Sa. śreegaṇeśāya namaḥ| cikitsitasthānādantaraṃ kalpasthānamārabhyate cikitsitasthānasya kalpasthānāpekṣatvāt| tathā hi prāgadhyageeṣṭa (hṛ. ci. a. 1/8) - "tarpaṇena rasenekṣormadyaiḥ kalpoditāni vā| vamanāni prayujyeta" iti| tadevamādyupadeśāt sapekṣatvamasya| tasmāt kalpasthānamucyata ityāha --
tasmāt kalpasthānamucyata ityāha ---- athāto vamanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. vamanaṃ-ūrdhvaṃ mukhena doṣaharaṇam , tasya kalpa:-kalpanaṃ yojanamityartha:| śeṣamāyuṣkāmīyādhyāyavadvyākhyeyam|
Ā. rā. śrīgaṇeśāya namaḥ| atha kalpasthānārambhaḥ| vamanakalpaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| atha vamanakalpaḥ| tatra saṅgrahe (ka. a. 1)-"vamandravyāṇāṃ madanaphalajīmūtakekṣvākudvikośātakīkuṭajaphalāni śreṣṭhāni| teṣvapi madanaphalam| doṣadūṣyādivaśāccaiṣāmetatkalpanānāṃ ca prādhānyam| doṣādīnāmeva cātibahvavasthābhedādvamanādiṣu kalpanānāṃ vyāpadāṃ sādhanānāṃ ca yadasaṅkhyeyatvaṃ, ato buddhimatāṃ vikalpamārgadarśanārthamudāharaṇamātraṃ kalpasiddhisthānamupadekṣyate|" iti|
prādhānyācca vamanakalpe madanameva śasyata ityāha ---- atha madanakalpaḥ| vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ, trivṛnmūlaṃ virecane| nityamanyasya tu vyādhiviśeṣeṇa viśiṣṭatā||1||
Sa. vamanaviṣaye nityaṃ madanaṃ śreṣṭham , nirapāyitvādanyadravyaviṣaye'pi vā tasyopayogāt sarvatrāniṣiddhaprasaratwācca| lāghavamicchaṃśca tantrakṛdidamavocat-`trivṛnmūlaṃ virecane'iti| yathā madanaṃ vamane nityaṃ śreṣṭhaṃ , tathā trivṛnmūlaṃ virecane , nirapāyitvādihetunā| madanaṃ varjayitwā vyādhivaśādanyasya-jīmūtādeḥ , viśiṣṭatā| vakṣyati hi (ślo. 19)- "jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ| prayoktavyaṃ jvaraśvāsakāsahidhmādirogiṇām| " iti| evaṃ trivṛnmūlaṃ varjayitwā parasya virecanadravyasya vyādhiviśeṣeṇa viśiṣṭatvam, na tu trivṛnmūlavatsarvatrāniṣiddhaprasaratvaṃ nirapāyitvaṃ ca| tathā coktam (saṅgrahe sū. a. 13)- "trivṛtsukhavirecanānām| " iti| tadevaṃ vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ trivṛnmūlaṃ viracane sarvadeti sthitam|
Ā. rā. mānatrivṛtoḥ śreṣṭhatvamāha-vamana iti| nityaṃ avyabhicāreṇa|
phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi| ādāyāhni praśastarkṣe madhye grīṣmavasantayoḥ||2|| pramṛjya kuśamuttolyāṃ kṣiptvā badhvā pralepayet| gomayenānu muttolīṃ dhānyamadhye nidhāpayet||3|| mṛdubhūtāni madhviṣṭagandhāni kuśaveṣṭanāt| niṣkṛṣṭāni gate'ṣṭāhe śoṣayettānyathātape||4|| teṣāṃ tataḥ suśuṣkāṇāmuddhṛtya phalapippalīḥ| dadhimadhvājyapalalairmṛditvā śoṣayetpunaḥ||5|| tataḥ suguptaṃ saṃsthāpya rkāyakāle prayojayet| -------------------------------------------------|6|
Sa. athaśabdo'tra prastutau madanasya prastāve| madanasya phalāni pāṇḍūni gṛhītvā, na tvatipāṇḍūnyatikrāntapākatwāt, na cātiharitānyāmatvāt| kadā''dāya ? praśastanakṣatre divase| kasminnṛtau ? madhye grīṣmavasantayoḥ| evamṛtusandhau gṛhītāni pramṛjya-vyapagatamalādidoṣāṇi kṛtwā, kuśamayyāṃ muttolyāṃ-mūṭikāyāṃ, kṣiptvā punarupariṣṭādbaddhdvā ca tato gomayena tāṃ muttolīṃ limpet| anantaraṃ dhānyamadhye nidhāpayet-sthāpayet| kuśānāṃ samūho racanāviśeṣaniṣpāditaḥ kuśamuttolītyucyate| mṛdubhītāni tāni madhviṣṭagandhāni- kadācinmadhugandhāni kadācidiṣṭagandhāni,kuśaveṣṭanādaṣṭāhena jñātvā anantaramaṣṭāhe'tikrānte kuśamuttolyāḥ niṣkṛṣṭāni-bahiṣkṛtāni, anantaramātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ teṣāṃ-madanaphalānāṃ, [suṣṭhu] śuṣkāṇāṃ phalapippalīruddhṛtya dadhimadhvājyapalalairmṛditvā-saṅkṣudya,punarātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ, suṣṭhu guptaṃ dhārayitvā kāryakāle-vamanāvasare, tāḥ prayojayet|
Ā. rā. madanasaṃskāramāha-phalānīti| phalāni-madanaphalāni| pramṛjya-viśodhya| kuśamuttolyāṃ-kuśamayarajjuveṣṭanikāyām| tāṃ ca muttolīṃ rajjubhirbaddhvā gomayena lepayet| anu-paścāt, dhānyarāśau nidhāpayet| saṅgrahe tu (ka. a.1) -"yavabusamāṣaśālivrīhikulatthamudgānyatamarāśau" iti| tato'ṣṭāhe gate mṛdubhūtāni madhuvadiṣṭagandhāni kuśaveṣṭanānniṣkṛṣya ātape śoṣayet| tataḥ suśuṣkāṇāṃ phalapippalīḥ-majjānaṃ, uddharet| tato dadhyādibhirmardayet| tataḥ punaḥ śoṣayet| tato guptaṃ sthāpayet| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"navaṃ kalaśamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā" ityadhikam|
-----------------------------------------------| athādāya tato mātrāṃ jarjarīkṛtya vāsayet||6|| śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale| karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā||7|| śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpyudake'thavā| tataḥ pibetkaṣāyaṃ taṃ prātarmṛditagālitam||8|| sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet| -----------------------------------------------|9|
Sa. atha-anantaraṃ, tataḥ-pippilībhyo, mātrāṃ-parimāṇaṃ prāyeṇa deśakālādivaśādwā mātrāṃ, vikalpyānantaraṃ tāṃ mātrāṃ jarjarīkṛtya-sañcūrṇya, madhuyaṣṭayādīnāmanyatamasya jale śarvarīṃ-sakalāṃ rātriṃ, vāsayedabhiṣavaṇāya| tataḥ-anantaraṃ, [prātaḥ] taṃ kaṣāyaṃ mṛditagālitaṃ pūrvaṃ mṛditaṃ paścādgālitaṃ-vastrapūtaṃ kṛtvā, sūtroditena vidhinā-"śvo vamyaṃ" (sū. a. 18|12) ityādigranthoktena, pibet| [tathā-] evaṃ kṛte sati, tena sādhu vamet|
Ā. rā. madanaprayogamāha-atheti| tataḥ-phalapippalībhyaḥ, mātrāṃ-antarnakhamuṣṭiṃ, yāvadvā sādhu manyeta| kovidāraḥ-kāñcanāraḥ| karbudāraḥ-śleṣmātakaḥ| bimbī-tuṇḍikerī| nīpaḥ-kadambabhedaḥ| vidulo-vetasaḥ| śaṇapuṣpī-ghaṇṭāravā| sadāpuṣpī-vanakārpāsī| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| tena-tathākṛtena kaṣāyeṇa, sādhu vamet| anyathā tvasādhu|
-------------------------------------------------| śleṣmajvarapratiśyāyagulmāntarvidradhīṣu ca||9|| pracchardayedwiśeṣeṇa yāvatpittasya darśanam| -------------------------------------------------|10|
Sa. viśeṣeṇa śleṣmajvarādiṣu vamet| yāvatpittasya darśanam|
Ā. rā. śleṣmajvarādau viśeṣamāha-śleṣmajvareti| śleṣmajvarādiṣu tu viśeṣeṇa punaḥpunarvāmayedāpittadarśanāt|
-------------------------------------------------| phalapippalicūrṇaṃ vā kwāthena svena bhāvitam||10|| tribhāgatriphalācūrṇaṃ kovidārādivāriṇā| pibejjvarāruciṣṭhevagranthyapacyarbudodarī||11||
Sa. athavā madanaphalapippalīcūrṇaṃ svena-phalapippalīkwāthena, bhāvitaṃ tribhāgatriphalācūrṇānvitaṃ kovidārādijalena pibet, jwarādiṣūdarānteṣu|
Ā. rā. vamanāntaramāha-phalapippalīti| svena-phalapippalīkvāthena| tribhāgaṃ-tṛtīyabhāgatulyaṃ, sammīlitaṃ triphalācūrṇaṃ yasmiṃstattathā| jvarādimān pibet| ṣṭhevaḥ-kaphaprasekaḥ|
pitte kaphasthānagate jīmūtādijalena tat| -------------------------------------------|12|
Sa. pitte kaphasthānagate sati granthyā (jvarā) dimānnarastat-madanaphalaṃ, jīmūtādijalena pibet|
Ā. rā. vamanāntaramāha-pitta iti| kaphasthānagate pitte tat-phalapippalīcūrṇaṃ, jīmūtādijalena pibet| jīmūtādayaḥ-śreṣṭheṣūktāḥ|
---------------------------------------------------| hṛddāhe'dhostrapitte ca kṣīraṃ tatpippalīśṛtam||12|| kṣaireyīṃ vā---------------------------------------| ---------------------------------------------------|13|
Sa. hṛdayadāhe'dhoge raktapite [ca] tasya-madanaphalasya, pippalībhiḥ kwathitaṃ kṣīraṃ kṣaireyīṃ vā pibet| tantrāntare ca kṣīraśrapaṇavidhiruktaḥ-"dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ||" iti| asrapitta ityetāvatyukta ūrdhvagobhayagayorasrapittayorvamanāyogyatwādevādhograhaṇe siddhe punaradhograhaṇaṃ sukhatarapratipattyartham| kṣaireyīmiti "kṣīrāḍ ḍhañ" iti ḍhañ, "ṭiḍ ḍhāṇa" iti ṅīp| ā raṃ-anyadāha-hṛddāha iti| phalapippalīśṛtaṃ kṣīraṃ kṣaireyīṃ vā hṛddāhe'dhosrapitte ca pibet| kṣaireyīṃ-kṣīrapeyām| kṣīraṃ ca-tatpippalīśṛtameva| saṅgrahe tu (ka. a.1)-"tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye ca tanukaphopadigdhe|" iti|
---------------------kaphacchardiprasekatamakeṣu tu| dadhyuttaraṃ vā dadhi vā tacchṛtakṣīrasambhavam||13||
Sa. kaphacchardiprasekatamakeṣu dadhyuttaraṃ-dadhisarameva hitam| athavā dadhi hitam| ubhayamapi vamane hitaṃ tacchṛtakṣīrasambhavam| tacchṛtaṃ-madanapippalīśṛtam|
Ā. rā. anyadāha-kaphacchardīti| kaphacchardyādiṣu tu tacchṛtakṣīrajaṃ dadhi dadhyuttaraṃ vā|
phalādikwāthakalkābhyāṃ siddhaṃ tatsiddhadugdhajam| sarpiḥ kaphābhibhūte'gnau śuṣyaddehe ca vāmanam||14||
Sa. kwāthaśca kalkaśca kwāthakalkau, phalādīnāṃ-madanaphalajīmūtakekṣwādīnāṃ kwāthakalkau, tābhyāṃ siddhaṃ-pakwaṃ, sarpiḥ kaphenābhibhūte'gnau śuṣyaccharīre ca vāmanaṃ hitam| kimbhūtaṃ sarpiḥ ? tatsiddhadugdhajam ,- taiśca-phalādibhiḥ śṛtaṃ(siddhaṃ), tatsiddhaṃ ca taddugdhaṃ ca tasmādudbhūtam|
Ā. rā. anyadāha-phalāditi| phalādīni-śreṣṭhatvenoktāni, teṣāṃ kvāthaḥ, teṣāmeva kalkaḥ, teṣāmeva kṣīrājjātaṃ sarpiḥ, ekatra siddhaṃ mandāgnau kārśye ca pibet| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"phalamajjacūrṇamiśreṇa vā''ragvadhādidravyāṇāṃ gopaghoṇṭābhūnimbabāṇavarjānāṃ sasomavalkapañcakolakānāmanyatamasya niryūheṇa sādhitaṃ lehamupayuñjīta| phalamajjacūrṇamiśreṇa vā reṇukailāśatāhvākustumburutagarakuṣṭhatvakcorakamarubakāgurugugguluvālakaśrīveṣṭakaparipelavamāṃsīśaileyakasthauṇeyakasurasā- pālevatapūtyaśokarohiṇīnāṃ dvāviṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitāmutkārikāmodanaṃ vā bhakṣayet| phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā tilaśālitandulapiṣṭaistatkaṣāyopasṛṣṭaiḥ surasādidravyānyatamaniryūhopasṛṣṭairvā śaṣkulīrapūpānanyaṃ vā bhakṣyaṃ sādhiyitvā bhakṣayet|" iti|
swarasaṃ phalamajjño vā bhallātakavidhiśṛtam| ādarvīlepanātsiddhaṃ līḍhvā pracchardayetsukham||15|| taṃ lehaṃ bhakṣyabhojyeṣu tatkaṣāyāṃśca yojayet| --------------------------------------------------|16|
Sa. phalamajjño vā swarasaṃ bhallātakavidhānena śṛtaṃ darvīlepaṃ yāvat paktwā līḍhvā sukhaṃ vamet| taṃ ca lehaṃ bhakṣyādiṣu tathā tasya-madanaphalasya, kaṣāyān yojayet| ā raṃ-anyadāha-svarasamiti| bhallātakavidhiḥ-ukto rasāyaneṣu (hṛ.u.a. 39/72)|
--------------------------------------------------| vatsakādipratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phalamajjajaḥ||16|| nimbārkānyatarakwāthasamāyukto niyacchati| baddhamūlānapi vyādhīn sarvān santarpaṇodbhavān||17||
Sa. madanaphalamajjajo vā kaṣāyo vatsakādigaṇapratīvāpo (hṛ. sū. a. 15|33) nimbārkānyatarakwāthasaṃyukto vyādhīn samūlānapi niyacchati| kīddaśān ? santarpaṇajān| ā raṃ-anyadāha-vatsakādīti|
rāṭhapuṣpaphalaślakṣṇacūrṇairmālyaṃ surūkṣitam| vamenmaṇḍarasādīnāṃ tṛpto jighran sukhaṃ sukhī||18|| evameva phalābhāve kalpyaṃ puṣpaṃ śalāṭu vā| --------------------------------------------------|19| iti madanakalpaḥ||2||
Sa. madanapuṣpaphalasūkṣmacūrṇaiḥ surūkṣitaṃ-tadrajasā'tidhūsaritaṃ, puṣpaṃ jighran maṇḍarasādīnāṃ tṛptaḥ , ādigrahaṇāt kṛśarākṣīrayavāgūnāṃ parigrahaḥ , tathāvidho jighran sukhī-kleśamasahiṣṇuḥ , sukhena vamet| evameva-anenaiva krameṇa, phalābhāve sati puṣpaṃ prakṛtatwānmadanasya, kalpanīyam| "athādāya tato mātrāṃ jarjarīkṛtya vāsayet| śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale||" (ślo. 6) ityādividhinā śalāṭu vā-bālamadanaṃ apakvaṃ phalaṃ vā, evaṃ kalpanīyam|
Ā. rā. anyadāha-rāṭhapuṣpaphaleti| rāṭho-madanaḥ| suruṣitaṃ-suṣṭhu avakīrṇam| śalāṭu-bālaṃ phalam| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"phalapippalīnāṃ vā phalādiniryūheṇaikaviṃśatikṛtvaḥ subhāvitānāṃ kusumarajaḥsadṛśena cūrṇenāvacūrṇayet sarasi saroruhaṃ bṛhatsāyāhne tadrātrimuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamuddhṛtya haridrākṛśarākṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ saindhavaguḍaphāṇitopetamākaṇṭhaṃ pītavānupajighran sukumāraḥ samucitagandhasampadutkliṣṭakaphapitto bheṣajadveṣī ca tathā sukhena chardayati| etena sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā vyākhyātāḥ|" iti|
atha jīmūtakalpa:| ---------------------------------------------------| jīmūtādyāśca phalavat---------------------------|19|
Sa. jīmūtatumbīkośātakyādyāḥ kuṭajaphalaparyantāḥ phalavat-madanaphalatulyavidhinā, kalpyāḥ| ā raṃ-madanavidhiṃ jīmūtādiṣvatidiśati-jīmūtādyā iti|
------------------------------------------------| ----------------------jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ||19|| prayoktavyaṃ jvaraśvāsakāsahidhmādirogiṇām| ---------------------------------------------|20|
Sa. viśeṣeṇa tu jīmūto jvarādiṣu yojyaḥ|
Ā. rā. atha jīmūtakalpaḥ| tatra viṣayamāha-jīmūtamiti| jīmūtaṃ-devadālī|
------------------------------------------------| payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte, phale peyā payaskṛtā||20|| lomaśe kṣīrasantānaṃ, dadhyuttaramalomaśe| śṝte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ haritapāṇḍuke||21|| āsutya vāruṇīmaṇḍaṃ pibenmṛditagālitam| kaphādarocake kāse pāṇḍutwe rājayakṣmaṇi||22||
Sa. asya-jīmūtasya, puṣpe sampanne payaḥ-kṣīraṃ, jīmūtakaśṛtaṃ prayojyam| phale'sya niṣpanne payaskṛtā-jīmūtaśṛtakṣīraniṣpāditā, peyā yojyā| jīmūtaphalasya lomaśālomaśatayā mṛdukaṭhinabhedena dwaividhyam| lomaśe tasmin jīmūtaphale śṛtakṣīrasya yā santānikā-śītībhūtasyopariṣṭāddhano'vayavaḥ , taṃ vamane pibet| alomaśe jīmūtaphale-kāṭhinyamāgate, taccūrṇayutaṃ dadhyuttaraṃ-dadhisaraṃ, pibet| śṛte payasi prakṛtatwājjīmūtaphalaiḥ śṛte| kimbhūte ? haritapāṇḍuke,-lomaśālomaśayormadhyamāvasthāṃ prāpte sati, dadhyamlaṃ jātaṃ pibet| amlameva dadhi-dadhyamlam, kecittu mastu dadhyamlamityāhuḥ| jīmūtaphalena vā''sutya vāruṇīmaṇḍaṃ pibet| kimbhūtam ? mṛditagālitaṃ,-pūrvaṃ mṛditaṃ khajādinā, paścād gālitaṃ-prasratam| keṣu ? kaphārocakādiṣu| ā raṃ-prayogamāha-paya iti| asya-jīmūtasya, puṣpe nirvṛtte puṣpasiddhaṃ payaḥ prayoktavyam| phale phalasiddhakṣīrapeyā| lomaśe phale tatsiddhakṣīrasantānikā| cyutalomani phale tatsiddhakṣīradadhisaraṃ dadhi vā| haritapāṇḍuni phale tatsiddhakṣīrajamamlaṃ dadhi kṣīraṃ vā| haritapāṇḍubhirvāruṇīmaṇḍaṃ āsunuyāt-avasthāntaraṃ nayet| tato mṛditagālitaṃ kaphajeṣvarocakādiṣu pibet|
iyaṃ ca kalpanā kāryā tumbīkośātakīṣvapi| --------------------------------------------|23|
Sa. iyaṃ ca kalpanā-'payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte' ityādikā 'āsutya vāruṇīmaṇḍaṃ' itiparyantā, tumbīkośātakīṣvapi kāryā|
Ā. rā. jīmūtakalpanāṃ tumbīkośātakyoratidiśatiiyamiti| iyaṃ-avasthābhedena, kalpanā tumbyāṃ kośātakīdvaye ca|
--------------------------------------------| paryāgatānāṃ śuṣkāṇāṃ phalānāṃ veṇijanmanām||23|| cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet| dwe vā trīṇyapi vā''pothya kwāthe tiktottamasya vā||24|| āragvadhādinavakādāsutyānyatamasya vā| vimṛdya pūtaṃ taṃ kwāthaṃ pittaśleṣmajwarī pibet||25||
Sa. paryāgatānāṃ-prāptasamyakpākānāṃ, phalānāṃ veṇijanmanāṃ-devadālyutpannānāṃ, cūrṇasya śuktiṃ-ardhapalaṃ, payasā vātapittābhyāmarditaḥ-āturaḥ , pibet| dwe vā trīṇyapi vā jīmūtaphalanyāpothya-jarjarīkṛtya, tiktottamasya-nimbasya, kwāthaṃ pittaśleṣmajwarī pibet| athavā, āragvadhādinavakāt-āragvadhavargādādyauṣadhanavakāt, anyatamasya kwāthe dwe vā trīṇyapi vā jīmūtaphalānyāsutya-sandhāya, tathā vimṛdya pūtaṃ kwātha pittaśleṣmajwarī pibet| garāgarī ca veṇī ca devadālī ca jīmūtaṃ ceti paryāyāḥ|
Ā. rā. anyadāha-paryāgatānāmiti| paryāgatānāṃ-pakvānām| veṇī-jīmūtaḥ| śuktiṃ-ardhapalam| anyadāha-dve veti| āpothya-jarjarīkṛtya| tiktottamasya-paṭolasya| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"jīvakarṣabhakekṣuśatāvarīnāmanyatamasya svarasena vā pittaje| athavā pūrvavat ghṛtaṃ siddham|" iti|ḥ
jīmūtakalkaṃ cūrṇaṃ vā pibecchītena vāriṇā| jware paitte, kavoṣṇena kaphavātātkaphādapi||26|| iti jimūtakalpaḥ||2||
Sa. jīmūtacurṇaṃ-phalamapi kalkīkṛtyāthavā taccūrṇaṃ pittajajware śītena jalenāloḍya pibet| tasyaiva kalkaṃ cūrṇaṃ vā kaphavātāt kaphāccodbhūte jware kavoṣṇena vāriṇā pibet|
Ā. rā. anyadāha-jīmūtakalkamiti|
athekṣwākukalpaḥ| kāsaśwāsaviṣacchardijvarārte kaphakarśite| ikṣwākurvamane śastaḥ pratāmyati ca mānave||27||
Sa. kāsādyārte kaphārdite puruṣe vamane-vamanaviṣaye, ikṣwākuḥ śastaḥ| pratāmyati ca mānave pratamakākrāntatwādyaḥ pratāmyati narastasmiṃśca, śastaḥ|
Ā. rā. athekṣvākukalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsaśvāseti| ikṣvākuḥ-kaṭutumbī| pratāmyati-mūrcchāyukte|
phalapuṣpavihīnasya pravālaistasya sādhitam| pittaśleṣmajvare kṣīraṃ pittodrikte prayojayet||28||
Sa. phalapuṣpavihīnasya-asañjātaphalapuṣpasya, [tasya-] ikṣvākoḥ, kisalayaiḥ kṣīraṃ sādhitaṃ pittaśleṣmajvare pittodrikte prayojayet| phalapuṣpavihīnasyetyanena komalatvaṃ pratipādayati ikṣvākostantrakṛt| anyathā "pravālaiḥ sādhitaṃ kṣīraṃ pittodrikte prayojayet|" iti brūyāt| ikṣvākuphalasya jaraṭhāvastasya prayogamāha- ā raṃ-prayogamāha-phalapuṣpavihīnasyeti| vihīnatvaṃ-anutpattyā|
hṝtamadhye phale jīrṇe sthitaṃ kṣīraṃ yadā dadhi| syāttadā kaphaje kāse śwāse vamyaṃ ca pāyayet||29||
Sa. ikṣvākuphalasya jaraṭhāvasthasya prayogamāha---- hṛtamadhye jīrṇe-supakve, tasmin ikṣvāko: phale hṛtamadhyabhāgatvācchūnyamadhye kṣīraṃ sthitaṃ sat yadā dadhi jātaṃ syāttadā kaphakāsādiṣu vamanārthaṃ pāyayet|
Ā. rā. anyadāha-hṛtamadhya iti| hṛtamadhye-niṣkulīkṛte| jīrṇe-pakve|
mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ| tena takraṃ vipakvaṃ vā pibetatsamadhusaindhavam||30||
Sa. ikṣākuphalamadhyaṃ vā mastunā pāṇḍvādyarditaḥ pibet| tena-ikṣvākuphalamadhyena, takraṃ vā vipakwaṃ madhusaindhavayutaṃ pibet| samadhusaindhavamityuktaṃ spaṣṭārtham vamanavidhau hi samadhusaindhavasya vamanasyānujñānāt|
Ā. rā. anyadāha-mustuneti| tena-phalamadhyena| saṅgrahe tu (ka.a. 1)-"tadeva vā madhyaṃ saguḍapalalaṃ bhakṣayet| ikṣvākuphalatailaṃ vā pibet|" iti|
bhāvayitvā''jadugdhena bījaṃ tenaiva vā pibet| viṣagulmaudaragranthigaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca||31||
Sa. ajādugdhena tadbījaṃ bhāvayitvā tenaiva-chagalīkṣīreṇa, viṣagulmādiṣu pibet|
Ā. rā. anyadāha-bhāvayitveti| tenaiva-ājadugdhena, viṣādiṣu ṣaṭsu pibet|
saktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ| kaphodbhave jvare kāse galarogeṣvarocake||32||
Sa. saktubhiḥ-yavasaktubhiḥ, tumbīsvarasabhāvitairmanthaṃ vā pibet| kaphodbhaveṣu jvarādiṣu|
Ā. rā. anyadāha-saktubhiriti| kaphajeṣu jvarādiṣu manthaṃ pibet|
gulme jvare prasakte ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet| naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca daurbalyamaśnute||33||
Sa. kalkaṃ tumbyā māṃsarasaiḥ pibet| gulme tathā jvare prasakte-dīrghakālānubandhini| evaṃ sati puruṣaḥ sādhukṛtvā vamati| daurbalyaṃ ca na prāpnoti|
Ā. rā. anyadāha-gulma iti| gulme cirakālajvare ca māṃsarasaiḥ kalkaṃ pibet|
tumbyāḥ phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam| chardayenmālyamāghrāya gandhasampatsukhocitaḥ||34|| itīkṣvākukalpaḥ||3||
Ā. rā. sa-(tumbyāḥ phalarasaiḥ puṣparasaiścāvacūrṇitaṃ śuṣkaiḥ-śoṣitaiḥ,tumbiphalarasaistumbipuṣpacūrṇamiśritairavacūrṇitaṃ mālyāmāghrāya sukhaṃ vamet| gandhasampat-gandhasampattimat|) r0 -anyadāha-tumbyā iti| tumbīphalarasaiḥ tumbīpuṣpacūrṇamiśritaiḥ śoṣitairavacūrṇitaṃ mālyamāghrāya sukhaṃ vamet| gandhasampat-gandhasampattimat| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"ikṣvakuphalasvarasaṃ vā triguṇakṣīrasādhitamuraḥsthite kaphe pīnase svarasāde ca pibet| bilvamūlaprasthakvāthena vā tumbībījāni kvāthayet| tatastamiṃstribhāgaghṛte ghṛtasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni tadardhāṃśikāni ca pratyekaṃ jīmūtamahājālinīvatsakakṛtavedhanāni kvāthatulyameva ca trikaṭukamāvapet| tataḥ punaradhiśritya lehaṃ sādhayet| tamavalihya pramathyāmanu pibet| ayameva ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu mahāpañcamūlāṅgeṣu pṛthak pṛthagukto veditabyaḥ vātakaphagulmaprasaktajvareṣu||" iti|
atha dhāmārgavakalpaḥ| kāsagulmodaragare vāte śleṣmāśayasthite| kaphe ca kaṇṭhavaktrasthe kaphasañcayajeṣu ca||35|| dhāmārgavo gadeṣviṣṭaḥ sthireṣu ca mahatsu ca| --------------------------------------------------|36|
Sa. kāsādiṣu, tathā kaphasthānasthe vāte, śrleṣmaṇi galasthe mukhasthe ca tathā kaphasañcayajeṣvarocakadiṣu tathā,sthireṣu-dīrghakālaprarūḍheṣu, mahatsu-cātyantaṃ pravṛddheṣu, rogeṣu dhāmārgavaḥ-kośaphalākhyaḥ,iṣṭaḥ|
Ā. rā. atha dvikośātakīkalpaḥ| tatrādau dhāmārgavakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsagulmeti| dhāmārgavo-rājakośātakī|
-----------------------------------------------| jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī||36|| kākolī śrāvāṇī medā mahāmedā madhūlikā| tadrajobhiḥ pṛthaglehā dhamārgavarajonvitāḥ||37|| kāse hṛdayadāhe ca śastā madhusitādrutāḥ| -----------------------------------------------|38|
Sa. jīvakarṣabhādīnāṃ pṛthak-prayekaṃ, teṣāṃ rajobhiścūrṇairmadhusitābhyāmatyantaṃ drutāḥ-dravīkṛtāḥ, dhāmārgavarajonvitāḥ taccūrṇamiśrāḥ, lehāḥ kāse hṛdayadāhe ca śastāḥ| madhūlikā madhuyaṣṭiḥ|
Ā. rā. prayogamāha-jīvakarṣabhakāviti| vīrā-vidārī| śrāvaṇī-muṇḍī| madhūlikā-jalajaṃ yaṣṭīmadhu| pākaṃ vinā'pi madhusitāyogenaiva lehatvam|
----------------------------------------------------| te sukhāmbhonupānāḥ syuḥ pittoṣmasahite kaphe||38||
Sa. ta eva-pūrvoktā lehāḥ, uṣṇodakānupānā vamanāya bhaveyuḥ| kaphe pittoṣmasahite sati-pittena tathā pittakāryeṇoṣmaṇā yukte|
Ā. rā. te-jīvakādilehāḥ| sukhāmbhaḥ-koṣṇamudakam| pittoṣmā-pittajastāpaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"jīvanīyānyatamacūrṇasaṃyuktān samadhuśarkarāṃstatkaṣāyairlehān pittopasarjane śleṣmaṇi vidadhyāt|" iti|
dhānyatumbaruyūṣeṇa kalkastasya viṣāpahaḥ| ---------------------------------------------|39|
Sa. tasya-dhāmārgavasya, kalko dhānyatumbarubhyāṃ yūṣeṇa kvāthena,upayukto viṣaghnaḥ syāt|
Ā. rā. anyadāha-dhānyeti| dhānyaṃ-kustumbarī| yūṣaḥ-kvāthaḥ|
---------------------------------------------| bimyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rase||39|| ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā mānase mṛditaṃ pibet| tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ||40|| iti dhāmārgavakalpaḥ||4||
Sa. bimbyādīnāmanyatamasya rase-kvāthe, dhāmārgavaphalamekaṃ mṛditaṃ kṛtvā, athavā dve phale, mānase-mānovikāre, vamanaṃ ( nārthaṃ) pibet| athavā, tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ-dhāmārgavaphalasādhitaṃ kṣīrodbhavaṃ [ghṛtaṃ], phalādibhiḥ sādhitaṃ-madanaphalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakośātakīkuṭajaiḥ ṣaḍbhiḥ pakvaṃ,mānase vamanārthaṃ pibet|
Ā. rā. anyadaha-bimbyā iti| phalādibhiḥ-ṣaḍbhiḥśreṣṭhaiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"sumanaḥ saumanasyāyanīharidrācorakahaimavatīmahāsahākṣudrasahāvṛścīvabimbīpunarnavākāsamardānyatamakaṣāyeṇa dhāmārgavamekaṃ dve vā manovikāreṣu|" iti|
atha kṣveḍakalpaḥ| kṣveḍo'tikaṭutīkṣṇoṣṇaḥ pragāḍheṣu praśasyate| kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu||41||
Sa. kṣveḍaḥ-tiktakośātakī, atitīkṣṇoṣṇkaṭukatvāt kuṣṭhādiṣu pragāḍheṣu-atyantacirakālajatvād dṛḍheṣu prarūḍheṣu,praśasyate|
Ā. rā. atha kṣveḍakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kṣveḍa iti| kṣveḍaḥ-kośātakī|
pṛthak phalādiṣaṭkasya kvāthe māṃsamanūpajam| kośātakyā samaṃ siddhaṃ tadrasaṃ lavaṇaṃ pibet||42||
Sa. pṛthak phalādiṣaṭkasya- madanaphalekṣvākvādikasya, kvāthe māṃsamanūpajaṃ kośātakyā samaṃ-tayā tulyaṃ, siddhaṃ-pakvaṃ,tadrasaṃ tasya māṃsasya rasaṃ, lavaṇānvitaṃ pibet |
Ā. rā. prayogamāha-pṛthagiti|
phalādipippalītulyaṃ siddhaṃ kṣveḍarase'thavā| ------------------------------------------------|43|
Sa. phalādipippalyo- madanaphalajīmūtekṣvākuphalamadhyabījāni, tābhistulyamānūpaṃ māṃsaṃ samakṣveḍarasena siddhaṃ vā pibet|
Ā. rā. anyadāha-phalādīti| pippalyo-bījāni, taistulyamānūpamāṃsam|
------------------------------------------------------| kṣveḍakvāthaṃ pibetatsiddhaṃ miśramikṣurasena vā||43|| iti kṣveḍakalpaḥ||4||
Sa. yadvā, ikṣurasena miśraṃ kṣeḍakvāthe siddhamānūpajaṃ māṃsarasaṃ salavaṇaṃ pibet|
Ā. rā. anyadāha-kṣveḍakvāthamiti|
atha kuṭajaphalakalpaḥ| kauṭajaṃ sukumāreṣu pittaraktakaphodaye| jvare visarpe hṛdroge khuḍe kuṣṭhe ca pūjitam||44||
Sa. kuṭajaṃ sukumāreṣu-atyantavamanāsahiṣṇuṣu, pittaraktakaphodaye-atiśayenādhike tasmin, tathā jvarādiṣu, vamane śreṣṭham|
Ā. rā. atha kuṭajakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kauṭajamiti|
sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ toyena lavaṇasya vā| pāyayetkauṭajaṃ bījaṃ yuktaṃ kṛśarayā'thavā||45|| saptāhaṃ vā'rkadugdhāktaṃ taccūrṇaṃ pāyayetpṛthak| phalajīmūtakekṣvākujīvantījīvakodakaiḥ||46|| iti kuṭajaphalakalpaḥ||5||
Sa. sarṣapādīnāṃ pṛthak toyena-kvāthena, saindhavasya ca jalena, kuṭajabījaṃ pāyayet| athavā,kṛśarayā saha kauṭajaṃ pāyayet| athavā, saptāhamarkadugdhāktaṃ kuṭajabījacūrṇaṃ pṝthak madanaphalādyudakaiḥ pāyayet|
Ā. rā. prayogamāha-sarṣapāṇāmiti|
vamanauṣadhamukhyānāmiti kalpadigīritā| bījenānena matimānanyānyapi ca kalpayet|47| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne vamanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|
Sa. vamanauṣadhamukhyānāṃ-chardiṣi prādhanānāmauṣadhānāṃ,iti evaṃ prakāreṇa, kalpasya dik-gatiḥ,īritā-kalpamārga uditaḥ| anena bījena-anayā diśā, sumatiranyānyapi vamanauṣadhāni kalpayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddisthāne vamanakalpo nām prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||1|| ā raṃ-vamanayogānupasaṃharati-vamanauṣadheti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vāntyauṣadhaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||1||