Sa. atha doṣaharaṇasāmānyādbastikalpaḥ prakramyata ityāha-
athāto bastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. saṃ-kalpanaṃ-kalpaḥ| basteḥ kalpo bastikalpaḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat| ā raṃ- bastikalpamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīteatheti|
balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dvipañcamūlaṃ ca palonmitāni| aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsā- cchāgātpacedapsu caturthaśeṣam||1|| pūto yavānīphalabilvakuṣṭha- vacāśatāhvāghanapippalīnām| kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailai- ryuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaśca||2|| bastiḥ paraṃ sarvagadapramāthī svasthe hito jīvanabṛṃhaṇaśca| bastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarvatra dadyādamumeva tatra||3||
Sa. saṃ-balādīni pratyekaṃ palonmitāni, tathā'ṣṭau [ phalāni-] madanaphalāni prāyeṇa palaṃ syuḥ, chāgamāṃsāt pañcāśatpalāni, apsu caturbhāgāvaśeṣaṃ pacet| pūtaśca kvātho yavanyādibhiḥ kalkaistathā guḍādibhiryuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇayutaśca bastyarthaṃ parikalpitatvādbastiḥ sarvagadānāmapahantā svasthe ca hitaḥ svāsthyānuvṛttikṛttvāt jīvano bṛṃhaṇaśca| atra caturthaśeṣagrahaṇamanarthakam| yato vakṣyati (ka. a. 6/14)- "kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam|" iti| atrocyate| vakṣyamāṇaparibhāṣāpramāṇamatra nāśrīyata iti pratipādanāya caturthaśeṣopādānam| tena nirūhayogyakvāthārthaṃ dravyāccaturguṇaṃ jalaṃ kṣiptvā caturbhāgāvaśeṣaṃ grāhyamitīhāvatiṣṭhate| evamanyatrāpi nirūha upayujyate| ye tu tantrakārābhiprāyamavidantaḥ saralāśamukhīkāste sāmānyaparibhāṣoktapramāṇaṃ jalaṃ kṣiptvā caturaṃśaśeṣaṃ grāhyāmiti vadanti, śeṣaṃ sthitam| tathā yavānyādikalkasya paladvayamātraṃ grāhyam, "svasthe kalkapaladvayam|" (hṛ. sū. a. 19/44) iti vacanāt| snehaścātra kvāthe caturthāṃśaḥ ṣaṣṭhāṃśo'ṣṭamāṃśaḥ krameṇa vātapittakapheṣu yojyaḥ| uktaṃ ca (hṛ. sū. a. 19/39)- "tataḥ kvāthāccaturthāśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet| pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśamaṣṭamāṃśaṃ kaphe'dhike|| iti| madhulavaṇe ca yathā nātyacchatā nātilavaṇatā ca bastau syāttathā yojayitavye| uktaṃ ca (hra.sū a . 19/41)- madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā eva (iti)| bastau ca yatra kalko na paṭhitastatrāmumeva kalkaṃ dadyāt| upajātivṛtte indravajrā ca| ā raṃ- bastikalpo dvividhaḥ,-nirūhakalpo'nuvāsanakalpaśca| tatrādau nirūhakalpaḥ| tatrāpi vātaharaḥ| balādinirūhamāha-balāmiti ṣiḍaśa pṛthak palonmitāni| apsu-sarvebhyaḥ ṣoḍaśaguṇāsu|
dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ| trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ||4||
Sa. daśamūlasya chāgamāṃsasahitasya rasaḥ-kvāthaḥ, amlena kāñjikādinā yuktaḥ, pūrvaiḥ-yavanyādibhiḥ peṣyaiḥ sahitaḥ, tathā tribhiḥ snehaiḥ-sarpirmajjāvasākhyairanvitaḥ, śreṣṭho nirūhaḥ sarvavyādhiharo gaditaḥ|
Ā. rā. daśamūlādinirūhamāha-dvipañcamūlasyeti| trayaḥsnehāḥ-ghṛtatailavasāḥ|
balāpaṭolīlaghupañcamūla- trāyantikairaṇḍayavātsusiddhāt| prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat||5|| priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca| syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ copadadhāti sadyaḥ||6||
Sa. balāpaṭolyāde rasāt susiddhāt prasthaḥ siddhaḥ, tathā chāgamāṃsarasādardhaprasthena yuktaḥ punaḥ sādhyaḥ yāvadasau prasthapramāṇaḥ syāt| priyaṅgvādibhiḥ kalkairyuktastailādibhiḥ sahito bastirdīpano māṃsabalapradaśca syāt| cakṣurbalaṃ ca śīghramevopadadhāti|
Ā. rā. balādinirūmāha-balāpaṭolīti| balādeḥ susiddhādyo raso jātaḥ tasmāt prasthaḥ chāgarasyārdhaprasthena yuktaḥ| pākena prasthaśeṣaḥ kāryaḥ|
eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśā ttathā palāṃśaṃ laghupañcamūlam| rāsnābalāchinnaruhāśvagandhā- punarnavāragvadhadevadāru||7|| phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayedaṣṭamaśeṣite'smin| vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅgu- yaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam||8|| dadyātsupiṣṭaṃ sahatārkṣyaśaila- makṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam| samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirjayellekhanadīpano'sau||9|| jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭha- hṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ vibandham| gulmāśmavardhmagrahaṇīgudotthāṃ- stāstāṃśca rogān kaphavātajātān||10||
Sa. eraṇḍamūlasya trīṇi palāni, palāśāt-kiṃśukācca palāni trīṇi, hrasvaṃ pañcamūlaṃ pālikaṃ, rāsnādīni pratyekaṃ pālikāni, aṣṭau madanaphalāni ca jalāḍhakadvaye vipācayet| aṣṭāṃśaśeṣite cāsmin vacādikamakṣapramāṇaṃ supiṣṭaṃ dadyāt| lavaṇakarṣacaturthāṃśayuktaṃ mākṣikatailamūtrānvito'yaṃ bastirlekhano dīpano jaṅghādiśūlādīṃstāṃstān-bahuvidhānapi, vātaśleṣmotthān rogān jayati| ṣaḍupajātaya indravajrā ca|
Ā. rā. eraṇḍādinirūhamāha-eraṇḍamūlāditi| palāśāt tathā-tripalam| tārkṣyaśailaṃ-rasāñjanam|
yaṣṭyāhvarodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| saśarkarākṣaudraghṛtaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam||11||
Sa. yaṣṭyāhvādibhiḥ śṛtaṃ payo'gryaṃ-śreṣṭhaṃ, syāt| śarkarākṣaudraghṛtayuktaṃ suśītalaṃ jīvanīyasahitaṃ pittāmayān hanti| abhayaṃ-uśīram|
Ā. rā. atha pittaharanirūhāḥ| tatra uaṣṭyādinirūhamāha-yaṣṭyāhveti| abhayaṃ-uśīram| agryaṃ-gavyam| sajīvanīyaṃ-jīvantyādigaṇakalkayuktam|
rāsnāṃ vṛṣaṃ lohitikāmanantāṃ balāṃ kanīyastṛṇapañcamūlyau| gopāṅganācandanapadmakarddhi- yaṣṭyāhvarodhrāṇi palārdhakāni||12|| niḥkvāthya toyena rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam| jīvantimedardhdivarīvidārī- vīrādvikākolikaserukābhiḥ||13|| sitopalājīvakapadmareṇu- prapauṇḍarīkotpalapuṇḍarīkaiḥ| rodhrātmaguptāmadhuyaṣṭikābhi- rnāgāhvamuñjātakacandanaiśca||14|| piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| pratyāgate dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyātpariṣiktagātraḥ||15|| dāhātisārapradarāsrapitta- hṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca| sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti||16||
Sa. rāsnādīnyardhapalapramāṇāni toyena niḥkvāthya tena rasena payaḥ śṛtamardhāḍhakamātraṃ jalahīnaṃ jīvantyādibhiḥ supiṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ saindhavānvitaṃ śītalameva dadyāt| tasminnirūhe pratyāgate-nirgate, pariṣiktāṅgo dhanvamāṃsarasena śālīnadyāt| sātmyādivaśādvā kṣīreṇādyāt| sa ca dāhādīn hanti| pañcopajātaya indravajrā ca|
Ā. rā. rāsnādinirūhamāha-rāsnāmiti| vṛṣaṃ-rāsnānirūhamāha-rāsnāmiti| vṛṣaṃ-vāsām| lohitikāṃ-mañjiṣṭhām| anantāṃ-dūrvām| kanīyaḥ-bṛhatyādi| tṛṇaṃ-darbhādi| gopāṅganā-sārivā rāsnādīnyeka viṃśatiḥ palārdhakāni| toyena ṣoḍaśaguṇena pādaśeṣaḥ kvātho dvicatvāriṃśatpalāni, tena payasaścatuḥṣaṣṭipalāni pacedambuhīnaṃ-kvāthahīnaṃ yāvadbhavati, kṣīrāvaśeṣamityarthaḥ| vīrā-kṣīravidārī| padmoreṇuḥ-padmakeśaram| puṇḍarīkaṃ-śvetapadmam| nāgahvaṃ-nādakesaram| pradaraṃ-rajotipravṛttiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 4)- " gopāṅganācandanaśītapākīdrākṣārdhiśmaryamadhūkasevyaiḥ| payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇītugāsvaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ|| godhūmacūrṇaiśca picupramāṇairikṣorvidāryāśca rasena yuktaḥ| tailena yaṣṭīmadhusādhitena sitopalākṣaudraghṛtaiśca śītaḥ|| bastiḥ praśastaḥ sa samastadehadāhe saśūle'vayavāśrite vā| gulmātisārabhramamūtrakṛchrakṣīṇe kṣataujobalasaṅkṣaye ca|| catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭaḥ chāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapeṣyo balavarṇamāṃsaretognitaimiryaśirorujīṣṭaḥ|| yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṃ sasarpirmadhu vātaraktavisarpavaisvaryahito nirūhaḥ||" iti|
kośātakāragvadhadevadāru- mūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ| paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ||17|| tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhai- rakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān| kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||18|| dadyānnirūhaṃ kapharogitāya mandāgnaye cāśanavidviṣe ca| --------------------------- - ------------------------------|19|
Sa. kośātakādīn jale paktvā tasya rasasya-kvāthasya, daśa prasṛtāḥ syuḥ| tān sarṣapādibhirakṣapramāṇairyuktān, kṣaudrādīnāṃ pratyekaṃ prasṛtena yuktān, phalāhvayaṃ tailaṃ-yanmadanaphalakalkenāmlaiśca pakvaṃ tailam, tadetatsaṃyojya kapharogārtādibhyo nirūhaṃ dadyāt| atra kośātakādīnāṃ dravyāṇāṃ parimāṇamanuktamapi sāmānyaparibhāṣayā tatparimāṇaṃ kalpanīyam| yatparimāṇebhyo dravyebhyaḥ ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dattvā caturbhāgāvaśeṣaṃ yathā daśa prasṛtāḥ sampadyante tatparimāṇāni kośātakyādīnyatra parikalpanīyānīti bodhyam|
Ā. rā. atha kaphaharanirūhāḥ| tatra kośātakādinirūhamāhakośātaketi| phalāhvayaṃ tailaṃ-phalatailam| kṣārasyayavakṣārasya| saṅgrahe tu (ka. a. 4)- " punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīvabhūtīkabalāpalāśāḥ| dvipañcamūlaṃ ca palāṃśakāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau|| bilvaṃ yavāṅkolakulatthadhānyaphalāni ca syuḥ prasṛtonmitāni| payo jalavdvyāḍhakasādhitaṃ tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śucivastrapūtam|| vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām| kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhāvāktam|| kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca nāsya yuktaṃ prasṛtatrayeṇa| dadyānnirūhaṃ vidhinā vidhijñastaṃ sarvasaṃsargakṛtāmayaghnam || ardhārdhavihitān bastīnataścitrān pravakṣyate| kośātakīdvayekṣvākuphalajīmūtavatsakāḥ|| śyāmātrivṛtayormūlaṃ tathā dantīdravantijam| prakīryā codakīryā ca kṣīriṇī nīlinī phalam|| satpalā śaṅkhinī rodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca| sakalkasaindhavayutāḥ pakvāśayaviśodhanāḥ|| dhātakīpuṣpatarkārījīvantīmūlavatsakāḥ|| pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ|| priyaṅgūḥ raktamūlī ca taruṇījātiyūthikāḥ| vaṭādyāḥ kiṃśuko rodhramiti saṅgrahikā matāḥ|| grahī priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ krameṇa tu| ūṣakādipratīvāpo lekhanastriphalārasaḥ|| madhuravkāthakalkena sarasājyena bṛṃhaṇaḥ | badaryairāvaṇīśelūśālmalīdhanvanāṅkurāḥ|| samākṣikāḥ kṣīrayutāḥ sāsrujaḥ picchilāḥ smṛtāḥ| kolaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapauṇḍekṣuvālubhiḥ|| dāhaghnaḥ saghṛtakṣīrodvitīyaścotpalādibhiḥ| muṣṭiḥ śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho hṛtānvitaḥ|| hitaḥ pravāhaṇe tadvadvṛntaiḥ śālmalikasya ca| karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ|| parikarte tathā vṛntaiḥ| śrīparṇīkovidārajaiḥ| paristrave payaḥ siddhaṃ savṛścīvapunarnavam|| ākhukarṇikayā tadvattandulīyakayuktayā| aśvāvarohakaḥ kākanāsārājakaserukāḥ|| siddhāḥ kṣīre'ti yoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ| nyagrodhādyaiścaturbhiśca tenaiva vidhinā'paraḥ|| bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī| kāśmaryabadarīmūrvāstatho śīrapriyaṅgava|| jīvādāne śṛte kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau| bastī pradeyau bhiṣajā śitau samadhuśarkarau|| govyajāmahiṣīkṣīrairjīvaniyutairapi| śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣyavyajaśoṇitaiḥ|| sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate||" iti|
--------------------------- - ------------------------------| vakṣye mṛdūn snehakṛto nirūhān sukhocitānāṃ prasṛtaiḥ pṛthak tu||19||
Sa. tuśabdo bhinnakramaḥ| sukhocitānāṃ punaḥ sukumārāṇāṃ tu nirūhān pṛthak prasṛtairvakṣye-bhaṇiṣyāmi| kimbhūtān ? mṛdūn-atīkṣṇān, tathā snehakṛtaḥ-kṛtasnehān| kecittvasamagraṃ vṛttaṃ coktama(ktvā')nuṣṭubhā saṃgṛhṇate, taccāsamyak, evaṃ hi vṛttasyāsya khaṇḍanā syāt, tasmādayameva pāṭhaḥ śreyān| prasṛtaiśca niṣpāditatvādete vakṣyamāṇā bastayaḥ prasṛtasaṃjñāḥ [ jñeyāḥ ]| upajātīndravajropajātayaḥ|
athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak||20|| kṣīrād dvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt||21|| ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātajit||22|| paṭolanimbabhūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| prasṛtaḥ pṛthagājyācca bastiḥ sarṣapakalkavān||23|| sa pañcatikto'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā| catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt||24|| prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ| payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām||25|| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt| ---------------------------------------------------|26|
Sa. atha-anantaram, imānnirūhān snehanasamarthān mṛdūn-atīkṣṇān, sukumārāṇāṃ narāṇāṃ karmaṇā-vamanādinā, viplutānāṃ-bhraṣṭānāṃ, prasṛtaiḥ pṛthagupalakṣitān vakṣyāmi| kṣīrād dvau prasṛtau-catvāri palāni, madhutailaghṛtāt trayaḥ prasṛtāḥ-ṣaṭ palāni, khajena-darvyākāreṇa, mathito bastirvātaṃ hanti balaṃ varṇaṃ ca karoti| atra ca kalkābhāvāt balādye bastau yaḥ kalkaḥ (ślo. 2) , sa eva kalpyaḥ| tailādīnāṃ pratyekaṃ prasṛta ekaḥ| bilvādipañcamūlakvāthāt dvau prasṛtau| kaulatthāt kvāthāt dvau prasṛtau| sa bastirvātajit| paṭolādināṃ pañcānāṃ kvāthāt pṛthak prasṛto, ghṛtācca prasṛto, bastiḥ sa sarṣapakalkaḥ sa pañcatikta ābhiṣyandādihā| tailādibhyaścaturbhyaścatvāraḥ prasṛtāḥ-āṣṭau palāni, piṣṭaiḥ sarṣapaiḥ saha bastirviṭsaṅgādijit| payasyādikvāthānāṃ pañcānāṃ prasṛtāḥ pañca, mākṣikaghṛtayordvau prasṛtau, iti sapta prasṛtāḥ| pippalīkalkavān bastirvṛṣatvakṛt-śukrakaraḥ|
Ā. rā. sukumāranirūhānāha-atheti| sa nirūhaḥ pañcatiktākhyaḥ| payasyā-kṣīriṇī| payasyādīnāṃ pañcānāṃ vkāthaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 4)- " viḍaṅgatrifalāśigrufalamustākhukarṇijāt| kaśāyāt prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān|| [nirūhaḥ kṛmihā vaillapippalīkalkayojitaḥ| śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍavkathatailasurāsavāt|| prasṛtāḥ pañca capalākauntīyaṣṭyāhvakalkavān| ] bastiḥ kavoṣṇaḥ sānāhe mutrekṛcchre paro mataḥ||" iti|
---------------------------------------------------| siddhabastīnato vakṣye sarvadā yān prayojayet||26|| nirvyāpado bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān| ---------------------------------------------------|27|
Sa. ataḥ-prasṛtebhyo nirūhebhyo'nantaraṃ, nirvyāpattvādi guṇataḥ saṃjñayā siddhabastīnatiprasiddhān vakṣye-bhaṇiṣyāmi| yān sarvadā prayojayet| tathā nirvyāpado bahuphalān balādipradāṃśca sukhāṃśca| suśrute coktam (ci. a. 38/116)- "yasmin bastau yathā yukte dhruvā siddhiḥ prakīrtitā| siddhabastiriti khyāto munibhistattvadarśibhiḥ||" iti|
Ā. rā. siddhabastīnāha-siddhabastīniti|
---------------------------------------------------| madhutaile same karṣaḥ saindhavāddvipicurmisiḥ||27|| eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ| rasāyanaṃ pramehārśaḥkṛmigulmāntravṛddhinut||28|| sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit| ---------------------------------------------------|29|
Sa. madhutaile same-tulye, saindhavasya karṣo, misiḥ dvipicuḥ-dvikarṣapramāṇaḥ, eraṇḍamūlakvāthena saha mādhutailiko'yaṃ niruho rasāyanaṃ syāt pramehādijit| "yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyenātra vartate| mādhutailika ityeṣavijñeyo basticintakaiḥ||" iti suśrutaḥ (ci. a. 38/114)| saṃ-madhuyaṣṭiyuktaścaiṣa bastiścakṣuṣyo raktapittajit|
Ā. rā. tatra ādhutailikamāha-madhutaila iti| āmadhukavkāthe'dhike purvasya guṇāntaramāha-sayaṣṭīti|
---------------------------------------------------| yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān||29|| pāyujānūruvṛṣaṇabastimehanaśūlajit| ---------------------------------------------------|30|
Sa. yāpanākhyo bastirmustākalkena saha madhutailamāṃsarasājyayutaḥ pāyvādiśūlajit| yāpanaḥ-prāṇadhāraṇāt|
Ā. rā. yāpanaṃ bastimāha-yāpana iti| māṃsaraso'travkāthasthāne|
---------------------------------------------------| prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ prakalpayet||30|| yāpanaṃ saindhavārdhākṣahapuṣārdhapalānvitam| ---------------------------------------------------|31|
Sa. yāpanaṃ nirūhaṃ ghṛtādibhiḥ prasṛtapramāṇaiḥ saindhavārdhakarṣeṇa hapuṣārdhapalayutaṃ kalpayet|
Ā. rā. pūrvaguṇaṃ bastyantaramāha-prasṛtāṃśairiti|
----------------------------------------------| eraṇḍamūlaniḥkvātho madhutailaṃ sasaindhavam||31|| eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ| ----------------------------------------------|32|
Sa. eraṇḍamūlaniḥkvātho madhutailasaindhavānvita ityeṣa vacāpippalīmadanaphalānvito yuktaratho'nvarthanāmā bastiḥ| suśrute coktam (ci. a. 38/115)- "ratheṣvapi hi yukteṣu hastyaśveṣvapi yojayet| yasmānna pratiṣiddho'yamato yuktarathaḥ smṛtaḥ||" iti|
Ā. rā. pūrvaguṇaṃ yuktarathākhyaṃ bastimāha-eraṇḍamūleti|
----------------------------------------------| sa kvātho madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavam||32|| suradāru ca rāsnā ca bastirdoṣaharaḥ śivaḥ| ----------------------------------------------|33|
Sa. sa pūrvokta eraṇḍamūlakvātho madhvādibhiḥ saha eṣa bastirdoṣahṛcchivaśca|
Ā. rā. doṣaharaṃ bastimāha-sa kvātha iti| ṣaṅgranthāvacā|
-------------------------------------------------| pañcamūlasya niḥkvāthastailaṃ māgadhikā madhu||33|| sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ| -------------------------------------------------|34|
Sa. pañcamūlakvāthastilatailādikaḥ saindhavamadhukasahitaḥ siddhavastisaṃjño munibhiḥ smṛtaḥ|
Ā. rā. doṣaharaṃ siddhabastimāha-pañcamūlasyeti|
--------------------------------------------------| dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet||34|| gomūtre, tena piṣṭaiśca pāṭhāvatsakatoyadaiḥ| saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca||35|| yukto bastiḥ kaphavyādhipāṇḍurogaviṣūciṣu| śukrānilavibandheṣu bastyāṭope ca pūjitaḥ||36||
Sa. dvipañcamūlādīni gomūtreṇa pācayet| tena-kvathitena gomūtreṇa, piṣṭaiśca pāṭhādibhiryuktaḥ kaphāmayādihṛt|
Ā. rā. gomūtrabastimāha-dvipañcamūleti|
mustāpāṭhāmṛtairaṇḍabalārāsnāpunarnavāḥ| mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākṣarohiṇīḥ||37|| kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pālikaṃ, madanāṣṭakam| jalāḍhake pacettacca pādaśeṣaṃ parisrutam||38|| kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacet| sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ||39|| piṣṭairyaṣṭimisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ| bastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgnibalaśukravivarddhanaḥ||40|| vātāsṛṅmohamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgrahān| viṣamajvaravīsarpavardhmādhmānapravāhikāḥ||41|| vaṅkṣaṇorukaṭīkukṣimanyāśrotraśirorujaḥ| hanyādasṛgdaronmādaśophakāsāśmakuṇḍalān||42|| cakṣuṣyaḥ putrado rājā yāpanānāṃ rasāyanam| -----------------------------------------------|43|
Sa. mustādīni kanīyaḥpañcamūlaparyantāni pṛthak pālikāni, madanaphalānyaṣṭau, jalāḍhake pacet| tacca pādaśeṣaṃ parisrutaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacediti| tāvatkaṣāyeṇa saha paktavyaṃ yāvatkṣīraprasthadvayaṃ syādityarthaḥ| bastiḥ sarpirmadhusaindhavayutaḥ piṣṭairyaṣṭyādibhiḥ sahitaḥ sukhoṣṇo māṃsādivarddhano vātaraktādīn hanyāt| cakṣuṣyādiguṇaśca| kimbhūtaḥ ? sapādajāṅgalarasaḥ,- tatra caturviṃśatipaliko niruhaḥ, tasya pādena ṣaṭpalāni jāṅgalarasasya syurityarthaḥ|
Ā. rā. yāpanarājaṃ bastimāha-musteti| akṣaṃ-bibhītakam|rohiṇī-kaṭukā| śyāmā-priyaṅgu| kuṇḍalovātakuṇḍalikākhyo mūtrāghātaḥ|
---------------------------------------------| mṛgāṇāṃ laghuvadrā(ḍrā)ṇāṃ daśamūlasya cāmbhasā||43|| hapuṣāmisigāṅgeyīkalkairvātaharaḥ param| niruho'tyarthavṛṣyaśca mahāsnehasamanvitaḥ||44||
Sa. hrasvānāṃ bṛhatāmubhayarūpāṇāṃ mṛgāṇāṃ māṃsānāṃ tathā daśamūlasya ca kvāthena saha hapuṣadikalko bastiḥ suṣṭhu vātaharo mahāsnehayuto vṛṣyaśca syāt|
Ā. rā. ativṛṣyaṃ yāpanamāha-mṛgāṇāmiti| laghavo-hariṇādayaḥ| vadrāḥ-varāhādayaḥ| gāṅgeyī-mustā|
mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| laghunā pañcamūlena pālikena samanvitam||45|| paktvā kṣīrajale kṣīraśeṣaṃ saghṛtamākṣikam| tadvidārīkaṇāyaṣṭiśatāhvāphalakalkavat||46|| bastirīṣatpaṭuyutaḥ paramaṃ balaśukrakṛt| ---------------------------------------------|47|
Sa. mayūraṃ pakṣādivarjitaṃ daśapalamātraṃ hrasvena pañcamūlena palamitena yutaṃ kṣīrajale paktvā kṣīrasyārdhāḍhako jalasyārdhaḍhaka ityevaṃ kṛtvā tāvatkvāthayet yāvatkṣīrāvaśeṣaṃ syāt| kṣīraṃ ca taccheṣaṃ ca kṣīraśeṣam| ghṛtamākṣikasahitaṃ vidāryādikalkānvitamīṣallavaṇayukto bastiḥ paramaṃ [bala]śukrakṛt|
Ā. rā. māyūraṃ bastimāha-mayūramiti| paktvā kṣīrajale, "dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīram" ityādipabhāṣayā|
----------------------------------------------| kalpaneyaṃ pṛthak kāryā tittiriprabhṛtiṣvapi||47|| viṣkireṣu samasteṣu pratudaprasaheṣu ca| jalacāriṣu tadvacca matsyeṣu kṣīravarjitā||48||
Sa. iyaṃ ca kalpanā tittiryādiṣvapi viṣkireṣvaśeṣeṣu pratudeṣu prasaheṣu ca pṛthakkāryā| tathaiva jalacāriṣvapīyaṃ kalpanā kāryā| matsyeṣu tu kṣīravarjitā kalpaneyaṃ kāryā, matsyānāṃ kṣīreṇa saha viruddhatvāt|
Ā. rā. mayūravidhiṃ viṣkirādiṣvatidiśati-kalpaneti| matsyeṣu kṣiravarjam|
godhānakulamārjāraśalyakondurajaṃ palam| pṛthak daśapalaṃ kṣīre pañcamūlaṃ ca sādhayet||49|| tatpayaḥ phalavaidehīkalkadvilavaṇānvitam| sasitātailamadhvājyo bastiryojyo rasāyanam||50|| vyāyāmamathitoraskakṣīṇendriyabalaujasām| vibaddhaśukraviṇmūtrakhuḍavātavikāriṇām||51|| gajavājirathakṣobhabhagnajarjaritātmanām| punarnavatvaṃ kurute vājīkaraṇamuttamam||52||
Sa. godhādīnāṃ māṃsaṃ pṛthak-pratyekaṃ, daśapalapramāṇaṃ kṣīre pañcamūlaṃ ca sādhayet| etatkṣīraṃ madanaphalakaṇākalkasaindhavasauvarcalānvitaṃ bastiḥ śarkarātailamadhughṛtasahito yojyo rasāyanaṃ syāt| vyāyāmamathitoraskādīnāṃ punarnavatvaṃ kurute vājīkaraṇeṣu mukhyaśca|
Ā. rā. godhādibāstimāha-godheti| palaṃ-māṃsam| vaidehī-pippalī|
siddhena payasā bhojyamātmaguptoccaṭekṣuraiḥ| ---------------------------------------------|53|
Sa. ātmaguptādibhiḥ siddhena payasā saha bhojyam| uccaṭā-guñjā|
Ā. rā. vṛṣyāṇāṃ bastīnām bhojane viśeṣamāha-siddheneti| saṅgrahe tu (ka. a. 5)- " pṛthak palāṃśaṃ vipacetpañcamūlamagokṣuram| kṣīrāḍhake catirthasthaṃ piṣṭairyaṣṭyādibhiryutam|| kṣaudratailājyasinhūtthayuktaṃ bastiḥ supūjitaḥ| viśeṣādvālavṛddhastrīsukumārasukhātmanām|| tadvatsahācarabalāsārivādarbhasādhitam| kṣīraṃ, bastistathā'bhīruguḍūcībṛhatīdvayaiḥ|| siddhaṃ payo māgadhikāyaṣṭīmadhukakalkavān| pañcamulaṃ bṛhatyādi pratidravyaṃpalonmitam|| dvipalaṃ śāligodhūmayavamāṣaṃ saṣaṣṭikam| taiḥsiddhaṃ chāgalaṃ kukkuṭāṇḍarasaḥ sitā|| sājyakṣaudradvilāvaṇastairbastiḥ śukrakṛtparam| kalpo'yaṃ śikhigonardamatsyādyaṇḍaraseṣvapi|| rasaḥ kulīramāṃsasya caṭakāṇḍarasānvitaḥ| saśarkarāghṛtamadhurbastirvṛṣyatamo mataḥ|| bastaśūkarajairmuṣkaiḥ kilīracaṭakāmiṣaiḥ| siddhaṃ payo bastamuṣkamuccaṭekṣurakaṃ madhu|| tairghṛtāḍhyo'lpalavaṇo bastirvṛṣyatamaḥ param| siddhena payasā bhojyamātmagutpoccaṭekṣuraiḥ|| ato daśādaśāna yastu bastīnniṣevate| vājīva puśṭaḥ savṛṣo gacchati pramadāśatam|| ete mākṣīka saṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ naram| nātiyogaṃ na cāyogaṃ stambhitāste ca kurvate|| nirūhā lekhanāḥ prāyo bṛṃhaṇāḥ snehabastayaḥ| yāpaneṣūbhayaṃ tasmānneṣṭaṃ teṣvanuvāsanam|| mṛdutvānna nivarteran yasyatvete prayojitāḥ| samūtrairbastibhiratīkṣṇairāsthāpya kṣiprameva saḥ|| śofāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥ parikartikāḥ| syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt|| ariṣṭakṣārasidhvādyastatreṣtā dīpani kriyā| yutkyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ|| mṛdvalpauṣadhasaṃyogātpādahīnapramāṇataḥ| alpakālopayogācca teṣu niṣparihāratā||" iti| iti siddhabastayaḥ|
snehāṃścāyantraṇān siddhān siddhadravyaiḥ prakalpayet| --------------------------------------------------------||53||
Sa. snehāṃśca-snehabastīn, ayantraṇān-niṣparihārān, siddhān-bahuśo dṛṣṭapratyayān, siddhadravyaiḥ-nirapāyaiḥ, prakalpayet|
Ā. rā. atha siddhasnehāḥ| siddhabastidravyaireva siddhasnehāḥ prakalpyā ityāha-snehāniti| saṅgrahe tu (ka. a. 5)- "sahācarābhīrubalārāsnāgokṣurakāt pṛthak| tulāṃ jaladroṇaśate paceddroṇavaśeṣitte|| putaśīte bisadrākṣātugākṣīrīnidigdhikāḥ| mahāsahākṣudgasahāyaṣṭīmadhumadhūlikāḥ|| jīvakarṣabhakodīcyamṛṇālotpalacandanam| kharjūramāmalakyātmagutpātāmalakīkaṇāḥ|| paṭolamedātvakpatraśītapākyodanāvhayāḥ| kalkīkRtya kṣipettasmin pṛthak ca prasthamammitam|| rasaṃ varāhamahiṣabastamuṣkodbhavaṃ tathā| śikhikukkuṭahaṃsāṇḍasasbavaṃ tailāsarpiṣī|| dhātrīvidārīsvarasaṃ gavyakṣīrāḍhakadvayam| brahyabherīmṛdaṅgānāṃ ninādaiḥ sādhitaṃ ca tat|| sitacchtrakṛtacchāyaṃ sitavastrāvaguṇṭhitam| āropitaṃ gajaskandhe pujayitvā vṛṣadhvajam|| kṛtvā svastyanaṃ dadyātsnehabastimayantraṇam| prātpastenātivṛṣatāṃ śramayedvanitāśatam| nirvalīpalitaḥ kāntaścirañjīvī bhavetsa ca| naṣṭaśukrakśatakṣīṇaviṣamajvariṇāṃ hitam|| vyāpannārtavaśukrāṇāṃ putradātā rasāyanam| evaṃ ca bastayo'nye'pi kalpyāḥ pākyāśca naikaśaḥ|| śataṃ vārān sahayā vā pācayetsambhave sati|" iti|
doṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyante snehabastayaḥ| ----------------------------------------------|54|
Sa. adhunā doṣaghnāḥ saparīhārāḥ snehabastayo vakṣyante| tānevāha-
Ā. rā. niṣparihārān snehabastīnuktvā saparihārānāha| tatra pratijñāvākyamāha-doṣanghā iti|
------------------------------------------------| daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām||54|| guḍucyairaṇḍabūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam| śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam||55|| yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān| vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca||56|| pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| anuvāsanamityetatsarvavātavikāranut||57||
Sa. daśamūlādikaṃ palapramāṇam| kākanāsā-kākajaṅghā| yavādīni prasṛtapramāṇāni, jalasya vahe-droṇacatuṣṭaye, vipācya, tena ca droṇaśeṣeṇa tailāḍhakaṃ palāṃśakaiḥ jīvanīyaiḥ peṣyaiḥ saha pacet| etadanuvāsanamakhilapavanāmayajit|
Ā. rā. daśamulādisnehamāha-daśamulamiti| bhūtīkaṃbhustṛṇam| vṛṣakaḥ-pāṣāṇabhedaḥ| kākanāsā-kākatuṇḍī| vahe-droṇacatuṣṭaye|
ānūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā| --------------------------------------|58|
Sa. ānūpaprāṇināṃ vasā jīvanīyadravyasādhitā tadvatpūrvaguṇā|
Ā. rā. vasāsnehamāha-ānūpānāmiti| jīvanīyānāṃ kalkaḥ kāryaḥ| dravaṃ tūdakam|
-------------------------------------------------| śatāhvāciribilvāmlaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe||58||
Sa. śatāhvādibhistailaṃ pakvaṃ pavane yojyam|
Ā. rā. tailamāha-śatāvheti| ciribilvaḥ-karañjaḥ| amlāni-dhānyāmlādīni|
saindhavenāgnivarṇena taptaṃ cānilajid ghṛtam| -------------------------------------------------|59|
Sa. agnivarṇena saindhavena taptaṃ ca ghṛtaṃ samīraṇajidbhavati|
Ā. rā. ghṛtamāha-saindhaveneti| saindhavamagninā'gnivarṇaṃ kRtvā ghṛtamadhye niḥkṣipet||
-------------------------------------------------| jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām||59|| śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm| svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām||60|| piṣṭvā tailaghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam||61|| rajaḥśukrāmayaharaṃ putrīyaṃ cānuvāsanam| -------------------------------------------------|62|
Sa. jīvantyādīn kalkīkṛtya tailaghṛtaṃ-yamakaṃ, kṣīre caturguṇe sādhayet| etadanuvāsanaṃ bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balādivardhanaṃ rajaḥśukrarogaharaṃ putrīyaṃ ca| putrīyamiti hitārthe "putrāccha ca " iti chaḥ|
Ā. rā. jīvantyādiyamakamāha-jivantīmiti|
-----------------------------------------------| saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā||62|| hrīberaṃ madhukaṃ bhārṅgī devadāru sakaṭphalam| nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī||63|| viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇurnīlinī sthirā| bilvājamodacapalā dantī rāsnā ca taiḥ samaiḥ||64|| sādhyameraṇḍatailaṃ vā tailaṃ vā kapharoganut| vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān||65|| ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam| -----------------------------------------------|66|
Sa. saindhavādibhiḥ samāṃśaiḥ sāmānyaparibhāṣayā eraṇḍatailaṃ tilatailaṃ vā sādhyam| dvirvāgrahaṇāt eraṇḍatailasyārdhaṃ tilatailasyārdhamityapi kalpanīyamityāhuḥ| etadanuvāsanaṃ kapharogajit śīghraṃ vardhmādīn hanyāt|
Ā. rā. saindhavāditailamāha-saindhavamiti| niculo-vetasaḥ| śyāmā-trivṛt| capalā-pipplī| eraṇḍatailaṃ tilatailaṃ vā sādhyam| tacca kapharogajidbhavati| vardhmādīṃśca hanyāt|
-----------------------------------------------| sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ bilvādinā'thavā||66|| kaphaghnaṃ--------------------------------------| -----------------------------------------------|67|
Sa. pañcamūlena bilvādinā vā sādhitaṃ tailaṃ kaphaghnaṃ kalpayet|
Ā. rā. bilvāditailamāha-sādhitamiti|
-----------kalpayettailaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ| phalairaṣṭaguṇaiścāmlaiḥ siddhamanvāsanaṃ kaphe||67||
Sa. athavā kaphaghnairdravyaiḥ phalairaṣṭaguṇaiścāmlaiḥ siddhamanuvāsanaṃ kaphe śastam|
Ā. rā. anyairapi kaphandhaistailakalpanāmāha-kalpayediti| ā raṃ- phalatailamāha-phalairiti| phalaiḥ-madanaphalaiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 5)- "śūlanāhe tu tadyukto nirūhaḥ paṭumutravān|| tadyuktaḥ-phalatailayuktaḥ| śiśirasparśavīryaiśca piṣṭaiḥ kṣire caturguṇe| tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittandhamanuvāsanam|| " iti|
mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ||68||
Sa. mṛduścāsau bastiśca mṛdubastiḥ, madhurasnigdhaśītalātmakatvānmṛduḥ, mṛdubastiścāsau jaḍībhūtaśca mṛdubastijaḍībhūtaḥ,-koṣṭhādbahiraniḥsaraṇāt koṣṭha evāvasthitiṃ kṛtvā sthitaḥ, tasmiṃstathābhūte'nyo bastistīkṣṇaḥ śasyate| tīkṣṇaiḥ-gomūtrādiniṣpāditairbastibhiḥ, vikarṣite koṣṭhe sati snigdhādiguṇo bastiriṣyate|
Ā. rā. evaṃ bastīnuktvā kalpanāprakāramāha| tatra mṛdunājāḍeye jāte tīkṣṇo yojyaḥ, tīkṣṇena karṣaṇe jāte mṛduryojya ityāha-mṛdubastīti|
tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrājyādyaistu mārdavam||69||
Sa. tīkṣṇatvaṃ bastermūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ prāptakālaṃ- yogye'vasare, vidhātavyam| kṣīraghṛtādyaiśca bastermārdavaṃ prāptakālaṃ kartavyam|
Ā. rā. tīkṣṇatvamṛdutvahetūni dravyāṇyāha-tīkṣṇatvamiti|
balakālarogadoṣaprakṛtīḥ pravibhajya yojito bastiḥ| svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān rogānnivartayati||70||
Sa. balādīn pravibhajya svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ-yathāyathaṃ yogyaiḥ, siddho bastiryojitaḥ svān svānāmayānupaśamayati|
Ā. rā. balādyanurodhena bastiḥ kalpya ityāha-balakāleti|
uṣṇārtānāṃ śītāñchītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃśca| tadyogyauṣadhayuktān bastīn saṃtarkya yuñjīta||71||
Sa. uṣṇārtānāṃ nṛṇāṃ śītān bastīn śītārtānāṃ- sukhoṣṇān bastīn dadyāt|
Ā. rā. hetuvyādhiviparīto bastiḥ kalpya ityāha-uṣṇārtānāmiti|
bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyādvyādhiṣu viśodhanīyeṣu|72|
Ā. rā. ā raṃ- śodhanīyeṣu bṛṃhaṇīyaniṣedhamāha-bastīniti|
medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ||72||
Ā. rā. v
na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakṛśaśuṣkaśuddhadehānām| dadyādviśodhanīyān doṣanibaddhāyuṣo ye ca|73| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāna bastikalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Ā. rā. saṃ-yasmādete doṣairnibaddhajīvitāḥ, tasmādeteṣāṃ doṣanirharaṇāt prāṇasaṃśayaḥ syādityāha, jīvitarakṣārthamete na viśodhyā iti| āryāścatasraḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhasthāne bastikalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||