Sa. asmādanantaraṃ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāyate| cikitsāsāmyamityāha-
athātaḥ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kuṣṭhādapi bībhatsaṃ yacchīghrataraṃ ca yātyasādhyatvam| śvitramatastacchāntyai yateta dīpte yathā bhavane||1||
Sa. yat-yasmāt, kuṣṭhādapi bībhatsaṃ-jugupsitaṃ nindyaṃ, tathā śīghrataramasādhyatvaṃ śvitraṃ yāti| ataḥ-asmāddhetoḥ, tasya-śvitrasya śamāya, yatnaṃ kuryāt| yathā jvalite gṛhe| āryā|
saṃśodhanaṃ viśeṣātprayojayetpūrvameva dehasya| śvitre sraṃsanamagryaṃ malayūrasa iṣyate saguḍaḥ||2|| taṃ pītvā'bhyaktatanuryathābalaṃ sūryapādasantāpam| seveta niriktatanustryahaṃ pipāsuḥ pibetpeyām||3||
Sa. prathamameva śarīrasya saṃśodhanaṃ viśeṣeṇa prayojayet| tadevāha-śvitre malayūraso-bākucīkvāthaḥ, saha guḍayā-snuhyā, saguḍo virecanamiṣyate| mukhacapalā| taṃ-kvāthaṃ, pītvā'vyaktaśarīraḥ san yathāśakti sūryakiraṇasantāpaṃ bhajet| viriktaśca san pipāsitaḥ peyāṃ trīṇi dināni pibet|
śvitre'ṅge sphoṭā jāyante kaṇṭakena tānbhindyāt| sphoṭeṣu niḥsruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet tridinam||4|| malayūmasanaṃ priyaṅgūṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam||5||
Sa. śvitre sābhyaṅge ye sphoṭā udbhavanti, tān-sphoṭakān, kaṇṭakena bhindyāt| sphoṭeṣu niḥsruteṣu satsu prātaḥ prātastrīṇi dināni malayvādīni samutkvāthya pibet| pālāśaṃ vā kṣāraṃ phāṇitayuktaṃ yathāśakti pibet| tisra āryāḥ|
phalgvakṣavṛkṣavalkalaniryūheṇendurājikākalkam| pītvoṣṇasthitasya jāte sphoṭe takreṇa bhojanaṃ nirlavaṇam||6||
Sa. phalgorakṣesya ca tvaco yo niryūhaḥ-kvāthaḥ, tena [indurājikāyāḥ-] bākucyāḥ, kalkaṃ pītvā uṣṇe-ātape, sthitasya sphoṭeṣu jāteṣu satsu takreṇa saha bhojanaṃ nirlavaṇaṃ hitam| āryā gītiḥ (?)|
gavyaṃ mūtraṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe sthāpitaṃ kṣaudramiśram| pakṣādūrdhvaṃ śvitriṇā peyametat kāryaṃ cāsmai kuṣṭhadṛṣṭaṃ vidhānam||7||
Sa. gomūtraṃ citrakādiyuktaṃ mākṣikānvitaṃ ghṛtakumbhe sthāpitaṃ pakṣaṃ yāvat pakṣādūrdhvaṃ śvitravataitatpeyam| asmai ca-śvitriṇe, kuṣṭhoktaṃ vidhānam| asmai iti kriyāgrahaṇātsampradānatvam| [śālinīvṛttam| ]
mārkavamathavā svādedbhṛṣṭhaṃ tailena lohapātrastham| bījakaśṛtaṃ ca dugdhaṃ tadanu pibocchvitranāśāya||8||
Sa. bhṛṅgarājaṃ vā tailena bhṛṣṭaṃ lohapātrasthaṃ khādet| bhuktvā ca paścādbījakaśṛtaṃ kṣīraṃ śvitraśāntyai pibet| āryā|
pūtikārkavyādhighātasnuhīnāṃ mutre piṣṭāḥ pallavā jātijāśca| ghnantyālepācchvitradurnāmadadrū- pāmākoṭhān duṣṭanāḍīvraṇāṃśca||9||
Sa. pūtikādīnāṃ pallavā gomūtre piṣṭāstathā jātipallavā gomūtre piṣṭāḥ pralepena śvitrādīn ghnanti|
dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vāśvitre lepastailayukto variṣṭhaḥ| ------------------------------ ----------------------------|10|
Sa. dvīpasambandhi carma dagdhaṃ hastijaṃ ca carma dagdhaṃ tailānvito lepaḥ śvitre'tiśayena varaḥ|
--------------------------------- ------------------------------------| pūtiḥkīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko'pi hanti||10||
Sa. pūtiḥkīṭo rājavṛkṣajena kṣāreṇa lepata eka eva śvitraṃ hanti| pūtiḥkīṭo-varṣākālodbhavaḥ pilindiketi loke prasiddhaḥ| śālinyau vṛtte|
rātrau gomūtre vāsitān jarjarāṅgā- nahni cchāyāyāṃ śoṣayetsphoṭahetūn| evaṃ vārāṃstrīṃstaistataḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitranāśāya lepaḥ||11||
Sa. sphoṭahetūn-bhallātakān, jarjarīkṛtān niśi gomūtre sthitān divase chāyāyāṃ śoṣayet| evaṃ trīn vārān mūtrasthitān śoṣitāṃśca| tataḥ-anantaraṃ, taiḥ snuhīkṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭaiḥ śvitraśāntyai lepaḥ| vaiśvadevī|
akṣatailadrutā lepaḥ kṛṣṇasarpodbhavā maṣī| śikhipittaṃ tathā, dagdhaṃ hrīberaṃ vā tadāplutam||12||
Sa. kṛṣṇasarpajā maṣī akṣatailena drutā lepaḥ| mayūrapittaṃ ca lepaḥ pūrvaguṇaḥ| athavā, hrīberaṃ dagdhaṃ tena-akṣatailenāloḍitaṃ, lepastadvat|
kuḍavo'valgujabījāddharitālacaturthabhāgasammiśraḥ| mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ savarṇakaraṇaṃ paraṃ śvitre||13||
Sa. bākucībījaṃ palacatuṣṭayaṃ haritālapalaṃ gomūtreṇa piṣṭaṃ śvitre savarṇakaraṃ syāt| āryā|
kṣāre sudagdhe gajaliṇḍaje ca gajasya mūtreṇa parisrute ca| droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujānām||14|| śvitraṃ jayeccikkaṇatāṃ gatena tena pralimpan bahuśaḥ praghṛṣṭam| kuṣṭhaṃ maṣaṃ vā tilakālakaṃ vā yadvā vraṇe syādadhimāṃsajātam||15||
Sa. gajapurīṣaje kṣāre sudagdhe droṇapramāṇe yathāpramāṇaṃ gajasya mūtreṇa kṣāravidhinā parīsrute'smin bākucībījaṃ dattvā pacet| kimbhūtam ? daśabhāgayuktam,-daśabhirbhāgaiḥ prakṛtatvāt kṣārasya sambandhibhirmiśritam| tena cikkaṇatāṃ-madanarūpatāṃ, gatena puruṣo bahuśaḥ praghṛṣṭaṃ śvitraṃ pralimpan jayet, kuṣṭhādīṃśca| adhimāṃsarūpato yacca syāttacca jayet| upajātī|
bhallātakaṃ dvīpisudhārkamūlaṃ guñjāphalaṃ tryūṣaṇaśaṅkhacūrṇam| tutthaṃ sakuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāradvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā||16|| snugarkadugdhe ghanamāyasasthaṃ śalakayā tadvidadhīta lepam| kuṣṭhe kilāse tilakālakeṣu maṣeṣu durnāmasu carmakīle||17||
Sa. bhallātakādikaṃ snugarkayordugdhe paktvā ghanamāyasapātre sthitaṃ tat-etat, śalākayā lepaṃ kuṣṭhādiṣu vidadhīta| indravajropajātī|
śuddhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṃ kasyacideva praśāmyati kṣīṇapāpasya||18|| iti śvitracikitsitam||1||
Sa. śvitraṃ kasyacideva narasya kṣīṇakalmaṣasya śuddhyādibhiḥ śāmyati| āryā| iti śvitracikitsā| asmādanantaraṃ kṛmicikitsitaṃ vyākhyāyate, cikitsāsāmānyāt|
atha kṛmicikitsitam| snigdhasvinne guḍakṣīramatsyādyaiḥ kṛmiṇodare| utkleśitakṛmikaphe śarvarīṃ tāṃ sukhoṣite||19|| surasādigaṇaṃ mūtre kvāthayitvā'rdhavāriṇi| taṃ kaṣāyaṃ kaṇāgālakṛmijitkalkayojitam||20|| satailasvarjikākṣāraṃ yuñjyādvastiṃ tato'hani| tasminneva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam||21|| trivṛtkalkaṃ phalakaṇākaṣāyāloḍitaṃ tataḥ| ūrdhvādhaḥśodhite kuryātpañcakolayutaṃ kramam||22|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ pariṣecanam| kāle viḍaṅgatailena tatastamanuvāsayet||23||
Sa. kṛmiṇamaduraṃ yasyeti pāmāditvānnapratyayaḥ| tasmin kṛmiṇodare nare snigdhasvinne tathā guḍādibhirutkleśitāḥ-svasthānāccyāvitāḥ , kṛmayaḥ kaphaśca yasya tasmiṃstathābhūta udare tathā samutkleśitādanantaraṃ tāṃ rātriṃ sukhoṣite sati satailasvarjikākṣāraṃ bastiṃ yuñjyāt| katham ? ityāha-surasādigaṇaṃ (hṛ. sū. a. 15|30) gomūtre'rdhavāriṇi kvāthayitvā tatastaṃ kaṣāyaṃ kaṇādīnāṃ kalkena yojitaṃ-miśraṃ kṛtvā| tato-nirūhādanantaraṃ , tasminnevāhani taṃ-nirūḍhaṃ , virecanaṃ trivṛtkalkaṃ phalādikaṣāyāloḍitaṃ pāyayet| tataḥ-anantaraṃ , ūrdhvādhaḥśodhite tasmin pañcakolayutaṃ kramaṃ-peyāvilepyādikaṃ , kuryāt| tataḥ kaṭvādibhiḥ kaṣāyaiḥ pariṣecitaṃ samanantaraṃ yadā sandhukṣito'gnistadā tasmin kāle viḍaṅgatailena tamanuvāsayet|
śiroroganiṣedhoktamācarenmūrdhageṣvanu| udriktatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca bhojanam||24||
Sa. śirorogapratiṣedhe yaduktaṃ tanmūrdhageṣu kṛmiṣvācaret| anu-paścāt, prabhūtatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca bhojanamācaret|
viḍaṅgakṛṣṇāmaricapippalīmūlaśigrubhiḥ| pibetsasvarjikākṣārairyavāgūṃ takrasādhitam||25||
Sa. tathā viḍaṅgādibhistakrasādhitāṃ peyāṃ pibet|
rasaṃ śirīṣakiṇihīpāribhadrakakembukāt| palāśabījapattarapūtikādvā pṛthak pibet||26|| sakṣaudraṃ, surasādīn vā lihyātkṣaudrayutān pṛthak| ---------------------------------------------|27|
Sa. śirīṣādirasaṃ pibet| kiṇihī-girikarṇikā| palāśabījādīnāṃ vā rasaṃ mākṣikānvitaṃ pṛthak pibet| athavā , surasādīn (hṛ. sū. a. 15|30) kṣaudrayutān pṛthag lihyāt|
---------------------------------------------| śatakṛtvo'śvaviṭcūrṇaṃ viḍaṅgakvāthabhāvitam||27|| kṛmimān madhunā lihyādbhāvitaṃ vā varārasaiḥ| ---------------------------------------------|28|
Sa. aśvapurīṣacūrṇaṃ bahūn vārān viḍaṅgakvāthena bhāvitamathavā'śvaśakṛccūrṇaṃ triphalākvāthena bhāvitaṃ madhunā kṛmimān lihyāt|
---------------------------------------------| śirogateṣu kṛmiṣu cūrṇaṃ pradhamanaṃ ca tat||28||
Sa. śirogateṣu kṛmiṣu tat-śiroroganiṣedhoktaṃ, cūrṇaṃ pradhamanaṃ-nasyaṃ , cācaret|
ākhukarṇīkisalayaiḥ supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ| paktvā pūpalikāṃ khādeddhānyāmlaṃ ca pibedanu||29|| sapañcakolalavaṇamasāndra takrameva vā| ---------------------------------------------|30|
Sa. tathā, mūṣakakarṇīpallavaiḥ sūkṣmacūrṇitaiḥ śālicūrṇamiśritaiḥ pūpalikāṃ paktvā khādet| tadanu-paścācca, dhānyāmlaṃ pibet| athavā , takraṃ-mathitaṃ , pañcakolalavaṇayutaṃ pibet|
---------------------------------------------| nīpamārkavanirguṇḍīpallaveṣvapyayaṃ vidhiḥ||30|| viḍaṅgacūrṇamiśrairvā piṣṭairbhakṣyān prakalpayet| ---------------------------------------------|31|
Sa. nīpādiṣvayameva-pūrvokto mūṣakakarṇīpallavavidhiḥ , kalpyaḥ| athavā , piṣṭairviḍaṅgacūrṇamiśritairbhakṣyān prakalpayet|
---------------------------------------------| viḍaṅgataṇḍulairyuktamardhāṃśairātape sthitam||31|| dinamāruṣkaraṃ tailaṃ pāne bastau ca yojayet| surāhvasaralasnehaṃ pṛthagevaṃ ca kalpayet||32||
Sa. aruṣkarajaṃ tailaṃ pāne bastau ca yojayet| kimbhūtam ? ardhabhāgapramāṇairviḍaṅgataṇḍulairmiśritaṃ tathā dinamātape sthitam| dinamityatyantasaṃyoge dvitīyā| devadārvāditailaṃ pṛthagevaṃ-viḍaṅgataṇḍulānvitamātape sthitaṃ , kalpayet|
purīṣajeṣu sutarāṃ dadyādbastivirecane| ---------------------------------------------|33|
Sa. purīṣajeṣu kṛmiṣu sutarāṃ bastiṃ virecanaṃ ca dadyāt|
---------------------------------------------| śirovirekaṃ vamanaṃ śamanaṃ kaphajanmasu||33||
Sa. kaphajanmasu kṛmiṣu śirovirekaṃ-nasyaṃ , vamanaṃ śamanaṃ ca kuryāt|
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryātkuṣṭhacikitsitāt| ---------------------------------------------|34|
Sa. raktotthānāṃ kṛmīṇāṃ kuṣṭhacikitsitāt pratīkāraṃ vidadhyāt| lyablope pañcamī , kuṣṭhacikitsitoktapekṣyetyarthaḥ|
---------------------------------------------| indraluptavidhiścātra vidheyo romabhojiṣu||34||
Sa. romabhojiṣu kṛmiṣvindraluptavidhiḥ (hṛ. u. a. 24|28) kāryaḥ|
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca parṇavanti| samāsato'mlānmadhurān rasāṃśca kṛmīn jihāsuḥ parivarjayet|35| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvitrakṛmicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ|20|
Sa. kṛmīn jihāsuḥ kṣīrādīn varjayet| upajātivṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvitrakṛmicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||