Sa. vamanādanantaraṃ virecanasyopayoga iti vamanakalpādanantaraṃ virecanakalpaḥ prakramyata ityāha-
athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. kalpanaṃ kalpo-yojanā| virecanaṃ-adhobhāgena doṣanirharaṇam, tasya kalpo-virecanakalpaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| dantīdravantyādibhyaḥ sarvebhyo'pi virecanadravyebhyo nirapāyitvādvirecanasādhye vyādhāvaniṣiddhaprasaratvāt[ca] pūrvaṃ trivṛtāyā upanyāsaḥ|
Ā. rā. virecanakalpaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| atha virecanakalpaḥ| tatra saṅgrahe| (ka. a. 2)- "virecanadravyāṇāṃ mūleṣu trivṛt, tvakṣu tilvakaḥ, kṣīreṣu snihī, phaleṣu harītakī, pradhānāni|" iti|
atha trivṛcchyāmayoḥ kalpaḥ| kaṣāyamadhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt| kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī||1||
Sa. anenāsyāḥ svarūpakathanam|
Ā. rā. trivṛdguṇānāha-kaṣāyamadhureti|
sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| kalpavaiśeṣyamāsādya jāyate sarvarogajit||2||
Sa. sā-evaṃguṇā trivṛt, adhunā vātapittakaphaghnairauṣadhairyuktā kalpaviśeṣatvaṃ prāpya virecanasādhyavyādhiviṣaye sarvarogajijjāyate|
Ā. rā. saṃyogādikṛtān guṇānāha-sedanīmiti|
dvidhā khyātaṃ ca tanmūlaṃ śyāmaṃ śyāmā'ruṇaṃ trivṛt| ----------------------------------------------------------|3|
Sa. tasyāḥ-trivṛto, mūlaṃ dviprakāram,-ekaṃ śyāmamaparamaruṇam| śyāmaṃ mūlaṃ śyāmā, trivṛdaruṇāmiti vyākhyaṃ dvisaṃjñam|
Ā. rā. bhedadvayamāha-dvidheti| śyāmaṃ-śyāmākhyam| aruṇaṃ-trivṛdākhyam|
----------------------------------------------------| trivṛdākhyaṃ varataraṃ nirapāyaṃ sukhaṃ tayoḥ||3|| sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca taddhitam| ----------------------------------------------------|4|
Sa. tayoḥ-śyāmāruṇayoḥ, yadaruṇaṃ mūlaṃ tadvarataram| sāmarthyāt śyāmaṃ varam| aruṇaṃ yanmūlaṃ tannirapāyatvāt sukumārādiṣu hitam, na śyāmaṃ sāpāyatvāt|
Ā. rā. aruṇasya viṣayamāha-trivṛdākhyāmiti|
sāpāyatve viśeṣeṇa hetumāha---- ---------------------------------------------| mūrcchāsammohahṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam||4|| śyāmaṃ tīkṣṇāśukāritvādatastadapi śasyate| krūre koṣṭhe bahau doṣe kleśakṣamiṇi cāture||5||
Sa. śyāmaṃ mūlaṃ mūrcchādihṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam| tattīkṣṇatvādāśukāritvācca sāpāyatvamasya| tadevaṃrūpamapi śyāmaṃ śasyate krūrakoṣṭhādiviṣaye|
Ā. rā. śyāmasya viṣayamāha-mūrccheti| mūrcchāsammohayorjñānabhraṃśe tulye dehapātāpātābhyāṃ bhedaḥ| kaṣaṇaṃ-vilekhanaṃ hṛdayasya| kṣaṇanaṃ-kṣataṃ kaṇṭhasya|
gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat| gṛhītvā visṛjetkāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet||6||
Sa. gambhīrānugataṃ-gūḍhaṃ kṛtvā bhūmāvantaḥpraviṣṭam, tathā ślakṣṇaṃ-aparuṣam, tathā'tiryagyātaṃ(visṛtaṃ)-spaṣṭaṃ kṛtvā bhūmau gatam, evaṃvidhaṃ trivṛtāyā mūlaṃ gṛhītvā tatkāṣṭhaṃ visṛjet| tvacaṃ śuṣkāṃ kṛtvā nidhāpayet-sthāpayet|
Ā. rā. grahaṇavidhimāha-gambhīrānugatamiti| gambhīrānugataṃ-dūramadhoyātam| atiryagvisṛtaṃ-bahuṣu tathābhūteṣu madhyamam|
atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcinnāgarasaindhavam| vātāmaye pibedamlaiḥ-------------------------|7|
Sa. atha-anantaram, kāle-virecanaprastāve, tataḥ-mūlatvacaḥ, cūrṇamīṣannāgarasaindhavamamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, vātavikāre pibet|
Ā. rā. vāte virecanamāha-atheti| kiñcinnāgarasaindhavaṃ-nāgarasaindhavayormithastulyāṃśayoścūrṇena caturthāṃśatulyena yuktaṃ,amlaiḥ pibet| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- "māṃsarasena vā|" iti|
--------------------------------------------------| -----------------------------paitte sājyasitāmadhu||7|| kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ| -------------------------------------------------|8|
Sa. paitte vikāre sahaghṛtaśarkarāmadhu taccūrṇaṃ kṣīreṇa drākṣādirasairvā pibet|
Ā. rā. pitte virecanamāha-pitte iti| varā-triphalā| rasāśabdo drākṣādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
--------------------------------------------------| kaphāmaye pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ||8|| pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ kaphāpahaiḥ| --------------------------------------------------|9|
Sa. kaphavikāre taccūrṇaṃ pīlurasādibhiḥ pibet| pañcakolādibhiścūrṇaiśca kaphaghnairyuktam| katham ? yuktyā,-pañcakolādicūrṇānāṃ yoge nātivyāptirna vā'vyāptiḥ, pañcakolādicūrṇena trivṛtācūrṇasya samyagyogaḥ syādityarthaḥ| ādiśabdenānyeṣāṃ pācanadīpanānāṃ pañcakolasadṛśānāṃ citrakā(maricā)dīnāṃ grahaṇam|
Ā. rā. kaphe virecanamāha-kaphāmaya iti| pīluḥtīkṣṇataruḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- "ebhireva ca dravyairyathāsvaṃ ghṛtaśarkarādrākṣākṣoḍatavakṣīrīmadhurāṇi mātuluṅgadāḍimāmalakakolakaramardakakapittharasatakrāmlāni saindhavalavaṇāni vyoṣatīkṣṇāni vividhavesavārapūritāni sahakārarasatrijātakanāgakesarakarpūrasurabhīṇi lehaguṭikāmodakabhakṣyabhojyānyupakalpayet|" iti|
------------------------------------------------| trivṛtkalkakaṣāyābhyāṃ sādhitaḥ sasito himaḥ||9|| madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam| ------------------------------------------------|10|
Sa. trivṛtaḥ kalkena kaṣāyeṇa ca sādhitaḥ saśarkaro lehaḥ śīto madhutrijātasaṃyukto hṛdyaṃ virecanaṃ syāt| atra ca kāsacikitsitoktakaṇṭakārikālehavat (hṛ. ci. a. 3/63) pramāṇaṃ nirūpayitavyam|
Ā. rā. hṛdyaṃ virecanamāha-trivṛditi|
------------------------------------------------------| ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivṛt||10|| cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate| sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ||11||
Sa. ajagandhādicūrṇaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate| sannipātajvarādipīḍitaḥ san|
Ā. rā. sannipātādau virecanamāha-ajagandheti|
limpedantastrivṛtayā dvidhākṛtvekṣugaṇḍikām| ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena bhakṣayet||12||
Sa. ikṣugaṇḍikāṃ dvidhākṛtya(tvā)-pāṭayitvā, trivṛtayā'ntarlimpet| anantaramekīkṛtya puṭapākena svinnaṃ bhakṣayet|
Ā. rā. tatraiva virecanāntaramāha-limpediti| ikṣugaṇḍikāṃ-ikṣukāṇḍam|
bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā| cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet||13|| vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam||14||
Sa. tvagelābhyāṃ tulyā nīlī, taiśca tulyā trivṛt, sarvaiśca tulyā sitā, cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet| vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpāgniṣu ca nareṣu tathā sukumāreṣu virecanametannirapāyam|
Ā. rā. vātarogādiṣu virecanamāha-bhṛṅgailābhyāmiti| bhṛṅgaṃ-tvak| nīlī-kālāñjanī| taiḥ tribhiḥ| taiḥ-caturbhiḥ| phalaraso-drākṣādirasaḥ|| tarpaṇaṃ-mantham| manthagrahaṇaṃ saktūnāṃ prādhānyārtham, tena cūrṇatulyā yavasaktavo mānānukteśca|
viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt| sarvato'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena guḍena vā||15|| gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam| kaphavātakṛtāṃścānyān parimārṣṭi gadān bahūn||16||
Sa. viḍaṅgataṇḍulādayaḥ samāṃśāḥ, sarvebhyo'rdhena trivṛt, tadetaccūrṇaṃ madhughṛtābhyāṃ līḍhaṃ guḍena vā''svāditaṃ gulmādīn kaphavātotthāṃścānyānapi gadān bahūn parimārṣṭi-parākaroti|
Ā. rā. gulmādiṣu virecanamāha-viḍaṅgeti| viḍaṅgatandulo-viḍaṅgasāraḥ| kaṇā-pippalī| sarvataḥ-viḍaṅgādibhyaḥ ṣaḍbhyaḥ|
viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān| marīcendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ||17|| dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau||18|| dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulānvitān| paktvā mṛdvagninā khādettato mātrāmayantraṇaḥ||19|| kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān| grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti puṃsavanaśca saḥ||20|| guḍaḥ kalyāṇako nāma sarveṣvṛtuṣu yaugikaḥ| -----------------------------------------------|21|
Sa. viḍaṅgādīni kārṣikāṇi, trivṛtācūrṇatilataile pṛthagaṣṭapalapramāṇe, āmalakaphalarasaprasthāṃstrīn, guḍapalāni pañcāśat, mṛdvigninā paktvā tasmānmātrāmayantraṇaḥ-yantraṇārahitaḥ san, bhakṣayet| sa ca bhakṣitaḥ kuṣṭhādīn hanti puṃsavanaśca syāt| guḍo'yaṃ kalyāṇakasaṃjñaḥ sarveṣu ca ṛtuṣu yaugikaḥ-yujyate|
Ā. rā. kalyāṇakaṃ guḍamāviḍaṅgapippalīti|
------------------------------------------------| vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt||21|| sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ| mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye||22|| tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca| avipattirayaṃ yogaḥ praśastaḥ pittarogiṇām||23||
Sa. vyoṣādibhiḥ samabhāgaiḥ sarvairdravyaistrivṛtsamā, sā ca trivṛt tulyaśarkarā, evametāḥ kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtā mūtrakṛcchrādiṣu śasyante| avipattirayaṃ yogaḥ pittarogiṇāṃ praśastaḥ|
Ā. rā. mūtrakṛcchrādiṣu virecanamāha-vyoṣeti| sarvaiḥ navabhiḥ, samā-navabhāgā trivṛt| samasitā-śarkarāyā api nava bhāgāḥ|
trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam| kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam||24||
Sa. trivṛtādikaṃ kṣaudradrākṣārasasaṃyuktaṃ prāvṛṣi virecanam|
Ā. rā. varṣāsu virecanamāha-trivṛteti|
trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye||25||
Sa. trivṛddurālabhādikaṃ drākṣājalena śaradi virecanam|
Ā. rā. śaradi virecanamāha-trivṛditi| udīcyaṃ-vālakam| sātalā-saptalā|
trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet||26||
Sa. trivṛtādikaṃ cūrṇamuṣṇāmbunā saha hemante pibet|
Ā. rā. hemante virecanamāha-trivṛtāmiti|
trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam| ----------------------------------------------|27|
Sa. trivṛccharkarāsamā grīṣmartau virecanam|
Ā. rā. grīṣme virecanamāha-trivṛteti|
------------------------------------------------| trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ||27|| svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham| eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt||28||
Sa. trivṛdādīni sañcūrṇya tryahaṃ gomūtre bhāvayet| eṣa yogaḥ sarvartuṣvapi snigdhānāṃ narāṇāṃ maladoṣasya hārakaḥ syāt|
Ā. rā. snigdhānāṃ sarvartukaṃ virecanamāha-trivṛditi|
śyāmātrivṛddurālambhāhastipippalivatsakam| nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ sucūrṇitam||29|| rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇāmapi sarvadā| ------------------------------------------------|30| iti trivṛcchyāmayoḥ kalpaḥ||1||
Sa. śyāmādyaṃ cūrṇīkṛtaṃ māṃsarasaghṛtoṣṇāmbubhī rūkṣāṇāmapi sarvakālaṃ śastam| apiśabdāt snigdhānāṃ śastameva|
Ā. rā. rūkṣāṇāmapi sarvartuṣu virecanamāha-śyāmeti| saṅgrahe tu (?) (carake ka. a. 7)- " vyoṣatvakpatramustailaviḍaṅgāmalakān samān| trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca ṣaṅguṇam|| guḍena guṭikāḥ kuryāt kṣaudreṇa saha saṃyutāḥ| mūtrakucchre jvare vamyāṃ kāse śoṣe bhrame kṣaye|| gulme pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastā niryantritāśinaḥ| yogaḥ sarvaviṣāṇāṃ ca mataṃ śreṣṭhaṃ virecanam||" (saṅgrahe ka. a. 2)- "tryūṣaṇatriphalāhiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam| sauvarcalārdhakarṣaśca palārddhaṃ cāmlavetasāt|| taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ maṇḍenāmlena vā pibet| gulmapārśvārtinutsiddhaṃ jīrṇe cāsmin rasaudanam|| trivṛtātriphalādantīsātalāvyoṣasaindhavaiḥ || prakalpya cūrṇaṃ saptāhaṃ bhāvyamāmalakādrase|| tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu|| tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam|| śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥpayo'thavā| trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet|| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam| snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ|| lipte māse gate pītaṃ pāṇḍuśvayathugulmajit| surā vā trivṛtāpādakiṇvā tatkvāthasaṃyutā|| yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthāsvinnaiḥ kulmāṣamambhasā| āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet|| bhṛṣṭān vā satuṣān siddhānyavāṃstaccūrṇasaṃyutān āsutānambhasā tadvatpibejjātaṃ tuṣodakam|" iti| vṛnde tu (a.74/9)- "abhayāpippalīmūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam| tvakpatrapippalīmustaviḍaṅgāmalakāni ca|| etāni samabhāgāni dantī ca triguṇā bhavet| trivṛdaṣṭaguṇā deyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā|| madhunā modakān kṛtvā cākṣamātrān pramāṇataḥ| ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ canu jalaṃ pibet|| tasmādviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate| pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā|| pāṇḍutvakāsaviṣamajvaravahnisādān jaṅghorupṛṣṭhajaghanodarapārśvaśūlān| durnāmakuṇḍalabhagandaraśophagulmān yakṣmodarabhramavidāhakamūtrakṛcchrān|| lpīhākṣirogapavanāśmarikuṣṭhamehān hanyādrasāyanamidaṃ bhiṣajā prayuktam| alpavyayaṃ bahuphalaṃ satatopayojyamāyuṣkaraṃ palitanāśanamaśviddaṣṭam||" iti|
atha rājavṛkṣakalpaḥ| -------------------------------------------| jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu||30|| rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ| -------------------------------------------|31|
Sa. jvarādiṣvanyebhyastadviṣayoktebhyo virecanadravyebhyo rājavṛkṣo'tiśayena pathyaḥ| kimbhūtaḥ ? mṛdurmadhuraḥ śītalaśca|
Ā. rā. āragvadhakalpamāha-jvarahṛdrogeti|
-----------------------------------------------| bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave||31|| yojyo mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ| -----------------------------------------------|32|
Sa. bālādau mṛdutvādanapāyitvācca viśeṣeṇa caturaṅgulo yojyaḥ|
Ā. rā. bālādau viśeṣādāragvadho yojya ityāha-bāla iti|
-----------------------------------------------| phalakāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet||32|| teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet| saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ||33|| tato majjānamuddhṛtya śucau pātre nidhāpayet| -----------------------------------------------|34|
Sa. tasya-śamyākasya, phalakāle pariṇataṃ-pakvaṃ, phalaṃ samāharet-saṅgṛhṇīyāt| teṣāṃ-phalānāṃ, guṇavatāṃ-suniṣpannānāṃ, bhāraṃ-palaśataviṃśatiḥ, vālukāsu vinikṣipet| saptarātrādūrdhvaṃ sikatābhya uddhṛtyānantaramātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ, tebhyaḥ phalebhyo majjānamuddhṛtya-gṛhītvā, pātre-bhāṇḍe, śucau śuddhe, sthāpayet|
Ā. rā. grahaṇavidhimāha-phalakāla iti| teṣāṃ-phalānām| bhāraṃ-tulāviṃśatiḥ|
-----------------------------------------------| drākṣārasena taṃ dadyāddāhodāvartapīḍite||34|| caturvarṣe sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike| -----------------------------------------------|35|
Sa. taṃ-majjānaṃ, drākṣārasena dadyāt| dāhādyārte nare caturvarṣe bāle sukhenaitadvirecanam, yāvaddvādaśavārṣike bāle sukhaṃ virecanamidam|
Ā. rā. dāhodāvartayorvirecanamāha-drākṣāraseneti|
-----------------------------------------------| caturaṅgulamajjño vā kaṣāyaṃ pāyayeddhimam||35|| dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pṛthak| sauvīrakeṇa vā yuktam kalkena traivṛtena vā||36||
Sa. athavā rājavṛkṣamajjño himaṃ [kaṣāyaṃ]-śītakaṣāyaṃ, dadhimaṇḍādibhiḥ pṛthagyuktamathavā kāñjikenāthavā kalkena trivṛtāsambandhinā yuktaṃ pāyayet|
Ā. rā. anyadvirecanapañcakamāha-caturaṅguleti| sauvīrakeṇa-kāñjikena|
dantīkaṣāye tanmajjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet| tamariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣameva vā||37|| iti rājavṛkṣakalpaḥ||2||
Sa. dantīkaṣāye tanmajjñaḥ-karṇikārasya madhyāni, guḍaṃ jīrṇaṃ ca vinikṣipet| tamariṣṭaṃ māsaṃ sthitaṃ pāyayet| pakṣaṃ vā sthitam|
Ā. rā. virecanāntaramāha-dantīkaṣāya iti|
atha tilvakakalpaḥ| tvacaṃ tilvakamūlasya tyaktvā''bhyantaravalkalam| viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayettataḥ||38|| rodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet| kaṣāye daśamūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ||39|| śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇitalaṃ pibet| mastumūtrasurāmaṇḍakoladhātrīphalāmbubhiḥ||40||
Sa. tilvakamūlasya tvacaṃ tyaktvā madhyavalkalaṃ viśoṣya tathā cūrṇayitvā tataścūrṇāt dvau bhāgau rodhrasyaiva kaṣāyeṇa gālayet| tataḥ-anantaram, avaśiṣṭo yastṛtīyo bhāgastataścūrṇāt, taṃ tena kaṣāyeṇa vastragālitena bhāvayet| anantaraṃ vastragālitakaṣāyeṇa bhāvitaṃ punaḥ kaṣāye daśamūlasya bhāvitamanantaraṃ śuṣkacūrṇaṃ [kṛtvā] tataścūrṇāt pāṇitalaṃ-karṣaṃ, mastugomūtrādikena pibet| (kolaṃ-badaram, dhātrīphalaṃ-āmalakam, tayorambunī svarasau|) tadbhāvanauṣadhapramāṇaṃ ca śilājatunaḥ kalpavat kalpayet| śilājatukalpaṃ ca vakṣyati (hṛ. u. a. 39/135)- "samagirijamaṣṭaguṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye|" ityādi| tasmādatra tilvakatvaco bhāvyauṣadhasya rodhraśca(dhraṃca)bhāvanauṣadhaṃ samaṃ deyam, tato'ṣṭaguṇaṃ jalaṃ deyam, tacca kvathanenāṣṭāṃśaśeṣaṃ kāryamiti| evamanyatrāpyanirdiṣṭapramāṇānāṃ bhāvyadravyabhāvanādravyatoyāvaśiṣṭānāṃ parimāṇaṃ bodhyam|
Ā. rā. tilvakakalpamāha-tvacamiti| ābhyantaravalkalaṃ-kāṣṭhalagnā tvak| cūrṇasya bhāgatrayaṃ kṛtvā dvau bhāgāvekīkṛtya rodhrakaṣāyeṇa mardayitvā gālayet| tena draveṇa tṛtīyaṃ bhāgaṃ bhāvayet| punardaśamūlakaṣāyeṇa bhāvayet| punaḥśoṣayet| punaścūrṇayet| tasya cūrṇasya pāṇitalaṃ-karṣaṃ, mastvādibhiḥ pibet| kolaṃ-badaram, dhātrīphalam-āmalakam tayorambunī-svarasau|
tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam||41|| iti tilvakakalpaḥ||3||
Sa. rodhrasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaro ghṛtānvito lehaḥ syāt| sa ca lehaḥ śreṣṭhaṃ virecanam|
Ā. rā. virecanāntaramāha-tilvakasyeti| saṅgrahe tu (ka. a. 2)-" meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ kvathite jale| marujān sunuyāttatra jātaṃ sauvīrakaṃ yadā|| bhavedañjalinā tasya rodhrakalkaṃ pibettadā| marujān-yavān| surāṃ rodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet||" iti|
atha sudhākalpaḥ| sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam| āśveva kaṣṭhavibhraṃśānnaiva tāṃ kalpayedataḥ||42|| mṛdau koṣṭhe'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi| kalpyā gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu||43|| pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi| sā śreṣṭhā kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā||44|| dvivarṣāṃ vā trivarṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ| tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīramuddhārayettataḥ||45|| bilvādīnāṃ bṛhatyorvā kvāthena samamekaśaḥ| miśrayitvā sudhākṣīraṃ tato'ṅgāreṣu śoṣayet||46|| pibetkṛtvā tu guṭikāṃ mastumūtrasurādibhiḥ| -------------------------------------------------|47|
Sa. sudhā-guḍā, doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayaṃ hanti| evaṃguṇāmapi tāṃ-sudhāṃ, bhiṣak mṛdukoṣṭhādiṣu ato na kalpayet| śīghrameva kaṣṭavibhraṃśāditi| kalpayedityatisarjane liṅ| tarhi kveyaṃ prayojyā ? ityāha-kalpyeti| gulmādiṣu kalpyā sāsnuk, tīkṣṇairbahubhiḥ kaṇṭakaiścitā śreṣṭhā syāt| tāṃ-sudhāṃ, dvivarṣāmathavā trivarṣāṃ viśeṣeṇa śiśirānte kāryavaśādanyasminnapi ṛtau śastreṇa pāṭayitvā tataḥ-sudhātaḥ, kṣīramuddhārayet| dve varṣe pramāṇamasyā iti ṭhak| tasya rasāllugiti luk| tataśca ṭāp| tataḥ-anantaraṃ, bilvādīnāṃ kaṇṭakārīmahoṭikayorvā kvāthena ekaśaḥ-ekenaikena, samaṃ melayitvā sudhākṣīramanantaramaṅgāreṣu tadubhayamapi śoṣayet| tato guṭikāṃ kṛtvā yathāyogaṃ mastvādibhiḥ pibet|
Ā. rā. snuhīkalpamāha-sudheti| tāṃ-sudhām, mudukoṣṭhādiṣu na kalpayet| kaṣṭavibhraṃśāṃ-duḥsahavyāpadam| ataḥ-atiyogabhayāt| gulmādiṣu tu kalpyā| madhumehaḥ-madhupramehaḥ| dūśīviṣaṃ-viṣapratiṣedhoktam| sā-sudhā, bahutīkṣṇāgrakaṇṭakā śreṣṭhā| bilvādīnāṃ-bṛhatpañcamūloktānām| samaṃ-samamātram| ekaśaḥ-ekasyaikasya kvāthena kramānmiśraṇaṃ śoṣaṇaṃ ca| vā śabdāddhṛhatīdvayasya bhinnaḥ prayogaḥ|
-------------------------------------------------| trivṛtādīnnava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sasātalām||47|| saptāhaṃ snukpayaḥ pītān rasenājyena vā pibet| tadvadvyoṣottamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā||48|| iti sudhākalpaḥ||4||
Sa. trivṛtādīnnaveti 'trivṛcchyāmā rājavṛkṣastilvakaśca tathā sudhā| śaṅkhinī saptalā dantī dravantīti [smṛtā nava||]' iti| tadetān trivṛtādīṃstathā tripālāṃ svarṇakṣīrīṃ sātalāṃ ca sapta vāsarān snukpayaḥ pītān-snukkṣīrabhāvitān, māṃsarasena ghṛtena vā pibet| tathaiva vyoṣādīn guḍāmbunā pibet|
Ā. rā. prayogāntaramāha-trivṛtādīniti| trivṛtādīnnava-trivṛt śyāmā āragvadhastilvakaḥ snuhī śaṅkhinī satpalā dantī dravantī ceti| atra snuhī kāṇḍaṃ, na kṣīram, tasya bhāvanāsādhanatvāt| varā-triphalā| sātalā-satpalā-satpalā, tasyāḥpunaruktatvāt svarṇakṣīrīṃ sasātalāmiti bhinnaḥ prayogaḥ| ata eva triphalāprayogo'pi bhinnaḥ| rasena-māṃsarasena| vyoṣādiprayogo'api tadvat| tasya tu pānaṃ guḍodakena| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- " adyācchāmātrivṛvkāthaṃ snukkṣīghṛtaphāṇitaiḥ| kāsārirasayūṣādyairyuktaṃ vā snukpayaḥ pibet|| nikumbhakumbhaśamyākaśaṅkhinīsatpalārajaḥ| rātrau mūtre divā gharme saptāhaṃ sthāpayedanu|| snukkṣīre'pi tatastena mālyaṃ vāso'vacūrṇitam| ājighran prāvṛṇānaśca mṛdukoṣṭho viricyate||" iti
atha śaṅkhinīsaptalayoḥ kalpaḥ| nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam| saptalāyāstathā mūlaṃ te tu tīkṣṇavikāṣiṇī||49|| śleṣmāmayodaragaraśvayathvādiṣu kalpayet| akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirālavaṇānvitam||50|| hṛdroge vātakaphaje tadvadgulme'pi yojayet| -------------------------------------------------|51| iti śaṅkhinīsaptalayoḥ kalpaḥ||5||
Sa. śaṅkhinyāḥ phalaṃ nistuṣīkṛtaṃ nātiśuṣkaṃ grāhyam| saptalāyāśca mūlaṃ grāhyam| te ca-śaṅkhinīphalasātalāmūle, tīkṣṇavikāṣiṇī-taikṣṇyāt vikāśitvācca, śleṣmāmayādyeṣu kalpayet| tayoḥ-śaṅkhinīsaptalayoḥ pūrvoktayoḥ, karṣamātraṃ piṇḍaṃ surālavaṇayuktaṃ vātakaphajahṛdrogādiṣu kalpayet|
Ā. rā. śaṅkhinīphalasatpalāmūlayoḥ kalpamāha-nātiśuṣkamiti|
atha dantīdravantyoḥ kalpaḥ| --------------------------------------------------| dantidantasthiraṃ sthūlaṃ mūlaṃ dantīdravantijam||51|| ātāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāśi ca| guru prakopi vātasya pittaśleṣmavilāyanam||52|| tatkṣaudrapippalīliptaṃ svedyaṃ mṛddarbhaveṣṭitam| śoṣyaṃ mandātape'gnyarkau hato hyasya vikāśitām||53|| tatpibenmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ| abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramehī jaṭharī garī||54|| gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī| siddhaṃ tatkvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca||55|| visarpavidradhyalajīkakṣādāhān jayeddhṛtam| tailaṃ tu gulmamehārśovibandhakaphamārutān||56|| mahāsnehaḥ śakṛcchukravātasaṅgānilavyathāḥ| iti dantīdravantyoḥ kalpaḥ| virecane mukhyatamā navaite trivṛtādayaḥ||57||
Sa. dantino dantaḥ, tadvatsthiraṃ sthūlaṃ ca dantīdravantyudbhavaṃ mūlaṃ kiñcittāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāśi cetyādinā tatsvarūpoktiḥ| tacca kṣaudrapippalībhyāṃ liptaṃ mṛddarbhaveṣṭitaṃ sveditaṃ paścānmandātape śoṣyam| kimevaṃ kriyate ? ityāha yasmādagnyarkāvasya vikāśitāṃ hataḥ| tacca mastvādibhiḥ pibet| abhiṣyaṇṇadehādiḥ pāṇḍvāmayī kṛmikoṣṭhī bhagandarī ca gomṛgājamāṃsarasaiḥ pibet| tasya mūlasya kvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca siddhaṃ ghṛtaṃ visarpādīn jayet| tailaṃ tu siddhaṃ gulmādīn jayet| mahāsnehaḥ śakṛtādisaṅgādīn jayet| ete trivṛtādayo virecane nava śreṣṭhatamāḥ|
Ā. rā. dantīdravantyoḥ kalpamāha-dantīti| hataḥ-nāśayataḥ| abhiṣyaṇṇatanuḥ-[rāklinnadehaḥ| pāṇḍvāmayādiṣu gavādimāṃsarasaiḥ| visarpādiṣu tatkvāthādisiddhaṃ ghṛtam| kakṣākṣudrarogeṣūktā (hṛ. u.a. 31/11)| gulmādiṣu ghṛtavatsiddhaṃ tailam| śakṛtsaṅgādiṣu ghṛtavatsiddho mahāsnehaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 2)-" dantyā rase'jaśṛṅgyāśca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut|| vātatarṣe jvare paitte syātsa evājagandhayā| dantīdravantyormūlāni paceddhātrīrase tataḥ|| trīnaṃśān phāṇitāddvau ca bhṛjjettaile ghṛte 'thavā| śyāmādikalkayukto'yaṃ lehaḥ siddho virecanam|| pathyākṣadaśamūlānāṃ tadvallehāḥ pṛthagrasaiḥ| tayorbilvasamaṃ varṇaṃ tadrasenaiva bhāvitam|| vibaddhaviśi vātotthe gulme cāmlaṃ yutaṃ hitam| mudgādisidvaistanmūlairyūṣādīṃśca vikalpayet|| dantīdravantīmaricasvarṇakṣīrīyavānakam| saśuṇṭhyagnikapṛthvīkaṃ cūrṇitaṃ saptavāsarān|| mūtrabhāvitamājyena pibejjīrṇe ca tarpaṇam| sarvadā sarvarogeṣu bāle vṛddhe ca taddhitam|| durbhuktājīrṇapārśvārttigulmaplīhodareṣu ca| gaṇḍamālāsu vāte ca pāṇḍuroge ca śasyate||" iti| harītakīkalpamāha-harītakīmiti|
atha harītakīkalpaḥ| harītakīmapi trivṛdvidhānenopakalpayet| guḍasyāṣṭapale pathyāviṃśatiḥ syātpalaṃ palam||58|| dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa| prakalpya modakānekaṃ daśame daśame'hani||59|| uṣṇāmbho'nu pibetkhādettān sarvānvidhinā'munā| ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ||60|| viśeṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkoṭhārśasāṃ hitāḥ| ----------------------------------------------------|61| iti harītakīkalpaḥ||6||
Sa. yathā trivṛtāyā vidhānamuktaṃ "atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcinnāgarasaindhavam|"(ślo.7) ityādi, tathaiva harītakyā api vidhātavyamityarthaḥ| guḍasyāṣṭapale pathyāviṃśatirdantīcitrakayoḥ palaṃ palaṃ pratyekaṃ syāt| pippalītrivṛtayoḥ karṣāvubhau| daśa modakānevaṃ prakalpyaikamekaṃ modakaṃ daśame daśame dine yojayet| paścāduṣṇāmbu pibet| amunā vidhinā sarvān modakān bhakṣayet| ete modakā niṣparihārāstathā'śeṣavyādhinibarhaṇāḥ syuḥ| viśeṣeṇa grahaṇyādīnāṃ hitāḥ| sambandhamātrasya vivakṣitatvādatra ṣaṣṭhī, anyathā tu hitayoge caturthī syāt|
Ā. rā. prayogāntaramāha-guḍasyeti| pathyāviṃśatiriti phalānāṃ viṃśatiḥ, palānām| "saṅkhayā phalānāṃ śataśo'palā syāt" iti vacanāt| sarvasya cūrṇasya guḍapākena daśa modakān prakalpya, daśame daśame'hanyekaṃ khādet| evaṃ sarvān khādeddivasadvyaśītyā| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- "viśeṣādgrahaṇīśophapāṇḍumehodarāpahām| pibetpathyāṃ sasindhūtthaviḍaṅgoṣaṇanāgarām|| mūtreṇa vatsakādervā niryūheṇa harītakīm| pathyānāgaracūrṇaṃ vā saṃyuktaṃ nīlinīphalaiḥ|| guḍena bhakṣayettoyaṃ kavoṣṇaṃ prapibedanu| pathyātrivṛdūbhyāṃ guṭikāḥ kāryā drākṣārasaplutāḥ|| māṣapramāṇāstāḥ śuṣkā yakṣmī lihyāddhṛtaplutāḥ| pathyātrivṛtpaṭūṣṇāmbu sarvaśreṣṭhaṃ virecanam|| snukkṣīrabhāvite pathyācūrṇe kurvīta modakān| kolāsthimātrān śuṣkāṃśca navanītena lehayet|| gulmodarayakṛtplīhaśūlānāhavibandhinaḥ| lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhaṃ trikaṭukānvitam|| sukhodakaṃ cānu pibet sukhametadvirecanam|" iti|
alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām|61| kuryātsaṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ| 61 1/2| tvakkesarāmrātakadāḍimailā- sitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| madyena taistaiśca manonukūlai- ryuktāni deyāni virecanāni| 62 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne virecanakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. alpasya-vīryeṇa mātrayā vā kadācidalpauṣadhayogasya, kenacittattadyogyauṣadhasaṃśleṣeṇa tasya mahārthatvaṃ kāryam| tathā kālena-madhyāhnādinā, tathā saṃskāreṇa-tadyogyena guṇāntarotpādanena, tathā yuktyā-yojanāprakāraviśeṣeṇa, tathā vīryeṇa prabhūtasya-mātrayā'thavā mahārthasya, kadācit kenaciddravyeṇa viśleṣaṃ kṛtvā tasyālpakarmatvaṃ kāryam| tathā kālena pratyūṣādinā mandavīryeṇa, tathā saṃskāreṇa-guṇāntarādhānena, tathā yuktyā-tādṛśyā, alpaśaktitvalakṣaṇaṃ karma kāryam| tvakkesarādibhistaistaiḥ-anyaiśca tathāvidhaiḥ, manonukūlaiḥ-mānasapriyaiḥ, auṣadhairyuktāni virecanāni deyāni| evaṃ kṛte sati samyagyogo virecanasya syāditi| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne vire- canakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||
Ā. rā. uktānāṃ virecanakalpānāṃ kiñcidviśeṣamāha alpasyeti| saṃśleṣaḥ-anuktasya| viśleṣaḥ-uktasya| kālaḥ-avasthāviśeṣaḥ| saṃskāraḥ-pākabhāvanādiḥ| yuktiḥ-mātrālpatvabahutvādiḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rekauṣadhaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||