3. vamanavirecanavyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. atha vamanavirecanakalpābhyāmanantaraṃ tadvyāpatsiddhiṃ brūte-
athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātredayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. vamanavirecanayorvyāpat-ayathāśāstramanuṣṭhīyamānayorgadotpattiḥ, tasyā vamanavirecanavyāpadaḥ siddhiḥ-sādhanaṃ cikitsitaṃ, tāṃ varṇayiṣyāmaḥ|
Ā. rā. vamanavirecanavyāpatsiddhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| vyāpadaścoktāḥ saṅgrahe (ka. a. 3)- "pratikūlā gatiḥ pāko grathitatvaṃ sagauravam| doṣotkleśo bhṛśādhmānaṃ parikartaḥ parisravaḥ|| pravāhikā hṛdgrahaṇaṃ sarvagātraparigrahaḥ| saha dhātusraveṇaitā dvādaśoktāḥ sasādhanāḥ|| vyāpado yogavibhraṃśādvividhe'pi virecane|" iti|
vamanaṃ mṛdukoṣṭhena kṣudvatā'lpakaphena vā| atitīkṣṇahimastokamajīrṇe durbalena vā||1|| pītaṃ prayātyadhastasminniṣṭahānirmalodayaḥ| vāmayettaṃ punaḥ snigdhaṃ smaran pūrvamatikramam||2||
Sa. evaṃvidhena puruṣeṇaivaṃvidhaṃ vamanaṃ pītamadhaḥ prayāti| tasmin-vamane'dhastātprayāte sati, iṣṭahāniḥ-abhipretasya vamanakāryasyāniṣpattiḥ| tathā malasya-vamanasādhyasya śleṣmaṇaḥ kevalasyānyadoṣayuktasya vā, udayaḥ-svasthānasthasyaivāmayakaraṇaṃ praticalapravalake ca| taṃ-puruṣaṃ pītavamanamapyavāntaṃ, punaḥ snigdhaṃ vāmayet| pūrvaṃ snigdhamapīti punaḥ śabdasyārthaḥ| kathaṃ vāmayet ? smaran pūrvamatikramam, yato'tikramāt pītavamano'pyasau puruṣo vamanakarmaṇaḥ phalaṃ nāptavān| tamatikramaṃ-aparādhaṃ, smaran cetasi kurvāṇo, na tvevameva, vāmayet|
Ā. rā. vamanasya pratikūlāṃ gatimāha-vamanamiti| atiśabdastīkṣṇādibhistribhiḥ sambadhyate| tasmin-vamane| iṣṭahāniḥ-yadarthaṃ vamanaṃ tasyāniṣpatiḥ| malodayo-doṣotkleśaḥ| taṃ-tathābhūtam, snigdhaṃ kṛtvā punarvāmayet, yena sā vyāpajjātā tatpariharan|
ajīrṇinaḥ śleṣmavato vrajatyūrdhvaṃ virecanam| atitīkṣṇoṣṇalavaṇamahṛdyamatibhūri vā||3|| tatra pūrvoditā vyāpatsiddhiśca, na tathā'pi cet| āśaye tiṣṭhati tatastṛtīyaṃ nāvacārayet||4|| anyatra sātmyāddhṛdyādvā bheṣajānnirapāyataḥ| -----------------------------------------------|5|
Sa. ajīrṇinastathā bahuśleṣmiṇo virecanamatitīkṣṇoṣṇalavaṇahṛdyamatiprabhūtaṃ ca pītamūrdhvaṃ yāti| tatra-tasminnūrdhvaṃ vrajati, pūrvoktā(ditā) vyāpat-iṣṭahānirmalodaya iti| tatra tathaiva siddhiḥ-cikitsitam| tathā, anantaraṃ virecanasyordhvagamanādaviriktaṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet| tathaiva pūrvaṃ virecanātikramaṃ smarannito'parādhātpūrvaṃ virecane na viriktastamatikramaṃ pariharan virecayedityarthaḥ| tathā'pi-evamanuṣṭhīyamāne tadvirecanauṣadhaṃ pītaṃ, yadyāśaye-koṣṭhalakṣaṇe, na tiṣṭhati-tatra sthitiṃ na badhnāti ūrdhvameva punareti, tatastṛtīyaṃ virecanauṣadhaṃ-āragvadhādi, nāvacārayet| yadi tu sātmyaṃ hṛdyaṃ nirapāyaṃ vā bheṣajaṃ tadā tṛtīyamapyavacārayet|
Ā. rā. virecanasya pratikūlāṃ gatimāha-ajīrṇina iti| tatra-virecane| pūrvoditā-vamanoktā, vyāpat-iṣṭahānirmalodaya ityeṣā, siddhiśca-taṃ snigdhaṃ punarvirecayedityeṣā| tathā'pi-tenāpi prakāreṇa, yadyāśaye virecanaṃ na tiṣṭhati-ūrdhvaṃ yāti, tataḥ-anantaraṃ, tṛtīyaṃ prayogaṃ nāvacārayet, yadi tu sātmyaṃ hṛdyaṃ nirapāyaṃ vā bheṣajaṃ tadā tṛtīyamapyavacāreyet|
-----------------------------------------------| asnigdhasvinnadehasya purāṇaṃ rūkṣamauṣadham||5|| doṣānutkleśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān| vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ tamaso darśanaṃ tṛṣam||6|| piṇḍīkodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām| snigdhasvinnasya vā'tyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham||7|| śītairvā stabdhamāme vā samutkleśyāharanmalān| tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ||8||
Sa. asnigdhasvinnaśarīrasya purāṇaṃ rūkṣaṃ virecanauṣadhamupayuktaṃ doṣānutkleśya-pracyāvya, nirhartumaśaktaṃ vibhraṃśādikān gadān janayet| athavā, snigdhasvinnasya cauṣadhamatyalpaṃ-mātrāhīnaṃ, dīptāgnerjīrṇaṃ-pariṇataṃ, syāt| śītairvā stabdhabheṣajamāme vā stabdhaṃ sat [malān-] doṣān, utkleśyānirharat pūrvoktāneva rogān janayet| saḥ-evaṃbhūtaḥ, sarva evāyogaḥ|
Ā. rā. grathitatvapākagauravāṇyāha-asnigdheti| tatra "vivarṇatām" ityantena grathitatvam| "auṣadham" ityantena pākam| śeṣeṇa gauravam| vibhraṃśaṃ-iṣṭahānim| jīrṇaṃ-pakvam| śītaiḥ-auṣadhapānānantaramantarbahirvā sevitaiḥ, auṣadhaṃ stabdhaṃ bhavati| tadvadāme-apakvadoṣe| tāneva-vibhraṃśādīn| saṅgrahe tu (ka. a. 3)- "snigdhasvinnasya ca vamanamakṛtvā virecanaṃ pītavataḥ sāmasya vā mṛdu vā viriktasyādhobhāge'tyarthagurustabdhodaratā śūlo vātapurīṣasaṅgaśca bhavati|" ityuktam|
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| nirūḍhaṃ jāṅgalarasairbhojayitvā'nuvāsayet||9|| phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā| snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet||10||
Sa. taṃ-utkliṣṭadoṣaṃ, tailalavaṇābhyaktaṃ prastarasaṅkarākhyaiḥ svedaiḥ svinnaṃ tathā nirūḍhaṃ jāṅgalarasairbhojayitvā phalādisiddhatailena mātrayā'nuvāsayet| vātaharaiḥ snehaiḥ snigdhaṃ punastīkṣṇena virecanena viśodhayet|
Ā. rā. taṃ-trividhāyoginaṃ, nirūḍhaṃ-samūtraistīkṣṇairnirūhaiḥ, saṅgrahe (ka. a. 3) tathoktatvāt, madanaphalāditailenānuvāsayet|
bahudoṣasya rūkṣasya mandāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkleśya doṣān mārgān nirudhya taiḥ||11|| bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaṃ viṇmūtravātanāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam||12|| abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||13|| pañcamūlayavakṣāravacābhūtikasaindhavaiḥ| yavāgūḥ sukṛtā śūlavibandhānāhanāśanī||14||
Sa. bahudoṣasya rūkṣasya tathā mandāgneralpamauṣadhaṃ yojitaṃ tathodāvartavato doṣānutkleśya mārgān nirudhya taiśca doṣairbhṛśaṃ nābhimādhmāpayet| tathā pṛṣṭhādirujādīn kuryāt| ādhmātasya narasyābhyaṅgādikaṃ karma udāvartaharaṃ sarvaṃ śasyate| pañcamūlādibhiḥ sukṛtā yavāgūḥ śūlādināśanī|
Ā. rā. doṣotkleśabhṛśādhmāne āha-bahudoṣasyeti| tatra "utkleśya doṣān" ityantena doṣotkleśam| śeṣeṇa bhṛśādhmānam| uktaṃ hi saṅgrahe (ka. a. 3)- "kapholbaṇasyātisnigdhasya gurukoṣṭhasya mandāgnervā mṛdupraṇītamauṣadhaṃ bhṛśamutkleśya doṣān jāḍyatandrādaurbalyāṅgasādān janayati| tacchīghramullikhet| laṅghitaṃ ca sandhukṣitāgniṃ punaḥ snigdhaṃ tīkṣṇoṣṇairviśodhayet| saśeṣānnāya vātaśleṣmavate rūkṣāya sodāvartāya mandāgnaye vā śītaṃ rūkṣaṃ vā dattamauṣadhaṃ bhṛśamādhmānaṃ karoti| tatra malasaṅgātsamunnahyatyudaramantaḥśūlaṃ dṛtivatpārśvayorāpūrṇatā śiraḥpṛṣṭharujā śvāsaḥ pāyuvastinistodaśca bhavati| tamudāvartānāhaharābhyaṅgasvedavartidīpanacūrṇabastikriyābhirupācaret|" iti| taiḥ-utkliṣṭadoṣaiḥ| nābhiṃ-nābhisamīpamudaram| pañcamūlādiyavāgūḥ sukṛtā-trikaṭulavaṇasnehayutā| pañcamūlaṃ-mahat| uktaṃ hi vṛndena (jvarātisārādhikāra ślo.16)- "pañcamūlīti sāmānyādbhāhyā pitte kanīyasī| mahatī pañcamūlī tu vātaśleṣamottare hitā||" iti| bhūtikaṃ-rohiṣam| saindhavasYa kvāthyadravyeṣūktāvapi siddhāyāṃ yavāgvāṃ lavaṇasthāne prayogaḥ| ata eva sukṛtāśabdena kṛtākhyo bheda ucyate|
pipalīdāḍimakṣārahiṅguśuṇṭhyamlavetasān| sasaindhavān pibenmadyaiḥ sarpiṣoṣṇodakena vā||15|| pravāhikāparisrāvavedanāparikartane| -------------------------------------|16|
Sa. pippalyādīn madyena sarpiṣoṣṇāmbunā vā pibet pravāhikādiṣu|
Ā. rā. pravāhikāditraye bheṣajamāha-pippalīti| pippalyādicūrṇaṃ madyādyanyatamena pravāhikādiṣu tisṛṣu vyāpatsu pibet| vedanayā parikartanaṃ-chedanamiva| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-"kṣāmeṇālpabalena mṛdukoṣṭhāgninā rūkṣeṇa snigdhena vā svinnena sāmena vā balavadauṣadhamupayuktaṃ sapittamanilaṃ paridūṣya parikartikāmāpādayati| tatra nābhibastigudameḍhre sadāhaṃ parikartanamanilasaṅgo viṣṭambhaśca| taṃ kṛṣṇatilamadhukamadhuyuktaiḥ picchābastibhirāsthāpayet| kṣīrivṛkṣaśṛtakṣīreṇa vā, śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukatailena vā'nuvāsayet| kṣāmasya ca madhuro bṛṃhaṇaśca sarvo vidhiriṣṭaḥ| sāme dīpano laṅghanaśca, laghurūkṣoṣṇaṃ cānnapānam| nirāmībhūte cānubandhe laghukṣārāmlam| vāte'dhike dadhi sāmlaṃ dāḍimatvacā yuktaṃ bhojane pāne ca yuñjīta| sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibet| uṣṇāmbunā vā tiladevadārukalkam| krūrakoṣṭhasya bahudoṣasyālpamalpaguṇaṃ mṛdusnigdhaṃ vā śodhanamavacāritamutkleśya doṣānna nirharati, alpālpaṃ ca pittakaphasaṃsṛṣṭaṃ parisravati, viṣṭambhagauravaśophakoṭhakaṇḍūpāṇḍutāṅgasādagudaśūlāni cāpādayati| taṃ tiniśadhavāśvakarṇapalāśabalāniryūhairmadhuyuktairāsthāpayet| upaśāntaparisravaṃ ca punarupasnigdhaṃ tīkṣṇaiḥ śodhayet| śuddhe ca dīpanāṃścūrṇāsavāriṣṭādīn yojayet| pītauṣadho yadā vegamudīrayati nigṛhṇāti vā, tadā pravāhikā'sya jāyate| tasyāṃ sadāhaśūlaṃ sapicchaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ saraktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamānaḥ kaphamupaviśati| taṃ paristravavidhinopacaret|" iti|
----------------------------------------------------| pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ||16|| kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham| hidhmāpārśvarujākāsadainyalālākṣivibhramaiḥ||17|| jihvāṃ khādati niḥsaṃjño dantān kaṭakaṭāyayan| na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak||18|| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam| pācanīyaistataśvāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet||19|| kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇābhipravardhayet| ---------------------------------------------------|20| gh|21|
Sa. pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahādvātādayaḥ kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ hṛdgrahaṃ kurvanti| hidhmādiyuktaḥ sa ca hṛdgrahādimān jihvāṃ khādati niḥsaṃjñaḥ san| tathā dantān kaṭakaṭāyate| tatra tasminnavasthāviśeṣe, bhiṣagāśveva taṃ-rogiṇaṃ, saṃśayaṃ hitvā vāmayet| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ vāmayet| kaphamūrcchitaṃ kaṭubhirvāmayet| vāmayitvā cāsya doṣaśeṣaṃ pācanīyairdravyairvipācayet| kāyāgniṃ balaṃ ca krameṇāsyābhipravardhayet|
Ā. rā. hṛdgrahamāha-pītauṣadhasyeti| akṣivibhramaḥ-utdhṛtākṣatvam| kaṭakaṭāyayan-kaṭatkaṭaditi kārayan, "lohitādiḍājūbhyaḥ kyaṣ" iti kyaṣantāṇṇica| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-"tasmai bhiṣak śīghramamuhyannabhyaṅgapūrvaṃ dhānyasvedena parisvedya tīkṣṇamavapīḍaṃ dadyāt| yathādoṣocchrāyaṃ ca bastīn vitaret|" iti|
----------------------------------------------------| pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate||20|| tasmai snigdhāmlalavaṇān dadyātpittakaphe'nyathā| ----------------------------------------------------|21|
Sa. yasyātivamataḥ pavanena hṛdayaṃ pīḍyate, tasmai rogiṇe snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt| pittakaphe kupite, anyathā-madhuraśītādikaṃ, dadyādityarthaḥ|
Ā. rā. hṛdgrahaviśeṣe bheṣajamāha-pavaneneti| anyatheti rūkṣamadhurakaṭutiktakaṣāyān yogān dadyāt|
---------------------------------------------------| pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā||21|| ruddho'ti vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ| stambhavepathunistodasādodveṣṭārtibhedanaiḥ||22|| tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate| ---------------------------------------------------|23|
Sa. pītabheṣajasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā ruddho'ti viśuddhasya vā vāyuraṅgāni gṛhṇāti stambhādibhiḥ| tatra sarvaṃ vātaharaṃ snehasvedādi śasyate|
Ā. rā. sarvagātraparigrahamāha-pītauṣadhasyeti| saṅgrahe tu (ka. a. 3)- "asnigdhasvinnenābrahmacāriṇā vegadhāriṇā mṛdukoṣṭhena sukumāreṇa vā rūkṣamauṣadhamatimātraprayuktamativirekādvāyuṃ prakopayati| tena sarvāṅgapragrahe viśeṣātpārśvapṛṣṭha śroṇimanyāmarmasu śūlaṃ mūrcchā bhramaḥ kampaḥ stambho nistodo bheda udveṣṭanaṃ saṃjñānāśaśca syāt| tamabhyajya dhānyaiḥ svedayitvā yaṣṭīmadhuvipakvena tailenānuvāsayet, vātaharaṃ cānnapānam|" iti|
---------------------------------------------------| bahutīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam||23|| hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnāsrāvayeddravān| tatrātiyoge madhuraiḥ śeṣamauṣadhamullikhet||24|| yojyo'ti vamane reko vireke vamanaṃ mṛdu| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam||25|| añjanaṃ candanośīramajāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||26||
Sa. kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya narasya bahutīkṣṇaṃ ca bheṣajaṃ viṭpittakaphān śīghrameva hṛtvā dravān dhātūnāsrāvayet| tasmin virecanātiyoge madhurairdravyaiḥ śeṣaṃ virecanadravyamuddharet| ativamane sati vireko yojyaḥ| ativireke ca mṛdu vamanaṃ yojyam| pariṣekādibhiśca śītaistaṃ-virekaṃ, stambhayet| ādiśabdo jalārdraśītamārutādigrahaṇāya| añjanādikaṃ lājacūrṇaiḥ saha manthaṃ paraṃ virekātiyogaharaṃ pibet|
Ā. rā. dhātusravamāha-bahutīkṣṇamiti| ajāsṛgchāgarudhiram| añjanādiṣaṭkaṃ lājacūrṇaiḥ saha pibet "saktavaḥ sarpiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ| nātisāndrā na cātyacchā mantha ityabhidhīyate||' ityuktaviśeṣaprāptyarthaṃ manthamityuktam|
vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibetphalarasairmanthaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram||27|| sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardyāṃ mūrvāyā dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam||28||
Sa. vamanasya tvatiyoge śītāmbupariṣecitaḥ san phalarasairmanthaṃ ghṛtādiyuktaṃ pibet| atiśayena sodgāre vamane sati mūrvādicūrṇaṃ lehayet|
Ā. rā. vamanātiyoge viśeṣamāha-vamanasyeti| mūrvādipañcakacūrṇaṃ madhunā lehayet|
vamato'ntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇā hṛdyā yūṣamāṃsarasā hitāḥ||29|| phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet||30|| vāggrahānilarogeṣu ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyātsnehasvedau ca kālavit||31|| atiyogācca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam| tajjīvādānamityuktamādatte jīvitaṃ yataḥ||32|| śune kākāya vā dadyāttenānnamasṛjā saha| bhukte'bhukte vadejjīvaṃ pittaṃ vā bheṣajeritam||33|| śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syātpitte śuddhaṃ tu śoṇite||34|| tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇātkriyām| raktapittātisāraghnīṃ tasyāśu prāṇarakṣaṇīm||35|| mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati||36|| tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastau niṣecayet| śyāmākāśmaryamadhukadūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ||37|| ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ bastiṃ vā yojayeddhimam| picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam||38||
Sa. chardayato'bhyantare jihvāyāṃ praviṣṭāyāṃ satyāṃ kavalagrahaśchāgamāṃsarasāḥ snigdhādiyuktā manaḥpriyā hitāḥ| tathā tasya-antaḥpraviṣṭajihvasya, agre'pare narā amlāni phalāni khādeyuḥ| niḥsṛtāṃ ca rasanāṃ tiladrākṣākalkena liptāmantaḥ praveśayet| vāggrahādiṣu vātarogeṣu ghṛtamāṃsopasādhitāṃ svacchāṃ yavāgūṃ dadyāt| snehasvedau ca yojayet| atiyogena ca yadbheṣajaṃ jīvākhyaṃ śoṇitaṃ harati tadbhaiṣajyaṃ jīvādānamiti gaditam, yatastajjīvitamādatte| pittaraktayorgandhavarṇānuvṛttitvasāmānyāt kimidaṃ raktamuta pittam ? iti saṃśayaḥ| tatparīkṣārthamāha-śune kākāya vetyādi| tena virecanātiyogodbhavena raktena, miśritamannaṃ śune vāyasāya vā dadyāt| tasmin raktamiśrite'nne bhukte sati jīvaṃ vadet| abhukte ca sati tasmin virecanātiyogeritaṃ pittaṃ brūyāt| śuklaṃ vastraṃ tena virecanātiyogodbhavena raktena saṃśayarūpeṇa bhāvitaṃ-ārdrīkṛtaṃ, anantaramāvānaṃ-śuṣkaṃ, koṣṇavāriṇā prakṣālitaṃ-prakarṣeṇa dhautaṃ, pitte sati vivarṇaṃ vastraṃ syāt, na śuddham| śoṇite tu sati prakṣālitaṃ vastraṃ śuddhaṃ syāt| tṛṣṇādyārtasya śoṇite sravatyeva takrapittātisāraghnīṃ prāṇarakṣaṇīṃ śīghraṃ kriyāṃ kuryāt, āmaraṇāt| anena ca maraṇatulādhirūḍhatvaṃ dyotayati| saṃśaye'pi cikitsā kāryeti prāgabhyadhāyi| tatra mṛgādīnāṃ jīvatāṃ sadyaskaṃ-tatkṣaṇotpannaṃ, raktaṃ pibet| kimbhūtam ? jīvābhisandhānam| jīvamabhisandhīyate'treti jīvābhisandhānam| hi-yasmāt, tat-raktaṃ kartṛbhūtaṃ, jīvaṃ karma āśu gacchati-prāpnoti| tadetadraktaṃ darbhamṛditaṃ-abhinavaprasūtadarbhamṛditaṃ, bastau niṣecayet-prakṣipet| śyāmādibhirvā śṛtaṃ payo ghṛtamaṇḍāñjanābhyāṃ yuktaṃ bastiṃ himaṃ-śītalaṃ, yojayet| athavā picchābastiṃ-svalpamanuvāsanaṃ, suśītaṃ ghṛtamaṇḍena-svacchenordhvabhavena ghṛtasyoparibhāgasthitena, deyam|
Ā. rā. kavalagrahāḥ-gaṇḍūṣāḥ| te ca yūṣā māṃsarasā vā| tanukāṃ-acchām| vamanabhaiṣajyātiyoge vyāpadamāha-atiyogāditi| jīvaśoṇitaṃ-ojaḥ, "ojastu tejo dhātūnāṃ" (hṛ. sū. a. 11/37) ityādinoktam| tat-vyāpadrūpaṃ jīvādānasaṃjñam| tenāsṛjā-jīvaśoṇitena| bhāvitaṃ-dvistrirvā stimitam| tataḥ āvānaṃ-īṣacchuṣkam| tataḥ koṣṇavāriṇā prakṣālitam| tadyadi vivarṇaṃ syāttadā pittam| yadi śuddhaṃ tadā jīvaśoṇitam| tasya-jñātajīvaśoṇitanirgamasya| sadyaskaṃ gṛhītamātraṃ śirāvyadhena| jīvābhisandhānaṃ-jīvaśoṇitanyūnāṃśapūraṇam| hi-yasmāt, tat jīvaṃ-jīvaśoṇitaṃ, āśu gacchati| tadeva-mṛgādīnām, darbhamṛditaṃ-darbhacūrṇena saha bharditam, bastau niṣecayet-tena nirūhaṃ dadyāt, śyāmādikvathitena payasā vā| śyāmā-priyaṅguḥ| picchābastiṃ-atisāracikitsitoktam (hṛ.ci.a. 9/72)|
asyāmapyatiyogodbhavāyāmavasthāyāṃ gudabhraṃśaḥ sambhāvyata ityāha- gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| ----------------------------------------------------|39|
Sa. gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiḥ-kaṣāyarasaniṣpāditaiḥ- kvāthaiḥ, stambhayitvā praveśayet|
Ā. rā. gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiḥ-kaṣāyarasairdravyaiḥ, stambhayitvā-stabdhatāṃ nītvā, praveśayet|
------------------------------------------------| visaṃjñaṃ śrāvayetsāmaveṇugītādinisvanam|39| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhi- sthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. visaṃjñaṃ sampannaṃ sāmaveṇugītādīnāṃ nisvanaṃ śrāvayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpa siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
Ā. rā. visaṃjñaṃ sāmādidhvanīn śrāvayet| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-"atimātramakāle'lpaṃ tulyavīryairabhāvitam| asamyak saṃskṛtaṃ jīrṇaṃ vyāpadyetauṣadhaṃ dhruvam|| chardanaṃ na tu duśrcchardaṃ durvirecaṃ na recanam| pāyayedauṣadhaṃ bhūyastannihanti tathā hi tau|| yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam|| vibaddhe'lpaṃ cirāddoṣe stravatyuṣṇaṃ pibejjalam| tenādhmānaṃ vamistṛṣṇā vibandhaścāśu śāmyati|| bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate| sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ vā svedaṃ tatrāvacārayet|| samyagviriktasyodgāre bheṣajaṃ kṣipramullikhet| ajīrṇamapravṛttau tu suśītaiḥ stambhayedbhiṣak|| kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam| kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne niśi vā tat pravarttate|| kṣārānāhārayejjīrṇe tiṣṭhatyūrdhvaṃ gate'pi vā| vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet|| tṛṇmohabhramamūrcchādyāḥ syurjīryati ca bheṣaje| pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate|| lālāhṛllāsaviṣṭambharomaharṣāḥ kaphāvṛte| bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvāpi kaphanuddhitam||" iti| tathā dhātusrave (saṃ,ka.a. 3)-"taṃ śatadhautaghṛtenābhyajya kaṣāyasvāduśītaiḥ pradehapariṣekāvagāhānnapānaiḥ śarkarāmadhumadbhiśca lehaiḥ stambhayet| viśeṣeṇa tu virecanātiyoge taṇḍulāmbhasā madhumiśreṇa vāmayet| priyaṅvādikaṃ ca taṇḍulodakena pibet| rodhrarasāñjanādāḍimatvaco vā| kaṭphalotpalasamaṅgāpadmakesarāṇi vā| kṣaudraśarkarāmadhukodumbaratvaco vā| śeṣeṣvapi cāsamyakprayuktavamanavirecanopadraveṣu yathāmayaṃ doṣādīnālakṣya pratikuryāt| bastivyāpatsiddhiṃ cekṣeta| evamubhayato bhāge'pi śodhane yathāvasthamuttiṣṭheta| yā tu virecane parikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanam, yaḥ parisravaḥ sa kaphaprasekaḥ, yat pravāhaṇaṃ sa śuṣkodgāra iti|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyaurvedarasāyane| śuddhivyāpatprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 3||