Sa. asmādanantaraṃ vātaraktacikitsitamārabhyate| yato vātaśoṇitākhyo vyādhiḥ prāyo vātavyādhireva| śoṇitayuktena vāyunā kṛtatvādbahuvaktavyācca pṛthagasyopadeśaḥ, ityata āha-
athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vātaśoṇitino raktaṃ snigdhasya bahuśo haret| alpālpaṃ pālayan vāyuṃ yathādoṣaṃ yathābalam||1||
Sa. vātaśoṇitino narasya snigdhasya sato bahūn vārān lohitamalpālpaṃ haredvātakopabhayāt| ata evāha,-pālayan vāyum, tathā yathādoṣaṃ-doṣānatikrameṇa, tathā balānatikrameṇa| yathādoṣamityupalakṣaṇārtham, dūṣyādyanatikrameṇāpi raktaṃ haret|
rugrāgatodadāheṣu jalaukobhirvinirharet| śṛṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvitam||2|| pracchānena sirābhirvā deśāddeśāntaraṃ vrajat| --------------------------------------------|3|
Sa. rugrāgādiṣu satsu jalaukobhī rudhiraṃ haret| cimicimādyanvitaṃ raktaṃ śṛṅgatumbairharet| deśāddeśāntaraṃ gacchadasṛk pracchānena sirayā vā haret|
--------------------------------------------| aṅgaglānau tu na srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat||3|| gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān| glānimanyāṃśca vātotthān kuryādvāyurasṛkṣayāt||4||
Sa. aṅgaglānau tu satyāṃ na sādhyaṃ syāt| tathā rūkṣe vātottare ca yadraktaṃ tadapi na srāvyam| rūkṣe sati vātacikitsitaṃ seveta| nanu, kasmādraktasrāvo na vidhīyate ? ityāha-vāyurasṛkkṣayādgambhīraśophādīn kuryāt|
virecyaḥ snehayitvā tu snehayuktairvirecanaiḥ| --------------------------------------------|5|
Sa. virecanayogyaḥ puruṣaḥ snehayitvā virecanadravyeḥ snehayutairvirecanīyaḥ|
vātottare vātarakte purāṇaṃ pāyayedghṛtam| --------------------------------------------||5||
Sa. vātottare vātarakte purāṇaṃ ghṛtaṃ pāyayet|
śrāvaṇīkṣīrakākolīkṣīriṇījīvakaiḥ samaiḥ| siddhaṃ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut||6||
Sa. śrāvaṇyādibhiḥ ṛṣabhayuktaiḥ kalkīkṛtaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ dugdhayuktaṃ vā vātaśoṇitahṛt|
drākṣāmadhūkavaribhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam| ghṛtaṃ pibettathā kṣīraṃ guḍūcīsvarase śṛtam||7|| tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrcchitam| --------------------------------------------|8|
Sa. drākṣāmadhūkayoḥ kvāthe siddhaṃ vā ghṛtaṃ saśarkaraṃ pibet| kṣīraṃ ca guḍūcīsvarase kvathitaṃ pibet| tailādi vā sammiśritaṃ pāyayet|
--------------------------------------------| balāśatāvarīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ||8|| śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------|9|
Sa. balādibhiḥ śṛtaṃ payo vātarujānāśanaṃ syāt|
--------------------------------------------| dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam||9||
Sa. dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ gomūtrayuktaṃ vā doṣānulomanaṃ syāt|
paitte paktvā varītiktāpaṭolatriphalāmṛtāḥ| pibeddhṛtaṃ vā kṣīraṃ vā svādutiktakasādhitam||10||
Sa. paitte-pittādhike vātaśoṇite, śatāvaryādīn paktvā pibet| svādutiktadravyaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ vā pibet|
kṣīreṇairaṇḍatailaṃ ca prayogeṇa pibennaraḥ| bahudoṣo virekārthe jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ||11||
Sa. bahudoṣo naro virekārthameraṇḍatailaṃ kṣīreṇa pibet| jīrṇe tasmin kṣīraudanāśī syāt|
kaṣāyamabhayānāṃ vā pāyayeddhṛtabharjitam| kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇe drākṣārasena vā||12||
Sa. athavā, harītakīnāṃ kvāthaṃ ghṛtabharjitaṃ pāyayet| trivṛtāmūlacūrṇaṃ kṣīrānupānaṃ drākṣārasena vā pāyayet|
nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṃ kiñcidvātaraktacikitsitam||13|| viśeṣātpyupārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu| --------------------------------------------|14|
Sa. athavā tasya-vātaraktavato, malaṃ kṣīrabastibhirghṛtānvitairnirharet| yasmādbastitulyaṃ nānyadvātaraktacikitsitamasti| viśeṣeṇa pāthvādipīḍāsu bastirhitaḥ|
--------------------------------------------| mustādhātrīharidrāṇāṃ pibetkvāthaṃ kapholbaṇe||14|| sakṣaudraṃ triphalāyā vā guḍūcīṃ vā yathātathā| --------------------------------------------|15|
Sa. mustādīnāṃ kvāthaṃ mākṣikānvitaṃ kaphottare vātaśoṇite pibet| triphalāyāḥ kvāthaṃ vā samākṣikaṃ pibet| sarveṇa prakāreṇa guḍūcīṃ vā pibet|
--------------------------------------------| yathārhasnehapītaṃ ca vāmitaṃ mṛdu rūkṣayet||15|| triphalāvyoṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām| viḍaṅgam ṃ pippalīmūlaṃ lomaśāṃ vṛṣakaṃ tvacam||16|| ṛddhiṃ lāṅgalikīṃ cavyaṃ samabhāgāni peṣayet| kalye liptvā''yasīṃ pātrīṃ madhyāhne bhakṣayedidam||17|| vātāsre sarvadoṣe'pi paraṃ śūlānvite hitam| --------------------------------------------|18|
Sa. yo yasyārhaḥ snehastaṃ pītavantaṃ kṛtavamanaṃ ca mṛdu kṛtvā rūkṣayet| triphalādīni samāṃśāni jalena peṣayet| piṣṭvā ca prabhāte lauhīṃ pātrīṃ liptvā madhyāhna idaṃ bhakṣayet| etacca vātarakte sarvadoṣe'pi paraṃ śūlānvite hitam|
--------------------------------------------| kokilākṣakaniryūhaḥ pītastacchākabhojinā||18|| kṛpābhyāsa iva krodhaṃ vātaraktaṃ niyacchati| --------------------------------------------|19|
Sa. kokilākṣabhojinā kokilākṣakakvāthaḥ pīto vātaraktaṃ śamayati| kṛpābhyāsaḥ krodhaṃ yathā|
--------------------------------------------| pañcamūlasya dhātryā vā rasairlelītakīṃ vasām||19|| khuḍaṃ surūḍhamapyaṅge brahmacārī piban jayet| --------------------------------------------|20|
Sa. pañcamūlasya rasairāmalakarasairvā lelītakīṃ vasāṃ brahmacārī piban śarīre khuḍaṃ susthirībhūtamapi jayet|
--------------------------------------------| ityābhyantaramuddiṣṭaṃ karmabāhyamataḥ param||20||
Sa. iti-evaṃ, abhyantaraṃ karma-cikitsitamuktam| ataḥ paraṃ bāhyaṃ karmocyate|
āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam| prabhūte khajitaṃ toye jvaradāhārtinutparam||21||
Sa. kāñjikasyāḍhake tailaṃ caturthabhāgasarjarasaṃ pakvaṃ prabhūte jale mathitaṃ paraṃ jvaradāhārtinut|
samadhūcchiṣṭamañjiṣṭhaṃ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṃ tadabhyaṅgādvātaraktarujāpaham||22||
Sa. pūrvoktaṃ tailaṃ pakvaṃ saha madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivābhirāvāparūpābhirvartate yattadevabhūtaṃ satpiṇḍatailamucyate| taccābhyaṅgādvātaraktarujāharam|
daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣeko'nilaprāye tadvatkoṣṇena sarpiṣā||23||
Sa. daśamūlena kṣīraṃ siddhaṃ śīghrameva śūlahṛt, pariṣekeṇetyarthādavagamyate| ata evāha-pariṣeko'nilaprāye| tatheva koṣṇena sarpiṣā-ghṛtena, hitaḥ|
snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet| stambhākṣepakaśūkārtaṃ koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ||24||
Sa. athavā stambhādibhirārtaṃ naraṃ caturbhirmadhuradravyasādhitaiḥ snehaiḥ koṣṇaiḥ pariṣecayet| dāhe punastaireva śītaiḥ pariṣecayet|
tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| --------------------------------------------|25|
Sa. athavā, gavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ koṣṇaiḥ stambhākṣepakaśūlārtaṃ tadvat-prāgvat, pariṣecayet| dāhe punaretaireva kṣītaiḥ pariṣecayet|
--------------------------------------------| niḥkvāthairjīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā laghoḥ||25||
Sa. jīvanīyānāṃ dravyāṇāṃ niḥkvāthairlaghorvā pañcamūlasya kvāthaiḥ koṣṇaiḥ stambhādyārtaṃ pariṣecayet| dāhe tu śītalaiḥ|
drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sekārthaṃ taṇḍulakṣaudraśarkarāmbhaśca śasyate||26||
Sa. dāhe drākṣārasa ikṣurasa madyāni dadhimastvamlakāñjikaṃ sekārthaṃ śasyate| tathā, taṇḍulāmbhaḥ kṣaudrāmbhaḥ śarkarāmbhaśca sekārthaṃ śasyate|
priyāḥ priyaṃvadā nāryaścandamārdrakarastanāḥ| sparśaśītāh sukhasparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam||27||
Sa. nāryaḥ priyāḥ-vallabhāḥ, priyavacasaścandanonārdrāḥ karāḥ stanāśca yāsāṃ tāṃ evaṃvidhāḥ sparśena śītāḥ sukhasparśāśc dāhaṃ [ rujaṃ ] klamaṃ ca ghnanti|
sarāge saruje dāhe raktaṃ hṛtvā pralepayet| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ||28|| sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ| lepo rugdāhavīsarparāgaśophanibarhaṇaḥ||29||
Sa. dāhe sarāge sati raktaṃ hṛtvā prapauṇḍarīkādibhirlepaḥ kāryaḥ| sa ca lepo rugdāhādinibarhaṇaḥ| dārvī-dāruharidrā| madhukaṃ-yaṣṭīmadhu| sitopalā-śarkarā| erakāsaktuḥ-erakābījasaktuḥ|
vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kṛśaro mudgapāyasaḥ| tilasarṣapapiṇḍaiśca śūlaghnamupanāhanam||30||
Sa. kṛśaraḥ-tilamudgādikṛto, vātaghnaiḥ sādhito mudrapāyaso-mudrakṣīre yo miśritaḥ, tilasarṣapapiṇḍaiścaitadupanāhanaṃ śūlaghnam|
audakaprasahānūpavesavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snehayuktāḥ syurupanāhane||31|| stambhatodarugāyāmaśophāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||32||
Sa. audakādyā jīvanīyauṣadhaiḥ sādhitāḥ snehayuktāḥ susaṃskṛtā upanāhena stambhādināśanāḥ syuḥ| athavā, audakādīnāṃ vasā jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā stambhādināśanā syāt|
ghṛtaṃ sahacarānmūlaṃ jīvantī chāgalaṃ payaḥ| lepaḥ piṣṭāstilāstadvadbhṛṣṭāḥ payasi nivṛtāḥ||33||
Sa. sahacarajīvantīmūlakalko ghṛtacchāgapayomiśro lepa upayogī bhavati| piṣṭāstilā bhṛṣṭāḥ-bhajitāḥ, payasi-kṣīre, nivṛtāḥ-prakṣiptāḥ, tadvat-prāgvat pralepe yojyāḥ|
kṣārapriṣṭakṣumāṃ lepameraṇḍasya phalāni vā| kughārcchūlanivṛttyarthaṃ śatāhvāṃ vā'nile'dhike||34||
Sa. kṣumāṃ-atasīṃ, kṣīreṇa piṣṭāmadhike'nile śūlanivṛtyarthaṃ lepaṃ kuryāt| yadvā, eraṇḍasya phalāni kṣīrapiṣṭāni śūlanivṛttyarthaṃ lepaṃ kuryāt| yadvā, śatapuṣpāṃ kṣīre piṣṭvā śūlanivṛttyarthaṃ lepaṃ kuryāt|
mūtrakṣārasurāpakvaṃ ghṛtamabhyañjane hitam| --------------------------------------------|35|
Sa. mūtrādibhiḥ siddhaṃ ghṛtamadhike'nile'bhyañjane hitam|
--------------------------------------------| siddhaṃ samadhu śuktaṃ vā sekābhyaṅge-------|35| ------------------------------------------------------------------------------------|36|
Sa. śuktaṃ-cukraṃ, siddhaṃ samākṣikaṃ seke pariṣeke'bhyaṅge ca hitam||36||
--------------------------------------------| ----------------------------kaphottare||35|| gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam| pralepaḥ śūlanudvātarakte----------------|36|
Sa. kaphottare vātarakte gṛhadhūmādipralepo hito bhavati| śatāhvā-śatapuṣpā| rajanīdvayaṃ-haridre dve|
--------------------------------------------| -----------------------------vātakaphottare||36|| madhuśigrorhitaṃ tadvadbījaṃ dhānyāmlasaṃyutam| --------------------------------------------|37|
Sa. vātakaphottare vātarakte madhuśigrorbījaṃ kāñjikasaṃyuktaṃ tadvat-pralepe hitam|
--------------------------------------------| muhūrtaliptamamlaiśca siñcedvātakaphottare||37||
Sa. vātakaphottare vātarakte muhūrtaliptamarthādeva kāñjikapiṣṭamadhuśigrubījena liptamamlaiḥ-śuktādibhiḥ, siñcet|
uttānaṃ lepanābhyaṅgapariṣekāvagāhanaiḥ| --------------------------------------------|38|
Sa. uttānaṃ vātaraktaṃ lepādibhirācaret-cikitset|
--------------------------------------------| virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret||38||
Sa. gambhīraṃ vātaśoṇitaṃ virekādibhirācaret|
vātaśleṣmottare koṣṇā lepadyāstatra śītalaiḥ| vidāhaśopharukkaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet||39||
Sa. vātaśleṣmottara uttāne vātaśoṇite lepādyāḥ koṣṇā hitāḥ| tatra-tasmin vātaśleṣmottare, śītalairlepanaiḥ stambhanāt vidāhādīnāṃ vivṛdbhirbhavati|
pittaraktottare vātarakte lepādayo himāḥ| uṣṇaiḥ ploṣoṣarugrāgasvedāvadaraṇodbhavaḥ||40||
Sa. vātarakte pittaraktottare himāḥ śītā lepādayo hitāḥ| tatra pittaraktottare vātarakta uṣṇairlepaiḥ pleṣādayo bhavanti|
madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ kaṣāye pādaśeṣite| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacetkalkaiḥ palonmitaiḥ||41|| sthirātāmalakīdūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ| lohahaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ||42|| kākolīkṣīrakākolīśatapuṣparddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvak''patranakhavālakaiḥ||43|| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayogaṃ vātasṛk''pittadāhajvarārtinut||44||
Sa. madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ kvāthakalpanayā kvathitaṃ tasminkaṣāye pādaśeṣite caturbhāgāvaśiṣṭe tailasyāḍhakaṃ samakṣīramāḍhakapramāṇena kṣīreṇa tulyaṃ sthirādibhiḥ palonmitaiḥ kalkīkṛtairyuktaṃ pacet| tattailaṃ catuṣprayogaṃ-pāne nasye'nuvāsane bastau ca yojitaṃ, vātāsṛgādīnāmartinudbhavet| sthirā-śāliparṇī| tāmalakī-bhūdhātrī| payasyā-arkapuṣpī| abhīruḥ-śatāvarī| lohaṃ-agaru| haṃsapadī-kīṭamārī| madhuparṇī-guḍūcī| aindrī-viśālā| vitunnakaṃ-paripelavam|
balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet| sahasraśatapākaṃ tadvātāsṛgvātaroganut||45|| rasāyanaṃ mukhyatamamindriyāṇāṃ prasādanam| jīvanaṃ bṛhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam||46||
Sa. balākaṣāyeṇa kalkena ca tailaṃ kṣīreṇa samaṃ tulyaṃ pacet| tat-tailaṃ, sahasrapākaṃ śatapākaṃ vā vātaśoṇitavātarogaharam| tathā, mukhyatamaṃ-śreṣṭham, tadrasāyanamindriyāṇāṃ-cakṣurādīnāṃ, prasādanaṃ-prasādajanakam| jīvanaṃ-prāṇadhāraṇam| bṛṃhaṇaṃ-upacayakaram| svaryaṃ-svarakaram| śukrāsṛgdoṣāṇāṃ nāśanam|
kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā| ativṛddhyā'nile śastaṃ nādau snehanabṛṃhaṇam||47|| kṛtvā tatrāḍhyavātoktaṃ vātaśoṇitikaṃ tataḥ| bheṣajaṃ snehanaṃ kuryādyacca raktaprasādanam||48||
Sa. anile-vāte, medaso'tivṛddhyā kaphasya vā'tivṛddhyā mārgasaṃrodhāt kāraṇāt kupite snehanabṛṃhaṇamauṣadhamādau na śastam| tatra-medasāvṛte kaphāvṛte vā vāte, āḍhyavātoktaṃ yaccikitsitamuktaṃ tatkāryam| tataḥ-anantaraṃ, vātaśoṇitikaṃ snehanaṃ bheṣajaṃ kuryāt| yaccāpi raktasya prasādanaṃ tadapi kuryāt| vātaśoṇitacikitsitamuktvā prāṇādicikitsāmāha-
prāṇādikope yugapadyathoddiṣṭaṃ yathāmayam| yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ vikalpyaṃ syādyathābalam||49||
Sa. prāṇādīnāṃ pañcānāṃ yugapat-tulyakālaṃ kope, yathoddiṣṭaṃ-yathoktavātavyādhicikitsānatikrameṇa, yathāmayaṃ-prāṇādikopajanitarogādyapekṣayā, yathāsannaṃ-prāṇādīnāmanyatamamāsannamanatikramya, yasminneva roge ya eva prāṇādīnāmanyatama āsannastameva cikitset| yathābalaṃ-balānatikrameṇa, prāṇādīnāmanyatamasya balinaḥ pūrvapratīkāraṃ kuryāt| ityevamatra bhaiṣajyaṃ-auṣadhaṃ, vikalpyaṃ-vikalpanīyaṃ, syāt-bhavet|
nīte nirāmatāṃ sāme svedalaṅghanapācanaiḥ| rūkṣaiścālepasekādyaiḥ kuryātkevalavātanut||50||
Sa. sāme vāte svedādibhistathā rūkṣaiḥ sekalepādibhirnirāmatāṃ nīte paścāt kevalavātanut-śuddhavātacikitsitaṃ, kuryāt|
śoṣākṣepaṇasaṅkocastambhasvapanakampanam| hanusraṃso'rditaṃ khāñjyaṃ pāṅgulyaṃ khuḍavātatā||51|| sandhicyutiḥ pakṣavadho medomajjāsthigā gadāḥ| ete sthānasya gāmbhīryātsidhyeyuryatnato navāḥ||52|| tasmājjayennavānetān balino nirupadravān| --------------------------------------------|53|
Sa. śoṣaḥ-aṅgaśoṣaḥ| ākṣepaṇaṃ-āyāmaḥ| saṅkocaḥ-aṅgāvayavānām| stambho-daṇḍavat stabdhatā| svapanaṃ-acaitanyam| kampanaṃ-vepathuḥ| hanusraṃso-hanubhraṃśaḥ| ardittaṃ-vāyunā vakrīkṛtaṃ vakrārdham| khāñjyaṃ-khañjatā| pāṅgulyaṃ-paṅgutā| khuḍavāto-vātaśoṇitam| sandhicyutiḥ-sthānādbhraṃśaḥ| pakṣavadhaḥ-pakṣāghātaḥ| tathā, ye gadāḥ-rogāḥ, medaādisthānasthā bhavanti ta ete sthānasya gāmbhīryabhāvena jātā navāḥ-acirakālotpannāḥ, yatnataḥ sidhyeyuḥ, balinaḥ puṃsaḥ| tasmādetān śoṣādīn nirupadravān [ navān- ] śīghrajanmano, jayet-cikitset|
--------------------------------------------| vāyau pittāvṛte śītāmuṣṇāṃ ca bahuśaḥ kriyām||53|| vyatyāsādyojayetsarpirjīvanīyaṃ ca pāyayet| dhanvamāṃsaṃ yavāḥ śālirvirekaḥ kṣīravān mṛduḥ||54||
Sa. vāyau pittāvṛte vyatyāsāt-paryāyeṇa, śītāmuṣṇāṃ ca kriyāṃ baḥuśaḥ-śataśo, yojayet| tathā, jīvanīyaṃ sarpistamāturaṃ pāyayet| atra ca pittāvṛte vāyau dhanvamāṃsaṃ-jāṅgalaṃ piśitaṃ, yojyam| yavāḥ śālayaśca, tathā kṣīravān-kṣīrayukto, mṛdurvireko yojyaḥ|
sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṃ pañcamūlabalāśṛtam| kāle'nuvāsanaṃ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ||55||
Sa. atrāpi pittāvṛte vāyau bastayaḥ sakṣīrā yojyāḥ| pañcamūlaṃ-mahat, tena balāsahitena śṛtaṃ kṣīraṃ prayoktavyam| kāle-yathāvasaramanuvāsanayogye, madhurauṣadhasādhitaistailairanuvāsanaṃ deyam|
yaṣṭīmadhubalātailaghṛtakṣīraiśca secanam| pañcamūlakaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā||56||
Sa. madhuyaṣṭitailena balātailena ghṛtena kṣīreṇa ca secanaṃ hitam| pañcamūlasya kaṣāyeṇa-kvāthena, vā śītalena vāriṇā pittāvṛte vāte secanaṃ yojyam|
kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam||57|| purāṇasarpistailaṃ ca tilasarṣapajaṃ hitam| --------------------------------------------|58|
Sa. kaphāvṛte yavānnāni hitāni| jāṅgalā mṛgāḥ pakṣiṇaśca tathā svedā hitāḥ| tīkṣṇā nirūhāḥ-āsthāpanaviśeṣāśca| tīkṣṇaṃ vamanaṃ savirecanaṃ hitam| purāṇaṃ ca sarpiḥ, tilasarṣapajaṃ ca tailaṃ hitam|
--------------------------------------------| saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet||58||
Sa. kaphapittābhyāṃ dvābhyāṃ saṃsṛṣṭe vāta ādāveva pittaṃ vinirharet| paścāt kaphaṃ vātayuktaṃ jayet|
kārayedraktasaṃsṛṣṭe vātaśoṇitikīṃ kriyām| --------------------------------------------|59|
Sa. raktasaṃsṛṣṭe vāte vātaśoṇitikīṃ kriyāṃ kārayet|
--------------------------------------------| svedābhyaṅgarasāḥ kṣīraṃ sneho māṃsāvṛte hitam||59||
Sa. māṃsāvṛte svedābhyaṅgamāṃsarasāḥ kṣīraṃ snehaśca yathāyogametaddhitam|
pramehamedovātaghnamāḍhyavāte bhiṣagjitam| mahāsneho'sthimajjasthe pūrvoktaṃ retasā''vṛte||60||
Sa. āḍhyavāte-medasā''vṛte vāyau, pramehanaṃ medoghnaṃ vātaghnaṃ ca bhiṣagjitaṃ-auṣadhaṃ, hitam| asthimajjasthe vāte mahasneho-ghṛtamajjāvasātailaiḥ siddho, yadvā nārāyaṇādirhitaḥ| retasā''vṛte pūrvoktaṃ-vātavyādhau śukrastavātoktaṃ (hṛ. ci. a. 21|20) , hitam|
annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu| --------------------------------------------|61|
Sa. annenāvṛte pācanīyamauṣadhaṃ vamanaṃ hitam| dīpanīyaṃ-āgneyaṃ, yadauṣadhaṃ laghu ca-prakṛtyā, tatsarvaṃ hitam|
--------------------------------------------| mūtrāvṛte mūtralāni svedāścottarabastayaḥ|61|
Sa. mūtreṇāvṛte vāte mūtralāni-trapusādīni, svedāścottarabastayoḥ hitāḥ|
eraṇḍatailaṃ varcaḥsthe bastisnehāśca medinaḥ| --------------------------------------------||61||
Sa. varcasā''vṛte vāta eraṇḍatailaṃ bastayaśca snehāśca medino hitāḥ|
-------------------------------------------| kaphapittāviruddhaṃ yadyaśca vātānulomanam||62|| sarvasthānāvṛte'pyāśu tatkāryaṃ mātariśvani| anabhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhikāraṇam||63|| yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ| prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu kāryaṃ virecanam||64|| rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate| śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddhagugguloḥ||65|| leho vā bhārgavastadvadekādaśasitāśitaḥ| -------------------------------------------|66|
Sa. sarvasthānāvṛte mātariśvani-vāyau, āśu-śīghrameva, yadauṣadhaṃ kaphapittayoraviruddhaṃ vātasya cānulomanaṃ tatkāryam|tasmin sarvadhātvāvṛte mātariśvani yadanabhiṣyandi snigdhaṃ srotasāṃ yacchuddhikaraṃ tatsarvamannapānauṣadhaṃ yojyam| yāpanasaṃjñā bastayo bāhulyena madhurāḥ sānuvāsanāḥ-snehabastayaśca, hitāḥ| balasyādhikyaṃ prasamīkṣya-buddhvā, mṛdu virecanaṃ hitam| sarveṣāṃ rasāyanaprayogāṇāmupayogaḥ praśasyate| tathā śuddhasya gugguloḥ prayogaḥ, bhārgavo leho-brāhmarasāyanoktaścyavanaprāśo vā, tadvadekādaśasitāśito-brāhmarasāyanoktaḥ (?), praśasyate|
--------------------------------------------| apāne tvāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam||66|| vātānulomanaṃ kāryaṃ mūtrāśayaviśodhanam| --------------------------------------------|67|
Sa. apāne vāyau yenakenacidāvṛte sarvaṃ bheṣajaṃ dīpanaṃ-agneḥ, grāhi-saṅgrahaṇaṃ, vātasyānulomanaṃ mūtrāśayasya-basteḥ, viśodhanaṃ tatsarvaṃ kāryam|
--------------------------------------------| iti saṅkṣepataḥ praoktamāvṛtānāṃ cikitsitam||67|| prāṇādīnāṃ bhiṣakkuryādvitarkya svayameva tat| --------------------------------------------|68|
Sa. iti-anantaroktena prakāreṇa, āvṛtānāṃ saṅkṣepataścikitsitaṃ-auṣadhaṃ, proktam| yat prāṇādīnāṃ pañcānāmāvṛtānāṃ cikitsitaṃ tat-pūrvoktaṃ, bhiṣak svayameva vitarkya-vicārya, kuryāt|
--------------------------------------------| udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet||68|| samānaṃ śamayedvidvāṃstridhā vyānaṃ tu yojayet| prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi tatsthitau dehasaṃsthitiḥ||69|| svaṃ svaṃ sthānaṃ nayedevaṃ vṛtān vātān vimārgagān| --------------------------------------------|70|
Sa. udānākhyaṃ vāyumūrdhvameva yojayet-yato'sau sadaivordhvagāmī, tathā prayateta yathordhvagāmī bhavati| apānākhyaṃ cānilamanulomayet-adhogatirhyayaṃ sadaiva samīraṇastasmādadhogamanaṃ yathā'sya sampadyeta tathā cikitsitaṃ kāryamityarthaḥ| samānākhyaṃ vāyuṃ vidvān vaidyo vātaghnairauṣadhaiḥ śamayet| ayamabhiprāyo granthakṛtaḥ-kila nāsyordhvagāmitā naivādhogāmitā yathā sampadyate tathā cikitsitaṃ hitam, kiṃ tarhi svasthānapratipattirevetyevaṃ cikitsā kāryeti| vyānākhyaṃ tu vāyuṃ tridhā yojayet-ūrdhvādhomadhyagamanaṃ yathā'sya śarīre sampadyate tathā cikitsā kāryeti| tathā, prāṇo vāyuścaturbhyo'pi-udānāpānasamānavyānebhyo'pi, sarvaprayatnena rakṣyaḥ-ythodānādibhirnāsya bādhā sampadyate tathā cikitsā kāryetyarthaḥ| yatastasya-prāṇasya, sthitau satyāṃ dehasya-śarīrasya, saṃsthitiḥ-jīvanaṃ bhavati, prāṇaṃ vinā na jīvatītyathaḥ| evaṃ-anena prakāreṇa, vātān vimārgagānāvṛtān svaṃ svaṃ sthānaṃ nayet|
--------------------------------------------| sarvaṃ cāvaraṇaṃ pittaraktasaṃsargavarjitam||70|| rasāyanavidhānena laśuno hanti śīlitaḥ| --------------------------------------------|71|
Sa. sarvamevāvaraṇaṃ vātānāṃ pittaraktasaṃsargavarjitaṃ rasāyanavidhinā śīlito laśuno hanti| etena pittaraktasaṃsṛṣṭamāvaraṇaṃ varjayitvā sarvāvaraṇānyanyāni laśunaḥ kevala eva nihanti|
--------------------------------------------| pittāvṛte pittaharaṃ marutaścānulomanam||71||
Sa. pittāvṛta udānādau pittaharaṃ pavanasya cānulomanaṃ hitam|
raktāvṛte'pi tadvacca khuḍoktaṃ yacca bheṣajam| raktapittānilaharaṃ vividhaṃ ca rasāyanam||72||
Sa. raktāvṛte tadvat-pittaharaṃ tathaiva mārutānulomanaṃ, hitam| yacca khuḍoktaṃ-vātaśoṇitoktaṃ, bheṣajaṃ tathā pittaraktānilaharaṃ ca hitam, vividhaṃ rasāyanaṃ ca| vividhaṃ-nānāprakāraṃ, sarvadoṣadūṣyādikaṃ cālokya yathāyogaṃ vidheyam|
yathānidānaṃ nirdiṣṭamiti samyak cikitsitam| āyurvedaphalaṃ sthānametatsadyo'rtināśanāt||73||
Sa. iti-anena prakāreṇa, yathānidānaṃ-nidānānatikrameṇa, yathoddeśastathā nirdeśaḥ| anayā rītyā sarvameva cikitsitaṃ nirdiṣṭam| etaccāyurvedaphalabhūtaṃ sthānam, etadupadeśena sadyo'rtināśanāddhetoḥ|
cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣagjitam| bheṣajaṃ śamanaṃ śastaṃ paryāyaiḥ smṛtamauṣadham|74| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|
Sa. cikitsitādaya auṣadhasya paryāyāḥ smṛtā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||