyalohakesarapatraplavacandanamṛṇālāni| bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pittakaphakuṣṭhe||88||
Sa. jalādīni bhāgottarāṇi siddhaḥ pittakaphakuṣṭhe pralepaḥ| jalaṃ-vālakam| vāpyaṃ-kuṣṭham| jaghanacapalā''ryā|
tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu| tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca||89|| klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake ca carmadale| śītāḥ pradehasekā vyadhanavirekaughṛtaṃ tiktam||90||
Sa. tiktadravyasādhitairghṛtaistathā jalena dhautairghṛtairabhyaṅgo dāhayukteṣu kuṣṭheṣu hitaḥ| klede ca prakarṣeṇa patati sati tailaiścandanādiyuktairabhyaṅgaḥ, caśabdāddhṛtaiśca, prakṛtatvāddhitaḥ| aṅge dāhādimati śītapradehādyāstiktakaṃ ca ghṛtaṃ hitam| vyadhanaṃ-sirāvyadhaḥ|
khadiravṛṣanimbakuṭajāḥśreṣṭhākṛmijitpaṭolamadhuparṇyaḥ antarbahiḥ prayuktāḥ kṛmikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ||91||
Sa. khadirādayo gomūtrānvitā abhyantaraṃ bāhyataśca prayuktāḥ kṛmiyutakuṣṭhahṛtaḥ|
vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre||92||
Sa. vātādhikeṣu kuṣṭheṣu ghṛtamagre-pūrvaṃ, hitam| śleṣmādhikeṣu ca vamanam| pittottareṣu raktamokṣo virecanaṃ cāgre hitam|
ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavati teṣām||93||
Sa. nirhṛtāsradoṣāṇāṃ tathā saṃśodhitaśayānāṃ kuṣṭhānāṃ ye lepā yujyante, teṣāṃ sadyaḥ-śīghrameva, siddhiḥ-āmayanivṛttiḥ, bhavati| ata evedamāha-
doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane| snehe ca kālayukte na kuṣṭhamativartate sādhyam||94||
Sa. doṣe-vātādau, hṛte rakte'panīte bāhye'bhyantare śamane kṛte snehe kṛte ca kāle yukte kuṣṭhaṃ sādhyaṃ nātivartate| api tūpaśāmyati| āryāḥ ṣaṭ, anyatra jaghanacapalāḥ (?)|
bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| doṣe hyatimātrahṛte vāyurhanyādabalamāśu||95||
Sa. bahudoṣaḥ kuṣṭhī prāṇān rakṣatā bhiṣajā punaḥpunaḥ saṃśodhyaḥ| ekavelayaiva kasmānna śodhyate ? ityāha-yasmāddoṣe'timātrahṛte satyabalaṃ naraṃ vāto drāgeva hanyāt| āryā|
pakṣātpakṣācchardanānyabhyupeyā- nmāsānmāsācchodhanānyapyadhastāt| śuddhirmūrghni syāttrirātrāttrirātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsyasṛḍmokṣaṇaṃ ca||96||
Sa. asau kuṣṭhī pakṣeṇa vamanāni seveta| māsānmāsādadhaḥśodhanāni bhajet| śirasi trirātre trirātre śuddhiḥ syāt| ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe raktamokṣaśca syāt|
yo durvānto durvirikto'thavā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāpyate'sau| niḥsandehaṃ yātyasādhyatvamevaṃ tasmāt kṛtsnānnirharedasya doṣān||97||
Sa. yaḥ kuṣṭhī kṛtāsamyagvamanavirecanaḥ syāt, asāvuddhatairdoṣairvyāpyate| evaṃ niścayenāsādhyatvaṃ yāti| tasmāddhetorasya-kuṣṭhinaḥ, kṛtsnān-nikhilān, doṣānnirharet| śālinīvṛttam(tte)|
vratadamayamasevā tyāgaśīlābhiyogo dvijasuragurupūjā sarvasattveṣu maitrī| śivaśivasutatārābhāskarārādhanāni prakaṭitamalapāpaṃ kuṣṭhamunmūlayanti|98| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ|19|
Sa. vratādisevā tyāgādyabhyāso dvijādipūjā sarvasattvamaitrī śivādyārādhanāni kuṣṭhaṃ prakaṭitamalapāpaṃ nāśayanti| mālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||