asmādanantaraṃ bastivyāpatsiddhirvyākhyāyate----||1|| athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. athāta iti pūrvavat| (asamyak prayukteṣu bastiṣu yā vyāpadaḥ, tāsāṃ sādhanāyāsyādhyāyasyārambhaḥ|)
Ā. rā. bastivyāpatsiddhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| bastivyāpadaśca dvādaśoktāḥ saṅgrahe (ka.a.6)- "vibandhagauravādhmānaśirorugvāhanordhvagāḥ| kukṣiśūlāṅgarughidhmāhṛtpīḍākartanasravāḥ|| ayogādatiyogācca basteḥ syuḥ ṣaṭ ṣaḍāpadaḥ|" iti|
asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ| śīto'lpasnehalavaṇadravyamātro ghano'pi vā||1|| bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan| karotyayogaṃ tena syādvātamūtraśakṛdagrahaḥ||2|| nābhibastirujā dāho hṛllepaḥ śvayathurgude| kaṇḍūrgaṇḍāni vaivarṇyamaratirvahnimārdavam||3|| kvāthadvayaṃ prāgvihitaṃ madhyadoṣe'tisāriṇi| uṣṇasya tasmādekasya tatra pānaṃ praśasyate||4|| phalavartyastathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam| bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān||5|| surādimūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet| ---------------------------------------------|6|
Sa. astrigdhādiguṇasya puṃsaḥ śiśirastathā'lpasnehalavaṇo'lpadravyamātraḥ-alpadravyakalpaḥ(lkaḥ), tathā ghano-bahudravyakalko, bastiryojitaḥ san bastisādhyaṃ doṣaṃ saṅkṣobhya durbalatvādanirharan ayogaṃ karoti| tena-ayogena, vātādigrahaḥ syāt| prāk-atisāracikitsite (ci. a. 9/6) kvāthadvayaṃ-pācanayugulaṃ-madhya doṣe'tisāriṇi vihitaṃ bhūtīkapippalyādireko bilvadhaniko dvitīyaḥ, tasmāt-kvāthadvayāt, ekasya-anyatarasya kvāthasyoṣṇasya, tatrāvasthāyāṃ pānaṃ praśasyate, tathā phalavartayaḥ svedāśca nānāvidhāḥ, avasthāśca jñātvā virecanaṃ śasyate| tathā bilvādimān bastistathā surādimān bastiḥ, saprākpeṣyaḥ-"balāṃ guḍūcīṃ" (ka. a. 4/1) ityādau bastau yaḥ peṣyo yavānyādikṛt tena prākpeṣyeṇa saha vartata iti saprākpeṣyaḥ| tamatra dattavastinotkliṣṭaṃ doṣamānayet-ākarṣayet|
Ā. rā. vibandhākhyāṃ vyāpadamāha-asnigdheti| dravyaṃkvāthyaṃ peṣyaṃ ca| taṃ doṣaṃ-yadarthaṃ dattaḥ| kvāthadvayaṃ-"pibet prakavathitāstoye madhyadoṣo viśoṣayan| bhutīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ|| athavā bilvadhanikāmustanāgaravālakam|" (hṛ.ci.a. 915) ityuktam| bhūtīkaṃ-kaṭtṛṇam| prākpeṣyaṃ-"pūtoyavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāvhāghanapippalīnām| kalkaiḥ (hṛ.ka.a. 4/2) ityuktam| surā-madirā| ādiśabdādanyadapyamlam| gauravākhyāṃ vyāpadaṃ tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)-"saśeṣāme nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ| mūrcchayatyanilaṃ mārgaṃ rūṇadhdyagniṃhinasti ca|| gauravaklamahṛcchūladāhasammohaveṣṭanam| tataḥ kuryādupacarettaṃ rūkṣasvedapācanaiḥ|| pippalīkaṭtṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam| pibetsauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam|| vacānāgaraśaṭhyo vā ghṛtamaṇḍena mūrcchitāḥ| peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭanāsavena vā|| dāru trikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭhīm| piṣṭhvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃścha dīpanān|| bastimasya vidadhyācca samūtraṃ dāśamūlikam|" iti|
-----------------------------------------------| yukto'lpavīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye'thavā||6|| bastirdoṣāvṛto rūddhamārgo rundhyātsamīraṇam| sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam||7|| vidāhaṃ gudakoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām| ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati||8|| svabhyaktasvinnagātrasya tatra vartiṃ prayojayet| bilvādiśca nirūhaḥ syātpīlusarṣapamūtravān||9|| saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam| -----------------------------------------------|10|
Sa. doṣāḍhye tathā rūkṣe krūrakoṣṭhe vā bastiralpavīryo datto doṣaiḥ-vāyvādyavarakairāvṛtaḥ, anantaraṃ sa bastī ruddhamārgaḥ-pratihatagatiprasaraṇo, vāyuṃ rundhyāt| so'nilo vimārgaga ādhmānaṃ kuryāt| tathā hṛdayādīnāṃ marmaṇāṃ vyadhanaṃ-pīḍanaṃ, tathā gudakoṣṭhasya vidāhaṃ, tathā muṣkavaṅkṣaṇavedanāṃ ca kuryāt| tathā śūlaiḥ-nānāvidhābhirbhagnaruddhamṛditapīḍitāvanaddhādibhiḥ pīḍābhiḥ, hṛdayaṃ ruṇaddhi-āvṛṇoti| hṛdayamāvṛtyānantaram, itaścetaśca-aniyate deśe, dhāvati pavanaḥ| tatra-avasthāviśeṣe, suṣṭvabhyaktāṅgasya svinnāṅgasya ca phalavartiṃ prayojayet| bilvādikaśca niruhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| saraladevadārubhyāṃ sādhitaṃ tailaṃ cānuvāsanaṃ syāt|
Ā. rā. ādhmānākhyāṃ vyāpadamāha-yukta iti| bilvādiḥ-vibandhavyāpadyuktaḥ| pīlu-pīluphalam| śirorujākhyāṃ vyāpadaṃ tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)-"bahudoṣe'bale krūrakoṣṭhe bastistanurmṛduḥ| śīto'lpaśchāvṛto doṣaiḥ pratihanti samīraṇam|| ūrdhvaṃ so'nusaran dehaṃ kuryādvāyuḥ śirorujam| grīvāstambhaṃ pratiśyāyaṃ bādhiryaṃ dṛṣṭivibhramam|| tamuṣṇatailalavaṇapradigdhasvinnamarditam| tīkṣṇairdhūmaiḥ pradhamanairnasyairāsyavirecanaiḥ|| virekairbastibhiśchāśu yojayedānulomikaiḥ|" iti| vāhānākhyāṃ ca vyāpadamāha saṅgrahe (ka.a. 6)-"snigdhasvinne mahādoṣe bastimṛdvalpabheṣajaḥ| utkleśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām|| śophaṃ bastāvapāne ca sadanaṃ corujaṅghayoḥ| vibaddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sa pravāhate|| svedābhyaṅgānniruhāṃścha śodhanīyānulomikān| vidadhyāllaṅghayitvā ca vṛttiṃ tasya viriktavat||" iti|
-----------------------------------------------| kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito vā'timātrayā||10|| asnigdhalavaṇoṣṇo vā bastiralpo'lpabheṣajaḥ| mṛdurvā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukhanāsikāt||11|| nireti mūrcchāhṛllāsatṛḍdāhādīn pravartayan| mūrcchāvikāraṃ dṛṣṭvā'sya siñcecchītāmbunā mukham||12|| vyejadāklamanāśācca prāṇāyāmaṃ ca kārayet| pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛjyāt karairuṣṇairadhomukham||13|| keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhīṣayedvyāladaṃṣṭribhiḥ| śastrolkārājapuruṣairbastireti tathā hyadhaḥ||14|| pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryānna mriyate tathā| prāṇodānanirodhāddhi suprasiddhatarāyanaḥ||15|| apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati| kuṣṭhakramukakalkaṃ ca pāyetāmlasaṃyutam||16|| oṣṇyāttaikṣṇyātsaratvācca bastiṃ so'syānulomayet gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ vā'dhonulomanam||17|| pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ| yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaiḥ||18|| bastirgomūtrasiddhairvā sāmṛtāvaṃśapallavaiḥ| pūtīkarañjatvakpatraśaṭhīdevāhvarohiṣaiḥ||19|| satailaguḍasindhūttho virekauṣadhakalkavān| bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite||20|| śiraḥsthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ| -----------------------------------------------|21|
Sa. vegasaṃrodhaṃ-vegavidhāraṇaṃ, kurvataḥ puṃso yaḥ pīḍito bastiratimātrayā vā pīḍito'snigdhalavaṇoṣṇo vā tathā'lpo mātrayā, alpabheṣajaśca mṛdurvā, sa tathābhūto mārutenordhvaṃ kṣipto mūkhanāsikāt nireti-nirgacchati| mūrcchādīn pravartayet(yan)| asya tu-tathāvidhabasteḥ puruṣasya, mūrcchādivikāraṃ dṛṣṭvā śītāmbunā mukhaṃ siñcet| tathā klamanāśaṃ yāvat taṃ tālavṛntādinā vījayet| tathā taṃ puruṣaṃ prāṇāyāmaṃ ca kārayet, prāṇāyāmena hyūrdhvaṃ vikṣipto bastiradho yāti| uṣṇaiḥ karaiḥ pṛṣṭhaṃ pārśvamudaraṃ ca mṛjyāt| tathā taṃ puruṣamadhomukhaṃ kṛtvā keśairutkṣipyordhvaṃ nītvā vapurdhunvīta| tathā vyālādibhirbhīṣayet| tathordhvaṃ pravṛtto bastiryasmādadho gacchati| tathā pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryādyathā na mriyeta| evaṃ sati prāṇodānanirodhaḥ sampadyate, prāṇodānanirodhādyasmādadhogaḥ suprasiddhatarāyano bhūtvā'pāno vāyustaṃ bastiṃ drāgevāpakarṣati-ūrdhvādadhaḥ kṣipati| suṣṭhu-prakarṣeṇa, prasiddhataramayanaṃ yasya sa suprasiddhatarāyanaḥ| kuṣṭhādikalkaṃ cāmlasaṃyutaṃ pāyayet| [ saḥ ] kalkaḥ, asya-āturasya, uṣṇādiguṇayogāttaṃ bastimanulomayet| trivṛtādikalkaṃ pītaṃ gomūtreṇādhonulomanam| pakvāśayasthite doṣe snigdhe (svinne) niruho dāśamūliko vidhātavyaḥ| yavādibhiśca gomūtrasādhitairbastirvidheyaḥ| athavā gomūtrasiddhairguḍūcyādibhistailaguḍasaindhavayukto bastirvirekadravyakalkavān vidheyaḥ| urasi sthite bilvādipañcamūlena siddho bastirvidhātavyaḥ| śirasi sthite bastau nasyaṃ dhūmaśca, śiraśca sarṣapakalkena pracchādanīyam|
Ā. rā. ūrdhvamārutākhyāṃ vyāpadamāha-kurvata iti| mṛjyāt-mardayet| bhīṣayet-trāsayet| pāṇibhiśca vastraiśca| suprasiddhataraṃ-gudaṃ meḍhraṃ ca, ayanamasya sa tathā| kramukaṃ-pūgaḥ| daśamūlayavādīnāṃ mūtre kvāthaḥ, amṛtādīnāṃ vā saptānām| amṛtā-guḍūcī| tvak patraṃ ca pūtīkarañjasya| tailādiyogastu dvayorapi kvāthayoḥ, bilvādikvāthasyāpi| ityayogavyāpadaḥ|
-----------------------------------------------| bastiratyuṣṇatīkṣṇāmlaghano'tisveditasya vā||21|| alpe doṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥpunaḥ| atiyogatvamāpanno bhavetkukṣirujākaraḥ||22|| virecanātiyogena sa tulyākṛtisādhanaḥ| -----------------------------------------------|23|
Sa. atyuṣṇatīkṣṇāmlaghano bastiḥ prayukto'tisveditasya vā puṃso'lpe doṣe tathā mṛdau koṣṭhe muhurmuhuḥ prayuktatvādatiyogatvaṃ prāpto'yam kukṣirugjanakaḥ syāt| saḥ-tathāvidho bastiḥ, virecanātiyogena tulye-sadṛśe, lakṣaṇacikitsite yasya sa evaṃ syāt|
Ā. rā. athātiyogavyāpadaḥ| kukṣiśūlākhyavyāpadamāha-bastiriti| saṅgrahe tu (ka.a. 6)-"pṛśniparṇī sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukolpale| piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre tanduladhāvane|| drākṣāyāḥ pakvaloṣṭhasya prasāde madhukasya vā| vinīya saghṛtaṃ bastiṃ yuñjyāddāhe'tiyogataḥ||" iti| virecanatulyatvoktyā dāho'pyuktaḥ| aṅgarugādivyāpañcatuṣkaṃ tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)- "snehasvedairasampādya gurutīkṣṇo'timātrakaḥ| duḥsthitāya praṇihito bastirduḥśayitāya vā|| atipravṛtto marutaṃkopayetsa vimārgagaḥ| karotyaṅgarujāṃ jṛmbhāṃ stambhaṃ bhedaṃ ca parvaṇām|| taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ sveditaṃ saṃstarādibhiḥ| bilvakolayavairaṇḍavarṣābhūbṛhatīdvayaiḥ|| sakulatthaiḥ śṛtairmastuphalasauvīrakānvitaiḥ| āsthāpayetsasindhūtthairjāṅgalairāśitaṃ rasaiḥ|| tailenānilajaddravyavipakvenānuvāsayet| mṛdukoṣṭhe'bale bastiratitīkṣṇo'tinirharan|| kuryāddhidhmāṃ hitaṃ tatra hidhmāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat| balābṛhatyādivarākāśmaryarasasaindhavaiḥ| saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvā'nuvāsayet| uṣṇāmbunā'kṣaṃ pippalyā dadyāllavaṇasaṃyutam|| dhūmaleharasakṣīrasvedāścānnaṃ ca vātajit| atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyak prapīḍitaḥ|| ghaṭṭayeddṛdayaṃ bastistatra kāśakuśotkaṭaiḥ| syātsāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ|| śṛtairbastirhitaḥ siddho vātaghnaiścānuvāsanam| mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣatīkṣṇātimātrakaḥ|| hṛtvā bastirmalān śīghraṃ vātapitte prakopayet| nābhibastigudāṃste hi kṛntato'sya muhurmuhuḥ|| vivarṇasyālpamutthānaṃ bastirnilekhanādbhavet| svāduśītauṣadhaistatra payasyekṣvādibhiḥ śṛtaḥ|| yaṣṭyāvhatilakalkābhyāṃ bastiḥ syāt kṣīrabhojinaḥ| sasarjarasayaṣṭyāvhaṃ jiṅgiṇīkardamāñjanam|| vinīya dugdhe bastiḥ syāvdyaktāmlarasabhojinaḥ| picchilaścha hito bastiḥ snehaścha madhuraiḥ śṛtaḥ||" iti|
---------------------------------------------------| bastiḥ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇaḥ paittikasya vā||23|| gudaṃ dahan likhan kṣiṇvan karotyasya parisravam| sa vidagdhaṃ sravatyasraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ||24|| bahuśaścātivegena mohaṃ gacchati so'sakṛt| raktapittātisāraghnī kriyā tatra praśasyate||25|| dāhādiṣu trivṛtkalkaṃ mṛdvīkāvāriṇā pibet| taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikān jayet||26|| viśuddhaśca pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām| yuñyādvā'tiviriktasya kṣīṇaviṭkasya bhojanam||27|| māṣayūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhyathavā surām| siddhirvastyāpadāmevaṃ------------------------|28|
Sa. kṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇo bastiḥ prayuktaḥ paittikasya vā prayukto gudaṃ dahanniva vilikhanniva kṣipannivāsya-narasya, parisravaṃ karoti| saḥ-puruṣaḥ, tadā vidagdhamasraṃ sravati| tathā bahuṣo-bahūn vārān, ativegena bhūribhiḥ- bahubhiḥ, varṇaiḥ pittaṃ sravati| tathā mohamasakṛd gacchati| tatrāvasthāyāṃ raktapittaghnī tathā raktātisāraghnī kriyā ca praśasyate| dāhamohādiṣu trivṛtkalkaṃ drākṣājalena pibet| yasmāt tat-trivṛtkalkayutaṃ drākṣāvāri, pittaśakṛdvātān hatvā dāhādīn jayet| viśuddhaśca saśarkarāṃ śītāṃ peyāṃ pibet| ativiriktasya kṣīṇapurīṣasya puṃsaḥ kulmāṣān māṣayūṣeṇa saha bhojanaṃ yuñjyāt| dadhyathavā surāṃ pānaṃ dadyāt| bastyāpadāṃ-niruhavyāpattīnāṃ, evaṃ siddhiḥ-cikitsitaṃ, syāt|
Ā. rā. snavākhyāṃ vyāpadamāha-bastiriti| saṅgrahe tu (ka.a. 6)-"tatrārdraśālmalīvṛntaiḥ kṣuṇṇairājaṃ payaḥ śṛtam| pūtaṃ ghṛtānvitaṃ bastiṃ dadyādanyāṃśca picchilān|| vaṭādipallaveṣvevaṃ kalpo yavatileṣu ca| suvarcalopodakayoḥ karbudāre ca śasyate|| gude ca śītamadhurān kuryātsekapralepanān|" iti| tathā (saṅgrahe ka.a. 6)-"āmaṃ yaḥ kuṇapaṃ rugvānupaveśyeta sāruciḥ| saghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet|| śakṛdvātamasṛkpittaṃ kaphaṃ vā yo'tisāryate| pakvaṃ tatra svavargīyo bastiḥ śreṣṭhaṃ bhiṣagjitam|| ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargātriṃśadbhedā bhavanti tu| kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśadvidyātsopadrabāṃścha tān|| śūlapravāhikādhmānaparikartārucijvarān| tṛṇmohadāhamūrcchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān|| tatrāme'ntarapānaṃ tu kaṭvamlalavaṇairyutam| pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate|| vātaghnagrāhivargīyo bastiḥ śakṛti śasyate| svādvamlo vyaktalavaṇaḥ snehabastiḥ samīraṇe|| rakte raktena pitte tu kaṣāyasvādutiktakaḥ| sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaḥ|| śakṛtā vāyunā cāme tena varcasyathānile| saṃsṛṣṭe'ntarapānam syāt kaṭvamlalavaṇairyutam|| pittenāme'sṛjā tadvattayorāmena vā punaḥ| saṃsṛṣṭayorbhavetpānaṃ sakaṭusvādutiktakam|| tathā''me kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyakaṭutiktakam| āmena tu kaphe yukte kaṣāyalavaṇauṣadham|| vātena viśi pitte vā viṭpittāsraistathā'nile| syāt kaṣāyāmlamadhuraḥ saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ|| bastirvātena rakte tu kāryaḥ khādvamlatiktakaḥ| śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛtorasnapittayoḥ|| bastiranyonyasaṃsarge kaṣāyasvādutiktakaḥ| kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittaśoṇitaiḥ|| kaṭutiktakaṣāyaḥ syātsaṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ| madhuroṣaṇatiktastu rakte kaphavimūrcchite|| mārute kaphasaṃsruṣṭe kaṭvamlavaṇo bhavet| syādbastiḥ kaṭutiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe|| tricatuḥpañcaṣaṭyogānevameva vikalpayet| yuktiśchaiṣā'tisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā|| yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet| nirāmāṇāṃ ca pañcānāṃ bastiḥ ṣaḍrasiko hitaḥ|| udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ| śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kaṭtṛṇaṃ ca palāṃśikam|| piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet| atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam|| kacchurādhātukībilvasamaṅgāraktamūlibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiścha yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ|| bālodumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ| masūradhārakīpuṣpabalābhiścha tathā bhavet|| nānāprakārā jāyante vyāpado bastivibhramāt| yathāyathaṃ yathāvasthaṃ tāṃsāṃ kurvīta sādhanam||" iti nirūhavyāpadaḥ|
-----------------------------------------------| -----------------------snehabastestu vakṣyate||28||
Sa. snehabasteḥ-anuvāsanasya, siddhirvakṣyate|
Ā. rā. athānuvāsanavyāpadaḥ| tāścoktāḥ saṅgrahe (ka. a. 7)-"snehabastau marutpittakaphātyāśaviḍāvṛte| abhuktaśūnapāyvāmadatte'ṣṭau vyāpadaḥ smṛtāḥ||" iti|
śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| atibhukte gururvarcaḥsañcaye'lpabalastathā||29|| dattastairāvṛtaḥ sneho nāyātyabhibhavādapi| -----------------------------------------------|30|
Sa. śīto bastiralpo vā'dhike vāte dattaḥ, tathā pitte'tyuṣṇaḥ, tathā kaphe mṛduḥ, ayogaḥ sampadyate| atibhukte gururbastirdattaḥ, tathā varcasaḥ-purīṣasya, sañcaye'lpabalaḥ-ubhayathā mātrayā vīryataśca, dattaḥ, taiḥ-śītādikāraṇādvātādibhiḥ, snehabastirāvṛto nāyāti-gudamārgānna pratyāgacchati, abhibhavādapyetaireva|
Ā. rā. tatra pañcānāṃ vyāpadāṃ kāraṇamāha-śīto'lpa iti| guruḥ-cirapākaḥ| alpabalaḥ-anulomanāsamarthaḥ| śītādiguṇasvāvṛtatvam| alpasyābhibhavaḥ|
-----------------------------------------------| stambhorusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ||30|| pārśvarugveṣṭanairvidyādvāyunā snehamāvṛtam| snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ||31|| sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ| nirūhairnirharetsamyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ||32|| tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet| -----------------------------------------------|33|
Sa. stambhorusādādibhirvāyunā snehamāvṛtaṃ vidyāt| taṃ evaṃvidhaṃ, snehaṃ-snehabastiṃ, niruhaiḥ samyak snigdhāmlalavaṇoṣṇairnirharet| tāneva nirūhānāha-sauvīrakasurādisādhitaistathā gomūtrānvitaistathā pañcamūlanirvṛttaiḥ pañcamūlakvāthavadbhirityarthaḥ| tathā rāsnā ca pītadruśca rāsnāpītadrū, tābhyāṃ sādhite taile rāsnāpītadrutaile, te vidyate yeṣāṃ nirūhāṇāṃ taiḥ, kvacitpuṭake rāsnātailaṃ kvaciddharidrātailaṃ yojyamityarthaḥ| tābhyamiti dvivacananirdeśāt pṛthagetat tailadvayamupayogīti gamyate| ca-samuccaye, na kevalaṃ taṃ nirūhayet, rāsnātailena pītadrutailena vā doṣādyanurodhādanuvāsayecca| sāyaṃ bhukte-na tu prātarbhukte|
Ā. rā. vātāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-stambhorusadaneti| veṣṭanaṃ-piṇḍikodveṣṭanam| pītadruḥ-saralaḥ| rāsnātailena pītadrutailena ca saṃskṛtaiḥ| bilvādipañcamūlayavakolakulatthānāṃ kvāthaḥ| tābhyāṃ-rāsnāpītadrutailābhyām|
-----------------------------------------------| tṛḍdāharāgasammohavaivarṇyatamakajvaraiḥ||33|| vidyātpittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet| -----------------------------------------------|34|
Sa. taṃ tṛḍdāhādibhiḥ pittāvṛtaṃ snehabastiṃ vidyāt| svādutiktairbastibhirvinirharet|
Ā. rā. pittāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-tṛṭdāheti| tamakaḥ-tamaḥpraveśaḥ|
-----------------------------------------------| tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ||34|| sammūrcchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam| kaṣāyatiktakaṭukaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ||35|| phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet| -----------------------------------------------|36|
Sa. tandrādibhiḥ kaphāvṛtaṃ snehabastiṃ vidyāt| taṃ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhiḥ nirūhaiḥ, vinirharet| phalānāṃ-uṣṇavīryāṇāmakṣoṭādīnāṃ, tailaṃ phalatailam| kecittuṃ phalaṃ-madanaphalaṃ, tilatailaṃ ca, tābhyāṃ yutāstairiti vyācakṣate|
Ā. rā. kaphāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-tandreti| phalatailaṃ-madanaphalatailam|
-----------------------------------------------| chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ||36|| āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam| kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam||37|| mṛdurvirekaḥ sarvaṃ ca tatrāmavihitaṃ hitam| -----------------------------------------------|38|
Sa. chardyādibhirāmaliṅgairdāhayutaiḥ snehamatyaśanāvṛtaṃ vidyāt| kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanaṃ hitam| tathā mṛdubhiḥ-atīkṣṇaiḥ, virekaḥ| tathā tasmin sarvamāmavihitamauṣadhaṃ hitam|
Ā. rā. atyaśanāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-chardimūrccheti| āmaṃ-āmājīrṇam| kvāthaiḥ kaṭūnāmeva, cūrṇaiḥ kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca|
--------------------------------------------------| viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ||38|| snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ| śyāmābilvādisiddhaiśca niruhaiḥ sānuvāsanaiḥ||39|| nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca| --------------------------------------------------|40|
Sa. viṇmūtrādibhirviḍāvṛtaṃ snehaṃ viditvā, snehādibhistathā śyāmādibhiḥ siddhairnirūhairanuvāsanaiśca, tathodāvartahareṇa vidhinā, samyag nirharet|
Ā. rā. viḍāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-viṇmūtrānileti| artiḥ-śūlam| śyāmādiḥ-gaṇaḥ| bilvādipañcamūlam|
--------------------------------------------------| abhukte śūnapāyau vā peyāmātrāśitasya vā||40|| gude praṇihitaḥ sneho vegāddhāvatyanāvṛtaḥ| ūrdhvaṃ kāyaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi||41|| mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān| tatsiddhatailo deyaḥ syānnirūhaḥ sānuvāsanaḥ||42|| kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kuryānnibarhaṇam||43||
Sa. abhukte snehabastiḥ, tathā śūnaḥ pāyuryasya tasmin praṇihito bastiḥ, athavā peyāmātramevāśitaṃ yena sa peyāmātrāśitastasya gude praṇihitaḥ snehabastiḥ, anāvṛtaḥ san vegādūrdhvaṃ kāyaṃ dhāvati| tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaśca khebhyaḥ eti-patati| tatra gomūtrādisiddho yo yavādimān kvāthastena kvāthena siddhatailairnirūhamanuvāsanaṃ [ ca ] dadyāt| kaṇṭhādāgacchataḥ snehasya stambhakaṇṭhagrahādibhiśchardighnībhiḥ kriyābhiśca tannirharaṇaṃ kuryāt|
Ā. rā. abhuktadattaśūnapāyudattayorlakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-abhukta iti| mātrā-stokam| peyāśitasya cābhuktatulyatvānna pṛthaguddeśaḥ kṛtaḥ| kaṇṭhādeti-nirgacchati| ūrdhvebhyo'pi khebhyaḥ-nāsānetrakarṇebhyaḥ| śyāmātrivṛtyavakolakulatthānāṃ mūtreṇa kvāthaḥ| teṣāmeva kalkena mutreṇa ca siddhaṃ tailam| tatra kvāthatailābhyāṃ nirūhaḥ| tailenānuvāsanaḥ| stambhaḥ-ucchvāsarodhaḥ|
nāpakvaṃ praṇayetsnehaṃ gudaṃ sa hyupalimpati| tataḥ kuryātsaruṅmohakaṇḍūśophān, kriyā'tra ca||44|| tīkṣṇo bastistathā tailamarkapatrarase śṛtam| --------------------------------------------------|45|
Sa. apakvaṃ snehaṃ na dadyāt| yasmāt saḥ-apakvaḥ sneho, gudamupalimpati| tataḥ-upalipte gude, rujābhiḥ saha mohādīn kuryāt| atra cikitsitaṃ tīkṣṇo bastistathā'rkapatrarase śṛtaṃ tailam|
Ā. rā. āmadattasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-nāpakvamiti| tailamanuvāsanārtham| ityanuvāsanavyāpadaḥ| atha netrabastiśayyāpraṇetṛdoṣajā vyāpadaḥ| tāśchoktāḥ saṅgrahe (ka.a.7)-"hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam| pārśvacchidraṃ tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet| aprāptyatigatikṣobhakaṣaṇakṣaṇanasravāḥ| gudapīḍā gatirjihyā teṣāṃ doṣā yathākramam| māṃsalasnigdhaviṣabhajālavatsthūlavātalāḥ| chidraḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet| gativaiṣamyadaurgandhyajihyatvasrutidurgrahāḥ| phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ| uccakairatyavākśīrṣamūrdhvasaṅkucitasthitam| uttānaṃ dakṣiṇaṃ pārśvaṃ sapta śayyāḥ parityajet| mūtrāghāto'tisamprāptiraprāptiḥ sādhu nāgatiḥ| āśvāgatirmarutkopastṛptiḥ pakvāśayasya ca| taddoṣāḥ syurvidhātavyaṃ yathaupayakamatra ca| savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ|| atimandakabāhyātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ|" iti|
--------------------------------------------------| anucchvāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā||45|| praviśya kṣubhito vāyuḥ śūlatodakaro bhavet| tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca||46||
Sa. anucchvāsya bastervadane baddhe sati, athavā niḥśeṣaṃ datte sati, praviśyāntare vāyuḥ kupitaḥ śūlatodakaraḥ syāt| tasminnabhyaṅgo gude svedaśca, tathā vātahantṛṇi bhojanāni ca|
Ā. rā. savātapraṇanasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-anucchvāsyeti|
drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā| syāt kaṭīgudajaṅghorubastistambhārtibhedanam||47|| bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sabastayaḥ| --------------------------------------------------|48|
Sa. śīghraṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipte ca kaṭyādiṣu stambhapīḍābhedanāni syuḥ| tatra vātaghnamaśanaṃ svedo'bhyaṅgaśca|
Ā. rā. atdrutotkṣiptayorlakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāhadrutamiti| praṇīte-praveśite| niṣkṛṣṭe-niṣkāśite| utkṣipte-pṛṣṭhavaṃśaṃ prati nānīte| tiryaṅnetrasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha saṅgrahe (ka.a.7)- "tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pi na gacchati| netre taddaju niṣkṛṣya saṃśodhya ca punarnayet||" iti|
------------------------------------------| pīḍyamāne'ntarā mukte gude pratihato'nilaḥ||48|| uraḥśirorujaṃ sādamūrvośca janayedbalī| bastiḥ syāttatra bilvādiphalaśyāmādimūtravān||49||
Sa. pīḍyamāne bastipuṭake'ntarā-madhya eva, kadācittasmin mukte, gude'nilaḥ pratihato balavān uraḥśirorujamūrusādaṃ ca janayet| tatra bilvādibhirbastirmadanaphalaśyāmādimān syāt|
Ā. rā. ulluptasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-pīḍyamāna iti| phalaṃ-madanaphalam| kampitādīnāṃ caturṇāṃ lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha saṅgrahe (ka.a. 7)-"syāddāho davathuḥ śophaḥ kampanābhihate gude| kaṣāyā madhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ|| atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ| syātsārtidāhanistodaguruvarcaḥpravartanam|| tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiścha śasyate| na bhāvayati mandastu bāhyaścāśu nivartate|| snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā|" iti|
atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca||50||
Sa. atiprapīḍito bastipuṭakaḥ koṣṭhe tiṣṭhati, galaṃ vā''yāti| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi ca karma śasyate|
Ā. rā. ativegasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-atiprapīḍita iti|
vamanādyairviśuddhaṃ ca kṣāmadehabalānalam| yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathā tathā||51|| bhiṣak prayatnato rakṣetsarvasmādapacārataḥ| ----------------------------------------------|52|
Sa. vamanavirekādyaiśca viśuddhaṃ kṣāmadehaṃ kṣāmabalaṃ kṣāmānalaṃ ca puruṣaṃ vaidyaḥ prayatnena sarvasmādapacārādrakṣet| kimiva? yathā taruṇaṃ-abhinavaṃ jātamaṇḍaṃ, yathā ca tailapūrṇaṃ pātraṃ rakṣyate, tathā prayatnena rakṣet|
Ā. rā. vamanādiśuddhasya viśeṣato'pacāraṃ niṣedhati vamanādyairiti|
----------------------------------------------| dadyānmadhurahṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau|52| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ| anyonyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ|53| vyatyāsādupayogena kramāttaṃ prakṛtiṃ nayet| sarvaṃsahaḥ sthirabalo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ|54| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|
Sa. tasmin madhurahṛdyāni dadyāt| anantaramamlalavaṇau rasau, tataḥ svādutiktarasau, tataḥ kaṣāyakaṭukarasau dadyāt| anyonyapratyanīkānāṃ-parasparapratipakṣāṇāṃ rasānāṃ, tathā snigdharūkṣayoranyonyapratyanīkayoḥ, vyatyāsāt-viparyayāt, upayogena-yathāsvamupayogena, yathā-madhurarasamupayujya punaramlādyanyatamaṃ tatpratipakṣaṃ yuñjyāt, amlamupayujya punarmadhurādyanyatamaṃ tatpratipakṣaṃ yuñjyāt, evaṃ snigdharūkṣayorupayogaṃ kuryāt| tathā taṃ puruṣaṃ vamanādibhirviśuddhaṃ, prakṛtiṃ yathocitāṃ svāṃ nayet| sarvaṃsahaḥ-aśeṣakṣamaḥ, tathā sthirabalaḥ, prakṛtiṃ prāptaḥ pumān vedyaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Ā. rā. śuddhasyopacāramāha-dadyāditi| saṅgrahe tu (ka. a. 7)-"atrāntare tyajedaṣṭau bhāṣyādīni viśeṣataḥ| uccairbhāṣyācchirorogatimiroraḥsvaravyathāḥ|| raktaniṣṭhevatamakajvarādyāstatra sādhanam|| abhyaṅgasvedanasyādhobhaktasnehopasevanam|| maunaṃ vidhirvātaharo yathāsvaṃ ca vikārajit| atyāsyāyanayānābhyāṃ sandhimūrdhatrikādiruk| aticaṅkramaṇātpādajaṅghorusadanādayaḥ| teṣāṃ vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate| ajīrṇabhojanādāmaviṣacchardijvarādayaḥ| tatra mātrāśitīyokto vidheyo vidhirāmahā|| ahitānnādyathādoṣaṃ rogāḥ syurbheṣajāni ca| halīmakādayaḥ proktā divāsvapnāt purā gadāḥ|| vidadhyāt kaphajitteṣu dhūmarūkṣānnalaṅghanam| vyavāyājjīvitabhraṃśastairasyānilāmayaiḥ|| gudo'valupyata iva bhramatīva ca cetanā| meḍhraṃ dhūmāyati manastamasīva praveśyate|| jīvanīyaśṛtakṣīrasarpiṣorupayojanam| āhāro bṛṃhaṇastatra vṛṣyāste te ca bastayaḥ|| vegarodhordhvavātatvāt prāguktā ye sadāturāḥ| teṣāṃ vibaddhe pavane sarvadehopatāpini|| phalavartiṃ purā dadyādatha bastiṃ calāpaham| nikumbhakumbhāgnyurubūkadhāvanīpunarnavādāru mahacca pañcakam| phalaṃ ca mutre kvathitaṃ samastu ghṛtaṃ satailaṃ lavaṇāni pañca|| nirūhitaṃ dhanvarasena bhojayennikumbhatailena tato'nuvāsayet| balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakātphalam|| yavān kulatthāṃśca pacejjale rasaḥ samustapāṭhendrayavaiścha kalkavān| satailasarpirguḍasaindhavo hitaḥ sadā''turāṇāṃ balapuṣṭivarṇadaḥ|| tathā'nuvāsyaṃ madhukena sādhitaṃ bālena bilvena śatāvhayā'thavā| sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ|| na cānyadā''śvaṅgabalābhivarddhanaṃ nirūhabasteḥ śiśuvṛddhayorhitam|| nirūhabasternaiva syādanyat sthavirabālayoḥ| balāṅgavarddhanaṃ śīghramādṛto yojayedataḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| bastivyāpatprakaraṇaṃ sāmatsyena nirūpitam|| 5||