21. vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. asmādanantaraṃ vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyātumupakramyate , sarvacikitsābādhitatvāt|
athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) kevalaṃ nirupastambhamādau snehairupācaret| vāyuṃ sarpirvasāmajjatailapānairnaraṃ tataḥ||1|| snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayetpunaḥ| yūṣairgrāmyodakānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ||2|| pāyasaiḥ kṛsaraiḥ sāmlalavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ| nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ svedayettataḥ||3|| svabhyaktaṃ snehasaṃyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ| ---------------------------------------------|4|
Sa. kevalaṃ-śuddhaṃ , tathā nirupastambhaṃ-anyenādhānakena samīpasambhavinā'nādhāritaṃ , īdṛśaṃ vāyuṃ snehairādāvevopācaret| katham ? ityāha-sarpirityādi| nanu, tailasya pavanavijaye prādhānyādevaṃ nirdeśaḥ kartuṃ yuktaḥ , tailavasāmajjasarpiḥpānairiti| yuktamāha bhavān| kintu, ājanmasātmyāt sarpiḥ pradhānamanavaratamiti sarpiḥ prāgupanyastam| sarpiḥpānādibhistāvat snehayet yāvat "snehodvegaḥ klamaḥ " (hṛ. sū. a. 16|30) ityādi snehalakṣaṇaṃ syāt| snehaklāntaṃ ca naraṃ payobhiḥ samāśvāsya punaryūṣādibhiḥ snehānvitaiḥ snehayet| tathā tarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ snehayet| tataḥ-anantaraṃ , suṣṭvabhyaktaṃ antaṃ śaṅkarādyaiḥ-svedaiḥ svedavidhigaditaiḥ, punaḥ punaḥ svedayet| eva svedite sati yo guṇaḥ syāttamāha-
---------------------------------------------| snehāktaṃ svinnamaṅgaṃ tu vakraṃ stabdhaṃ savedanam||4|| yatheṣṭamānāmayituṃ sukhameva hi śakyate| ---------------------------------------------|5|
Sa. snehābhyaktaṃ gātraṃ svinnaṃ sadvakraṃ tathā stabdhaṃ tathā sarujaṃ yatheṣṭaṃ sukhamevānāmayituṃ śakyate| "jalahvalahmalanamāmanupasargāṇāṃ vā mitvam|" iti nāmayitumityatra na hṛsvatvam| etadeva dṛṣṭāntadvāreṇa pratipādayannāha--
---------------------------------------------| śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ||5|| śakyaṃ karmaṇyatāṃ netuṃ kimu gātrāṇi jīvitām| ---------------------------------------------|6|
Sa. hi-yasmāt, śuṣkāṇyapi kāṣṭhāni snehasvedasaṃyojanena karmaṇyatāṃ netuṃ śakyante| kimuta jīvatāṃ gātrāṇi na śakyante ? śakyanta evetyarthaḥ| śakyamiti pūrvoktakramamātre napuṃsakatvamekatvaṃ ca| yathā kālidāsasya-"śakyamaṅgulibhiruddhṛtairadhaḥ śākhināṃ patitapuṣpakomalaiḥ| patrajarjaraśaśiprabhālavairebhirutkacayituṃ tavālakān||" iti|
---------------------------------------------| harṣatodarugāyāmaśophastambhagrahādayaḥ||6|| svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate| ---------------------------------------------|7|
Sa. svinnasya puṃso harṣādayaḥ śīghraṃ praśāmyanti| mṛdutvaṃ ca gātreṣu jāyate|
---------------------------------------------| snehaśca dhātūn saṃśuṣkān puṣṇātyāśūpayojitaḥ||7|| balamagnibalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāsyābhivardhayet| ---------------------------------------------|8|
Sa. tathā, sninnasya sneha upayojito dhātūn viśuṣkān drāgeva puṣṇāti| tathā, asya-vātarogiṇo, balādīnabhivardhayet|
---------------------------------------------| asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ svedaiśca pratipādayet||8|| tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ| ---------------------------------------------|9|
Sa. taṃ-āturaṃ, punaḥ snehasvedābhyāṃ yojayet| tathā-evaṃ kṛte snehamṛdau koṣṭhe sati sarve vātarogā naśyanti|
---------------------------------------------| yadyetena sadoṣatvātkarmaṇā na praśāmyati||9|| mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairbheṣajaistaṃ viśodhayet| ---------------------------------------------|10|
Sa. anena karmaṇā cenna praśāmyati vātāmayastadā taṃ-vātāmayinaṃ, mṛdubhirdravyaiḥ-karṇikārādibhiḥ, snehānvitairviśodhayet|
--------------------------------------------| ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā sātalāsiddhameva vā||10|| payasairaṇḍatailaṃ vā pibeddoṣaharaṃ śivam| --------------------------------------------|11|
Sa. tilvakena pakvaṃ sātalayā vā pakvaṃ kṣīreṇa vā sahairaṇḍatailaṃ pibet| tacca pītaṃ doṣaharaṃ śivaṃ ca syāt| nanu, kimityanulomanaṃ kriyate ? ityāha-
---------------------------------------------| snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||11|| sroto baddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet| ---------------------------------------------|12|
Sa. yasmāt snigdhādibhirāhārairmalaścitaḥ srotāṃsi ruddhvā vāyuṃ rundhyāt, tasmānmārutamanulomayet|
---------------------------------------------| durbalo yo'virecyaḥ syāttaṃ nirūhairupācaret||12|| dīpanaiḥ pācanīyairvā bhojyairvā tadyutairnaram| saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau punarhitau||13||
Sa. yo naro durbalo virecanānarho bhavet taṃ-naraṃ, nirūhairupācaret| kimbhūtaiḥ ? dīpanai pācanīyaiśca| athavā, tadyutaiḥ-dīpanīyapācanīyayutaiḥ, bhojyairupācaret| anantaraṃ samyakśuddhasya vahnau cotthite sati punarapi snehasvedau hitau|
āmāśayagate vāyau vamitapratibhojite| sukhāmbunā ṣaḍdharaṇaṃ vacādiṃ vā prayojayet||14|| sandhukṣite'gnau parato vidhiḥ kevalavātikaḥ| ---------------------------------------------|15|
Sa. āmāśayagate vāte sati tathā vamitaścāsau pratibhojitaśca tasmin vamitapratibhojite nara uṣṇajalena ṣaḍdharaṇaṃ vacādigaṇaṃ (hṛ. sū. a. 15|35) vā prayojayet| ṣaḍdharaṇayogaḥ saṅgrahādevāvagantavyaḥ| tatraivaṃ paṭhyate (ci. a. 21)- "dārvīkaliṅgakaṭukātiviṣāgnipāṭhā mūtreṇa sūkṣmarajaso dharaṇapramāṇāḥ| pītā jayanti gudajodarakuṣṭhamehakoṣṭhānilāḍhyapavanagrahaṇīpradoṣān||" iti| dharaṇaṃ-palasya daśamo bhāgaḥ| agnau sandīpite sati, anantaraṃ kevalavātiko vidhiḥ, 'kāryaḥ' iti śeṣaḥ|
---------------------------------------------| matsyānnābhipradeśasthe siddhānbilvaśalāṭubhiḥ||15||
Sa. nābhipradeśasthe vāte matsyān bilvaśalāṭubhiḥ siddhā yojayet|
bastikarma tvadhonābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ| ---------------------------------------------|16|
Sa. adhonābheḥ sthite vāte'vapīḍakaḥ śasyate| caśabdānmatsyāśca|
---------------------------------------------| koṣṭhage kṣāracūrṇādyā hitāḥ pācanadīpanāḥ||16||
Sa. koṣṭhage vāyau kṣārādyāḥ pācanā dīpanāśca hitāḥ|
hṛtsthe payaḥ sthirāsiddham-------------------| ---------------------------------------------|17|
Sa. hṛdayasthite samīraṇe kṣīraṃ śāliparṇyā śṛtaṃ hitam|
-------------------------śirobastiḥ śirogate| snaihikaṃ nāvanaṃ dhūmaḥ śrotrādīnāṃ ca tarpaṇam||17||
Sa. śirogate śirobastiḥ śasyate| snaihikaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ karṇāditarpaṇaṃ ca hitam|
svedābhyaṅganivātāni hṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite| ---------------------------------------------|18|
Sa. sa-tvaksthe maruti svedādīni hitāni| hṛdayapriyaṃ cānnaṃ hitam|
---------------------------------------------| śītāḥ pradehā raktasthe vireko raktamokṣaṇam||18||
Sa. raktasthe vāte śītāḥ pradehā raktamokṣaṇaṃ ca hitam|
vireko māṃsamedaḥsthe nirūhāḥ śamanāni ca| ---------------------------------------------|19|
Sa. māṃsamedaḥsthite vāyau virekastathā nirūhāḥ śamanāni ca hitāni|
---------------------------------------------| bāhyābhyantarataḥ snehairasthimajjagataṃ jayet||19||
Sa. asthimajjasthaṃ mārutaṃ bāhyābhyantarataḥ snehairjayet|
praharṣo'nnaṃ ca śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam| ---------------------------------------------|20|
Sa. śukrasthe samīraṇe praharṣaṇaṃ tathā balaśukrakāri cānnaṃ hitam|
---------------------------------------------| vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā tu śukraṃ dadyādvirecanam||20|| viriktaṃ pratibhuktaṃ ca pūrvoktāṃ kārayetkriyāṃ| ---------------------------------------------|21|
Sa. śukraṃ ca ruddhamārgaṃ dṛṣṭvā virekaṃ dadyāt| viriktaṃ pratibhuktaṃ ca naraṃ pūrvoditāṃ kriyāṃ kārayet| "hṛkroranyatarasyām|" iti pratibhuktasyāpi karmatvam|
---------------------------------------------| garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ ca viśuṣyatām||21|| sitākāśmaryamadhukaiḥ siddhamutthāpane payaḥ| ---------------------------------------------|22|
Sa. vātena garbhe śuṣke sati bālānāṃ ca viśuṣyatāṃ śarkarādibhiḥ siddhaṃ kṣīramutthāpane hitam|
---------------------------------------------| snāvasandhiśirāprāpte snehadāhopanāhanam||22||
Sa. snāvādiprāpte snehadāhopanāhanaṃ hitam|
tailaṃ saṅkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam| ---------------------------------------------|23|
Sa. saṅkucite'ṅge sati māṣasaindhavasādhitaṃ tailamabhyaṅgaḥ|
---------------------------------------------| āgāradhūmalavaṇatailairlepaḥ srute'sṛji||23|| supte'ṅge veṣṭayukte tu kartavyamupanāhanam| ---------------------------------------------|24|
Sa. rakte srute satyāgāradhūmādibhirlepaḥ| supte gātre tathā veṣṭanayukte copanāhaḥ kāryaḥ| ākṣepakādīnāṃ madhyāt mahātyayatvādapatānakasya tāvaccikitsāmāha-
---------------------------------------------| athāpatānakenārtamasrastākṣamavepanam||24|| astabdhameḍhramasvedaṃ bahirāyāmavarjitam| akhaṭvāghātinaṃ cainaṃ tvaritaṃ samupācaret||25||
Sa. atha-anantaraṃ, vātavyādhayaḥ saṃjñānirdiṣṭāḥ prastūyante| enaṃ-apatānakārtaṃ naraṃ, asrastākṣādiyuktaṃ yāvadakhaṭvāghātinaṃ ca tvaritaṃ kṛtvopakramet|
tatra prāgeva susnigdhasvinnāṅge tīkṣṇanāvanam| srotoviśuddhaye yuñjyādacchapānaṃ tato ghṛtam||26|| vidāryādigaṇakvāthadadhikṣīrarasaiḥ śṛtam| nātimātraṃ tathā vāyurvyāpnoti sahasaiva vā||27||
Sa. tasminnapatānakārte nare, pūrvameva ca suṣṭhu snigdhāṅge svinnāṅge ca tīkṣṇaṃ nasyaṃ-trikaṭukādinā, srotoviśuddhaye yojyam| tataḥ-anantaraṃ, acchapānaṃ ghṛtaṃ yuñjīta| katarat ? ityāha-vidāryādigaṇakvāthādiśṛtam| ghṛtādvidāryādigaṇakvāthaścaturguṇo dadhikṣīrarasāḥ sarpiḥsamā grāhyāḥ| tathā-evaṃkṛte sati, māruto'timātraṃ na vyāpnoti| sahasā-jhaṭityeva ca, nāśrute|
kulatthayavakolāni bhadradārvādikaṃ gaṇam| niḥkvāthyānūpamāṃsaṃ ca tenāmlaiḥ payasā'pi ca||28|| svāduskandhapratīvāpaṃ mahāsnehaṃ vipācayet| sekābhyaṅgāvagāhānnapānanasyānuvāsanaiḥ||29|| sa hanti vātaṃ, te te ca snehasvedāḥ suyojitāḥ| ---------------------------------------------|30|
Sa. kulatthādīnānūpamāṃsaṃ ca niḥkvāthya tena kvāthenāmlaiḥ-dhānyāmlādibhiḥ, svāduskandhakṛtakalkaṃ mahāsnehaṃ vipācayet| saḥ-mahāsneho, vātaṃ hanti| te te ca-pūrvoktāḥ snehāḥ svedāḥ, samyagyojitāḥ vātaṃ ghnanti|
---------------------------------------------| vegāntareṣu mūrdhānamasakṛccāsya recayet||30|| avapīḍaiḥ pradhamanaistīkṣṇaiḥ śleṣmanibarhaṇaiḥ| śvasanāsu vimuktāsu tathā saṃjñāṃ sa vindati|31|
Sa. vegāntareṣu-vegāntarāleṣu, mūrdhānamasakṛt-bahūn vārān, recayet| kaiḥ ? ityāha-avapīḍaiḥ-"kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrdharecanaḥ|" (hṛ. sū. a. 20|7) ityuktaiḥ| tathā pradhamanaiḥ-"dhmānaṃ virecaneścūrṇairyuñjyāt" (hṛ. sū. a. 20|8) ityuktaiḥ| etaiśca tīkṣṇaiḥ-tīkṣṇadravyakṛtaiḥ, ata eva śleṣmanāśanaiḥ| [ tathā- ] evaṃkṛte sati, śvasanāsu śleṣmavimuktāsu saṃjñāṃ-cetanāṃ, saḥ-rogī, labhate| prāṇanāḍyo hṛdāśritāḥ śvasanā ityucyante|
sauvarcalābhayāvyoṣasiddhaṃ sarpiścale'dhike||31|| ---------------------------------------------||31||
Sa. vāyāvadhike sauvarcalādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ siddhaṃ sarpirhitam|
palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ prasthaṃ palāṃśaṃ gurupañcamūlam| sairaṇḍasiṃhītrivṛtaṃ ghaṭe'pāṃ paktvā pacetpādaśṛtena tena||32|| dadhnaḥ pātre yāvaśūkāttribilvaiḥ sarpiḥprasthaṃ hanti tatsevyamānam| duṣṭān vātānekasarvāṅgasaṃsthān yonivyāpadgulmavardhmodaraṃ ca||33||
Sa. tilvakato-lodhrāt palāṣṭakaṃ, triphalāyāḥ prasthaṃ, mahatpañcamūlaṃ pṛthak palabhāgam| kimbhutaṃ pañcamūlam ? eraṇḍavyāghrītrivṛtābhiryuktam| ete'pi palāṃśā ityarthaḥ| jaladroṇe pacet| tena ca pādāvaśeṣeṇa tathā dadhna āḍhake yavakṣārapalaistribhighṛtaprasthaṃ pacet| etacca ghṛtaṃ sevyamānaṃ duṣṭavātādīn hanti| upajātiśālinyau vṛtte|
---------------------------------------------| vidhistilvakavajjñeyo ramyakaśokayorapi||34||
Sa. tilvakasyeva tilvakavat mahānimbasyāśokasya ca vidharjñeyaḥ|
cikitsitamidaṃ kuryācchuddhavātāpatānake| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaṃ--------------|35|
Sa. evamupakramaṃ śuddhavātāpatānake kuryāt| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaṃ-doṣadvayoktaṃ, cikitsitaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| ------------------cūrṇayitvā kaphānvite||35|| tumbarūṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛtpārśvārtyapatantrake||36|| hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhī dāḍimaṃ sāmlavetasam| pibedvā śleṣmapavanahṛdrogoktaṃ ca śasyate||37||
Sa. kaphayukte tumbarvādikaṃ cūrṇayitvā yavakvāthajalena peyaṃ hṛtpīḍādiṣu(ke)| athavā, hiṅgvādikaṃ yavakvāthāmbunā peyam| śleṣmavātahṛdroge ca yatkathitaṃ tacca śasyate|
āyāmayorarditavadbāhyābhyantarayoḥ kriyā| tailadroṇyāṃ ca śayanamāntaro'tra sudustaraḥ||38||
Sa. āyāmayorbāhyābhyantarayorarditavatkriyā syāt| tailadroṇyāṃ śayanaṃ ca| atra-anayormadhyāt, āntara āyāmaḥ sudustaraḥ-atikaṣṭasādhyaḥ|
vivarṇadantavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ| prasvidyaṃśca dhanuṣambhī daśarātraṃ na jīvati||39||
Sa. vivarṇadantāsyaḥ srastāṅgādiḥ prasvedavāṃśca dhanuṣkambhī daśarātraṃ na jīvati|
vegeṣvato'nyathā jīvenmandeṣu vinato jaḍaḥ| khañjaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ paṅgulo vikalo'thavā||40|| hanusraṃse hanū snigdhasvinnau svasthānamānayet| unnāmayecca kuśalaścibukaṃ vivṛte mukhe||41|| nāmayetsaṃvṛte śeṣamekāyāmavadācaret| ---------------------------------------------|42|
Sa. ato'nyathā-vivarṇadantādiviparyayeṇa, tathā mandeṣu vegeṣu satsu jīvet| jīvaṃśca vinatādiguṇaḥ syāt| hanusraṃse tu hanū snigdhasvinnau santau svasthānaṃ prāpayet| kuśalo bhiṣak vivṛte mukhe sati cibukamūrdhvaṃ nāmayet| saṃvṛte tu mukhe cibukaṃ nāmayet| śeṣaṃ cikitsitamekayāmavadācaret-arditavadācaret|
---------------------------------------------| jihvāstambhe yathāvasthaṃ kāryaṃ vātacikitsitam||42||
Sa. jihvāyāḥ stambhe sati yathāvasthaṃ vātasyopakramaḥ kāryaḥ snehasvedānvitaḥ|
ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ śrotrākṣitarpaṇam| saśophe vamanaṃ, dāharāgayukte sirāvyadhaḥ||43||
Sa. ardite nāvanādi cikitsitam| śophānvite sati vamanaṃ kāryam| dāhādiyukte sati sirāvyadhaḥ|
snehanaṃ snehasaṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam| ---------------------------------------------|44|
Sa. pakṣāghāte snehanaṃ tathā virekaḥ kāryaḥ snehānvitaḥ|
---------------------------------------------| avabāhau hitaṃ nasyaṃ snehaścottarabhaktikaḥ||44||
Sa. avabāhau nasyādi hitam| āme tūpavāsa eva hita ityuvāca saṅgrahe (?)|
ūrustambhe tu na sneho na ca saṃśodhanaṃ hitam| śleṣmāmamedobāhulyādyuktyā tatkṣapaṇānyataḥ||45|| kuryādrūkṣopacāraśca yavaśyāmākakodravāḥ| śākairalavaṇaiḥ śastāḥ kiñcittailairjalaiḥ śṛtaiḥ||46|| jāṅgalairaghṛtairmāṃsairmadhvambhoriṣṭapāyinaḥ| vatsakādirharidrādirvacādirvā sasaindhavaḥ||47|| āḍhyavāte sukhāmbhobhiḥ peyaḥ ṣaḍdharaṇo'thavā| ---------------------------------------------|48|
Sa. ūrustambhe tu snehādi na hitaṃ śleṣmāmamedobāhulyāt| [ataḥ-] asmācca hetoḥ, tayoḥ-āmaśleṣmaṇoḥ, kṣapaṇāni-kṣayakaraṇāni, yuñjyāt| rūkṣopacārārthaṃ madhvambhoriṣṭapāyino yavādayaḥ śākairīṣallavaṇaistathā jalaiḥ śṛtaiḥ| tathā māṃsaiḥ saha| kimbhūtaiḥ ? jāṅgalaistathā ghṛtarahitairhitāḥ|
---------------------------------------------| lihyātkṣaudreṇa vā śreṣṭhācavyatiktākaṇāghanāt||48|| kalkaṃ samadhu vā cavyapathyāgnisuradārujam| mūtrairvā śīlayetpathyāṃ gugguluṃ girisambhavam||49||
Sa. athavā kṣaudreṇa triphalādikaṃ kalkaṃ lihyāt| cavyādikaṃ vā kalkaṃ mākṣikānvitaṃ lihyāt| athavā, gomūtreṇa harītakīmabhyaset| tathā, gugguluṃ śilājatu vā śīlayet|
vyoṣāgnimustatriphalāviḍaṅgairgugguluṃ samam| khādan sarvān jayedvyādhīn medaḥ śleṣmāmavātajān||50||
Sa. vyoṣādibhirnavabhirdravyairguggulaṃ tulyaṃ bhakṣayan sarvān medaḥśleṣmāmavātajān vyādhīn hanti|
śāmyatyevaṃ kaphākrāntaḥ samedaskaḥ prabhañjanaḥ| kṣāramūtrānvitān svedān sekānudvartanāni ca||51|| kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ| mūlairvā'pyarkatarkārīnimbajaiḥ sasurāhvayaiḥ||52|| sakṣaudrasarṣapāpakvaloṣṭavalmīkamṛttikaiḥ| kaphakṣayārthaṃ vyāyāme sahye cainaṃ pravartayet||53|| sthalānyullaṅghayennārīḥ śaktitaḥ pariśīlayet| sthiratoyaṃ saraḥ kṣemaṃ pratisroto nadīṃ taret||54||
Sa. evaṃ-prāgukte kriyākrame kṛte sati, kaphāvṛto marut samedaskaḥ śāmyati| tathā kṣāramūtrayutān svedādīn kuryāt| tathā, karañjaphalasarṣapaiḥ prabhūtamūtrāloḍitairlimpet| athavā, mūlairarkādijaiḥ kṣaudrādiyutairlimpet| enaṃ-ūrustambhinaṃ, soḍhuṃ śakye vyāyāme ca kaphakṣayāya pravartayet| śakya iti "śakisahośca" iti yat| vyāyāmaṃ śanaiḥ kārayedityarthaḥ| tameva vyāyāmamāha-sthalānyullaṅghayet| nārīryathāśakti śīlayet| sthiratoyaṃ sarastaret| kṣemaṃ-grahādirahitam| tathā nadīṃ taret| katham ? pratisrotaḥ-srotobhimukham|
śleṣmamedaḥkṣaye cātra snehādīnavacārayet| sthānadūṣyādi cālocya kāryā śeṣeṣvapi kriyā||55||
Sa. śleṣmamedaḥkṣaye satyasmin snehādīnavacārayet| śeṣeṣu ca vātarogeṣu sthānadūṣyādīnnirūpya cikitsitaṃ kāryam|
sahacaraṃ suradāruṃ sanāgaraṃ kvathitamambhasi tailavimiśritam| pavanapīḍitadehagatiḥ piban drutavilambitago bhavatīcchayā||56||
Sa. sahacarādi kvathitaṃ tailayutaṃ piban mārutārditaśarīra icchayā drutagamano vilambitagamano vā bhavati| tantrakṛtā sumatinaitadvātasya vṛttasya nāmāpi śliṣṭaṃ kṛtvā vibaddham| drutavilambitākhyaṃ hyetadvṛttam| tasya ca lakṣaṇam (vṛ. ra. a. 3|49)- "drutavilambitamāha nabhau bharau|" iti|
rāsnāmahauṣadhadvīpippalīśaṭhipauṣkaram| piṣṭvā vipācayetsarpirvātarogaharaṃ param||57||
Sa. rāsnādīn piṣṭvā sarpiḥ sāmānyaparibhāṣayā vipācayet| tacca suṣṭhu vātarogahṛt|
nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikānāṃ bhāgān pṛthak daśa palān vipaceddhaṭe'pām| aṣṭāṃśaśeṣitarasena punaśca tena prasthaṃ ghṛtasya vipacetpicubhāgakalkaiḥ||58|| pāṭhāviḍaṅgasuradārugajopakulyā- dvikṣāranāgaraniśāmiśicavyakuṣṭhaiḥ| tejovatīmaricavatsakadīpyakāgni- rohiṇyaruṣkaravacākaṇamūlayuktaiḥ||59|| mañjiṣṭhayā'tiviṣayā viṣayā yavānyā saṃśuddhaguggulupalairapi pañcasaṅkhyaiḥ| tatsevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ sandhyasthimajjagatamapyatha kuṣṭhamīdṛk||60|| nāḍīvraṇārbudabhagandaragaṇḍamālā- jatrūrdhvasarvagadagulmagudotthamehān| yakṣmāruciśvasanapīnasakāsaśopha- hṛtpāṇḍurogamadavidradhivātaraktam||61||
Sa. nimbādīnāṃ pṛthak pṛthak daśapalānambudroṇe pacet| tenāṣṭāṃśaśeṣeṇa kvāthena pāṭhādibhiryavānyantaiḥ kalkīkṛtaiḥ karṣāṃśaiḥ śreṣṭhaguggulupalaiśca pañcabhiḥ sarpiṣaḥ punaḥ prasthaṃ vipacet| tat-sarpiḥ, śīlitaṃ vāyumatibalaṃ sandhyādigatamapi parākaroti| kuṣṭhamapīdṛśaṃ(k)-sandhyādigataṃ, hanti| tathā, nāḍīvraṇādīn śamayati| vasantatilakāścatasraḥ|
balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet| tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śirogate||62||
Sa. balābilvābhyāṃ kvathite kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet| tasya-ghṛtamaṇḍasya pakvasya, karṣadvayaṃ palaṃ vā nasyaṃ śirogate vāte prayoktavyam|
tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā| viśeṣeṇa prayoktavyā kevale mātariśvani||63||
Sa. tadvat-ghṛtamaṇḍavat, nakrādijā vasā kevale vāte viśeṣeṇa prayojyā|
jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ pṛthak ca kvāthaṃ kvāthābhyāmekastailamābhyām| kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayettena pānā- dvātā naśyeyuḥ śleṣmayuktā viśeṣāt||64||
Sa. purāṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ ca pṛthak kvāthyam| kvāthābhyāmetābhyāṃ tailamekataḥ-ekasmin tailaṃ miśritaṃ, kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayet| tena tailena vātā naśyanti, viśeṣeṇa kaphayuktāḥ| vaiśvadevī|
prasāriṇītulākvāthe tailaprasthaṃ payaḥsamam| dvimedāmiśimañjiṣṭhākuṣṭharāsnākucandanaiḥ||65|| jīvakarṣabhakākolīyugulāmaradārubhiḥ| kalkitairvipacetsarvamārutāmayanāśanam||66||
Sa. prasāriṇītulākvāthe tailaprasthaṃ kṣīrasamaṃ dvimedādibhiḥ kalkitaiḥ sāmānyaparibhāṣayoktakalkapramāṇairvipacet| taccāśeṣavātarogaghnam|
samūlaśākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśamūlataśca| palāni pañcāśadabhīrutaśca pādāvaśeṣaṃ vipacedvahe'pām||67|| tatra sevyanakhakuṣṭhahimailā- spṛkpriyaṅgunalikāmbuśilājaiḥ| lohitānaladalohasurāhvaiḥ kopanāmiśituruṣkanataiśca||68|| tulyakṣīraṃ pālikaistailapātraṃ siddhaṃ kṛcchrān śīlitaṃ hanti vātān| kampākṣepastambhaśoṣādiyuktān gulmonmādau pīnasaṃ yonirogān||69||
Sa. sahācarasya mūlaśākhānvitasya tulāṃ sametāṃ daśamūlācca tulāṃ śatāvaryāḥ palāni pañcāśat jalasya caturdroṇe pādāvaśeṣaṃ vipacet| tasmin pādāvaśeṣe sevyādibhiḥ pālikaistailāḍhakaṃ tulyakṣīraṃ siddhaṃ śīlitaṃ kṛcchrān mārutān kampādiyutān gulmādīṃśca hanti| svāgatāśālinyau vṛtte|
sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet| mūlakalkāddaśapalaṃ payo dattvā caturguṇam||70|| athavā nataṣaḍgranthāsthirākuṣṭhasurāhvayāt| sailānaladaśaileyaśatāhvāraktacandanāt||71|| siddhe'smin śarkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ kṣipet| bheḍasya sammataṃ tailaṃ tatkṛcchrānanilāmayān||72|| vātakuṇḍalikonmādagulmavardhmādikān jayet| ---------------------------------------------|73|
Sa. sahācaratulāyāḥ kvāthe tailāḍhakaṃ pacet| mūlakalkāddaśapalāni kṣīraṃ tailacaturguṇaṃ dadyādityevaṃ pākaḥ| athavā sahācaratulāyāḥ kvāthe natādibhiḥ siddhe'smin taile śarkarārajaso'ṣṭādaśapalāni kṣipet| etacca bheḍākhyasya maharṣeḥ sammataṃ dāruṇān vātarogān vātakuṇḍalikādīṃśca jayet|
---------------------------------------------| balāśataṃ chinnaruhāpādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam||73|| jalāḍhakaśate paktvā śatabhāgasthite rase| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ||74|| pacetsājayordhāṃśaṃ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ| śaṭhīsaraladārvelāmañiṣṭhāgurucandanaiḥ||75|| padmakātibalāmustāśūrpaparṇīhareṇubhiḥ| yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||76|| palāśarasakastūrīnalikājātikośakaiḥ| spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||77|| tvakkundarukakarpūrataruṣkaśrīnivāsakaiḥ| lavaṅganakhakaṅkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ||78|| sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanakaplavaiḥ| sanāgakesaraiḥ siddhe dadyāccātrāvatārite||79|| patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tatprayojitam| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ chardiṃ mūrcchāṃ gulmakṣatakṣayān||80|| plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet| balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam||81||
Sa. balāyāḥ śataṃ, guḍūcyāḥ pañcaviṃśatipalāni, rāsnāyāḥ sārdhāni dvādaśapalāni, etacca jalāḍhakaśate paktvā''ḍhakamātrasthite kvāthe dadhyādibhistulyaistailāḍhakamajākṣīrasyārdhāḍhakaṃ śaṭhyādibhiḥ palonmitaiḥ pacet| kaṭuphalaṃ-laghukaṅkolakam| plavaḥ-kuṭannaṭaḥ| avatārite cāsmin patrakalkaṃ dadyāt| anantarametattailaṃ vidhinā prayojitaṃ kāsādīn hanti| etadbalātailaṃ śreṣṭhaṃ garbhavyāpaduktādbalātailāt| tathā vātarogaghnam|
pāne nasye'nvāsane'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyagete prayuktāḥ| duṣṭān vātānāśu śāntiṃ nayeyu- rvandhyā nārīḥ putrabhājaśca kuryuḥ||82||
Sa. ete-pūrvoktāḥ snehāḥ, pānādiṣu kāle-avasare, prayuktā duṣṭān vātān drāgeva śamayeyuḥ| vandhyāśca nārīḥ putrabhājo vidadhyuḥ| śālinīvṛttam|
snehasvedairdrutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ| pittaṃ vā darśayedrūpaṃ bastibhistaṃ vinirjayet|83| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ|21|
Sa. snehasvedaiśca yadā kapho druto-dravatvaṃ prāptaḥ, pakvāśayastho rūpaṃ darśayet, athavā pittaṃ rūpaṃ darśayet, taṃ-kaphaṃ pittaṃ vā, bastibhirvinirjayet| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||