Sa. atha bheṣajakalpo vyākhyātumārabhyate| bastivyāpadāṃ hyutpannānāṃ siddhiḥ-sādhanaṃ, sadbheṣajaprayogāt|
api ca sarveṣāṃ rogāṇaṃ yā siddhiḥ-praśamopāyaḥ, so'pi sadbheṣajaprayogādeva| ityāha---- athāto dravyakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. bheṣajasya kalpo-yojanā, bheṣajakalpaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. bheṣajakalpaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
dhanve sādhāraṇe deśe same sanmṛttike śucau| śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjite|1| mṛdau pradakṣiṇajale kuśarohiṣasaṃstṛte| aphālakṛṣṭe'nākrānte pādapairbalavattaraiḥ||2|| śasyate bheṣajaṃ jātaṃ, yuktaṃ varṇarasādibhiḥ| jantvajagdhaṃ davādagdhamavidagdhaṃ ca vaikṛtaiḥ||3|| bhūtaiśchāyāyātapāmbvādyairyathākālaṃ ca sevitam| avagāḍhamahāmūlamudīcīṃ diśamāśritam||4||
Sa. dhanvadeśe, tathā sādhāraṇe deśe, tathā same-animnonnate, tathā sanmṛttike, tathā śmaśānādivarjite, caityaṃ-dinacaryādhyāye (hṛ. sū. a. 2/33) uktam| tathā mṛdau-susparśe, tathā pradakṣiṇaṃ-anukūlaṃ jalaṃ yasmin, tathā kuśarohiṣasaṃstṛte, tathā'phālakuṣṭe-khile, tathā vṛkṣairmahattarairanākrānte deśe, yadbheṣajaṃ jātaṃ yuktaṃ yathāsvam varṇarasādibhiḥ, tadbheṣajaṃ śasyate| tathā jantubhiḥ- kīṭaiḥ, ajagdhaṃ-abhakṣitaṃ, davena-dāvāgninā, adagdhaṃ-apruṣṭaṃ, tathā'vidagdhaṃ vaikṛtairbhūtaiḥ-svabhāvaṃ parityajya dharmabādhādvikṛtairākāśā(pṛthivyā)dibhiryadanāsevitaṃ tadavidagdham| vikṛtameva vaikṛtam, prajñāditvādaṇ| tathā chāyādibhiryathākālaṃ kālamanatikramya sevitaṃ, yadā tasyabhejaṣasya vṛddhau chāyādīnāmanyatamaṃ vastujātamupayujyate tadā tena sevitamityarthaḥ| tathā'vagāḍhaṃ-dūraṃ gataṃ, mahat-pṛthu, mūlaṃ yasya tadavagāḍhamahāmūlam| tathodicīṃ-uttarāṃ, diśamāśritaṃ-tāmāśritya sthitam|
Ā. rā. sa ca deśaguṇakālakalpanāmānaiḥ pañcadhā| tatra deśamāha-dhanva iti| dhanve-jāṅgale| sanmṛttike-snigdhakṛṣṇasuvarṇavarṇamadhurarasamṛttike| āyatanaṃ-vadhasthānaṃ devayajanāgāraṃ ca| guṇamāha-yuktamiti| avagāḍhaṃ-gambhīram| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- "viśeṣatastvaśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā va sthūlatṛṇavṛkṣasasyaprāyā pṛthvī svaguṇabhūyiṣṭhā| nānāvarṇā laghupuṣpavatī praviralapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā| rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā rukṣatanukoṭaravṛkṣaprāyā'lparasaprarohā'nilaguṇabhūyiṣṭhā| mṛdvīsamā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣā śyāmā''kāśaguṇabhūtiṣṭhā| tatrāmbupṛthvīguṇabhuyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virecanāni bṛṃhaṇāni ca śasyante| analānilākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni| sarvaguṇayuktāsūbhayato bhāgāni| ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni| evaṃ balavattamāni bhavanti| teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyam| grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām| śaradi tvakkandakṣīrāṇi| hemante sārāṇi| yathartu puṣpaphalam| anye punarāhuḥ, saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtusṣu, āgneyānyāgneyeṣu, evamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi bhavanti|" iti| etacca " yathākālaṃ ca sevitam" ityatra tantrakāreṇa saṅgṛhītam|
|mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi| tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ śivāya vai||1|| mantreṇānena matimān sarvamapyauṣadhaṃ nayet| ] atha kalyāṇacaritaḥ śrāddhaḥ śucirupoṣitaḥ| gṛhṇīyādauṣadhaṃ susthaṃ sthitaṃ kāle ca kalpayet||5|| sakṣīraṃ tadasampattāvanatikrāntavatsaram| ṛte guḍaghṛtakṣaudradhānyakṛṣṇāviḍaṅgataḥ||6|| payo bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām| vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam||7||
Sa. athetyānantaryamaṅgalasūcakam| bheṣajamevaṃvidhaṃ viditvā'nantaraṃ kalyāṇaṃ-svastyayanādi, caritaṃ-anuṣṭhitaṃ, yenāsau kalyāṇacaritaḥ, tathā śrāddhaḥ-bheṣajaharaṇaṃ prati śraddhāvān, tathā śuciḥ-snānādinā śuddhaḥ tathopoṣitaḥ-kṛtopavāsaḥ, evaṃvidhamauṣadhamevaṃvidhaḥ pumān gṛhṇīyāt| tacca bheṣajaṃ [susthaṃ-] svasthaṃ kṛtvā, sthitaṃ kāle sakṣīraṃ-ārdraṃ, kalpayet| tadasampattau tu tathāvidhasya sakṣīrasyauṣadhasyāsampattau, anatikrāntavatsaraṃ bheṣajaṃ kalpayet| kiṃ sarvaṃ dravyamanatikrāntavatsaraṃ kalpayet? ṛta ityādi| guḍādīn varjayitvā paramauṣadhamanatikrāntavatsaraṃ kalpayet| guḍādīṃstu atikrāntavatsarān kalpayet| kṣīraṃ baṣkayaṇyāḥ sambandhi grāhyam| viṭ mūtraṃ ca, taccakṣīraṃ ca, nīrujaṃ-apagatadoṣaṃ, grāhyam| vayobalavatāṃ dhātupicchādikaṃ grāhyam| ādigrahaṇāt cikitsitopayogi keśanakhacarmādikaṃ gṛhyate| vayaḥśabdopādānāt viśiṣṭaṃ taruṇaṃ vayo gṛhyate, na hyavayāḥ kaścidasti|
Ā. rā. grahaṇasthāpanāvacāraṇāvadhimāha-atheti| śrāddhaḥ-śraddhāvān| sakṣīraṃ-ārdram, tadabhāve śuṣkam| tacca varṣāvadhi, ghṛtādīni vinā| dhānyaṃ-śālyādi| kṛṣṇā-pippilī| bāṣkayaṇaṃ,-baṣkayaṇī-prauḍhavatsā, tasyā viṇmutraṃ kṣīraṃ ca| tannīrujāṃ-arogāṇāṃ, taruṇānāṃ balināṃ ca grāhyam| dhātvādikaṃ tadvat| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- "atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttiḥ śuciḥ śuklvāsāḥ saṃpūjya devatāmaśvinau gobrāhyṇāṃśca kṛtopavāsa udaṅnukhaḥ prāṅnukho vāgṛṇhīyāt| gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasaṃsthānyāgāreṣu pūrvottaradvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmasu, agnisalilopasvedadhūmarajomūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet|" iti|
kaṣāyayonayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ| rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā||8|| pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ purvaṃ balādhikā| -------------------------------------------------|9|
Sa. kaṣāyasya yonayaḥ-ākarāḥ, lavaṇavarjitā madhurādayaḥ pañca rasāḥ| tebhya eva kaṣāyāḥ-svarasādayaḥ, pañca sambhavanti| lavaṇasya tu svarasakalpanāyogo na sambhavati, sadaiva śuṣkarūpatvāt| kalkakalpanā'pi na sambhavati, yato yad dravyaṃ draveṇa siktaṃ pīṇḍībhavati na tu vilīyate tat kalkasaṃjñāmāsādayati| tathā yad dravyaṃ kvāthayitvā jalāduddhriyate dravyāvayavāstūdakamanupraviśanti, tatraiva śṛtakalpanā| lavaṇasya tu vilīnarūpatvādevaṃ na sambhavati iti śṛtakalpanāyā apyasambhavaḥ| evaṃ śītaphāṇṭayorapyanenaiva nyāyenāsambhava ityuktaṃ lavaṇavarjyā rasāḥ kaṣāyayonaya iti| muninā'pyuktaṃ (ca. sū. a. 4/6)-["kalpanāvaśataḥ pañcānāṃ rasānāṃ kaṣāyasaṃjñāvyavahāra iti| lavaṇasya kalpanāyogābhāvāt ] madhurakaṣāyo'mlakaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṭu kaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaśceti|" iti| rasānāṃ svarasādi kalpanāyogo na sambhavati| uktaṃ caitat| tasmāt guṇaguṇinorabhedopacārādiha rasagrahaṇena tadāśrayāṇāṃ dravyāṇāṃ grahaṇaṃ mantavyam| rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ svarasādīnām| sā ca kalpanā pūrvaṃ pūrvaṃ-yathāpūrvaṃ, balādhikā-adhikaśaktiḥ| evaṃ phāṇṭākhyā kalpanā sabalā| tato'pyadhikaśaktiḥ śītākhyā| tato'pyadhikavīryā śṛtākhyā| tato'pyadhikaśaktiḥ kalkākhyā| kalkākhyāyāṃ cūrṇākhyāyāśca kalpanāyā antarbhāvādapṛthaggrahaṇam| kalkākhyāyāśca kalpanāyāḥ svarasākhyā kalpanā adhikaśaktiḥ| nanu, cūrṇādanantaraṃ kalkaḥ kriyate na tu kalkādanantaraṃ cūrṇam| tasmāt pañcānāṃ kalpanānāṃ madhye cūrṇakalpanaiva nirdeṣṭuṃ yuktā, na tu kalkakalpanā| yuktamāha bhavān| kintu lavaṇasya kaṣāyasaṃjñāyāṃ samāveśo mābhūditi kalpanānāṃ madhye kalka iti nirdeśaḥ kṛto na cūrṇa iti| tasmāllavaṇe na sambhavati kaṣāyasaṃjñāsamāveśaḥ|
Ā. rā. kalpanāmāha-kaṣāyayonaya iti| dravyāduddhṛtasārabhāgaḥ kaṣāyaḥ| lavaṇasya tadabhāvatvādayonitvam| te rasādayo yathāpurvaṃ balavattarāḥ| [tantrāntare-"rasaḥ vkātho himaḥ phāṇṭaḥ kalkaścūrṇaṃ vivartikā| lehaḥ sneho'tha sandhānaṃ daśaitā dravyakalpanāḥ|| sadyaḥ samuddhṛtāt kṣuṇṇāt paṭaniṣpīḍitāt stravet| dravyāttu sa ca niryāso rasaḥ svarasa ucyate|| dviraṣṭapalike toye kṣuṇṇadravyapalaṃ smṛtam| turyaśeṣaṃ sa niryūhaḥ smṛtaḥ vkāthaḥ kaṣāyakaḥ|| śṛtaḥ kaṣāyo niryūhaḥ kvātho yūṣaḥ kṛtaśca saḥ| kṛtayūṣaḥ pramathyā ca dravyātkālīkṛtā smṛtā|| dvipala mānametasya kecidāhuścatuḥ| palam|" iti|]
------------------------------------------------| sadyaḥsamuddhṛtāt kṣuṇṇādyaḥ sravetpaṭapīḍitāt||9|| svarasaḥ sa samuddiṣṭaḥ-------------------------| ------------------------------------------------|10|
Sa. sadyaḥ-tatkṣaṇaṃ, samabhūmeḥ samyaguddhṛtaṃ-utkhātaṃ, anantaraṃ kṣuṇṇaṃ-piṣṭaṃ, sadyaḥsamuddhṛtakṣuṇṇaṃ, tasmādvastrapīḍitādyaḥ sravet sa svarasaḥ kalpanākaṣāyaḥ samuddiṣṭaḥ-saṃjñāyāṃ saṅketitaḥ|
Ā. rā. rasalakṣaṇamāha-sadya iti| yasmin dine samuddhṛtaṃ tasminneva dine prakṣālya kṣuṇṇaṃ paṭapīḍitaṃ ca yaddravyaṃ tasya rasaḥ|
-------------------------kalkaḥ piṣṭo dravāplutaḥ| cūrṇo'plutaḥ--------------------------------------|10|
Sa. draveṇā''plutaḥ piṣṭaḥ san kalka iti kalpanākaṣāyaḥ saṅketitaḥ| yat dravyaṃ draveṇa aplutaṃ-śuṣkameva piṣṭaṃ, sa kalpanākaṣāyaścūrṇa iti gaditaḥ| tena kalkasyaivāyaṃ bheda iti, nāsau kalpaneti śaṅkanīyam|
Ā. rā. kalkalakṣaṇamāha-kalka iti| śuṣkaṃ dravyaṃ draveṇāplutya piṣṭaṃ kalkaḥ, anāplutya-cūrṇaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- " upaladaśanāpiṣṭastu kalkaḥ| sūkṣmatāntavacyutaścūrṇaḥ| tasya samastadravyāparityāgādāplutoyogācca kalkādabhedaḥ| iti| daśanapeṣaṇe lālaiva dravaḥ| kalkasya peṣaṇe pāne cāplutatvam| cūrṇasya pāna eva| samasygrahaṇe'pyaśakyapeṣaṇasya tyāgānna kaṣāyalakṣaṇābhāvaḥ|
-------------------------------------------------| ------------śṛtaḥ kvāthaḥ----------------------|10|
Sa. yat dravyaṃ draveṇā''plutya śṛtaṃ sa kalpanākaṣāyaḥ kvātha iti kathyate|
Ā. rā. śṛtalakṣaṇamāha-śṛta iti kvāthanoddhṛtaḥ śuṣkadravyarasaḥ-śṛtaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- " sa tu bhedyānyau ṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedyāni ca chedayitvā prakṣālyodakena śucau rūkṣāyāmadhaḥ pralitpāyāṃ tāmrāyomṛnmayānyatamasthālyāṃ samāvāpya bavhalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāttāvadudakamāsecayecchoṣayecca| athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyā ca vighaṭṭayan mṛdunā paritaḥ samupagacchatā'nalena sādhayet| avatārya ca supariśrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta| kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅnuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ kvāthayet|" iti| tadupadeśe-kṣīrādivkāthopadeśe, vārikvāthaṃ kṛtvā taṃ kvāthaṃ kṣīrādyaiḥ saha samaṃ kṣīrādiśeṣaṃ kvāthaye| evaṃ hyanupadagdhaṃ dravyaṃ bhavati| kevalakṣīrādipāke tūpadagdhaṃ syāt|
-------------------------------------------------| ------------------------śīto rātriṃ drave sthitaḥ||10||
Sa. yat dravyaṃ drave sakalāṃ rātriṃ sthitaṃ sa kalpanākaṣāyaḥ śīta ityucyate|
Ā. rā. śītalakṣaṇamāha-śīta iti| kvathanaṃ vinā kvāthavatsakalarātristhāpitoddhṛtaḥ-śītaḥ|
sadyo'bhiṣutapūtastu phāṇṭaḥ-----------------------| --------------------------------------------------------|11|
Sa. yat dravyaṃ drave'bhiṣutya sadyaḥ pūtaṃ kriyate sa kalpanākaṣāyaḥ phāṇṭa iti saṅketitaḥ|
Ā. rā. phāṇṭalakṣaṇamāha-sadya iti| sadyaḥ-āloḍanasamanantarameva pūtaḥ-phāṇṭaḥ| abhiṣutaḥ-āloḍitaḥ| āloḍanaṃ coṣṇodakena| uktaṃ hi saṅgrahe (ka. a. 8)- "uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaṃ phāṇṭaḥ|" iti|
---------------------------------tanmānakalpane| yuñjyādvyādhyādibalatastathā ca vacanaṃ muneḥ||11|| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā||12||
Sa. mānaṃ ca kalpanā ca mānakalpane, teṣāṃ-svarasādīnāṃ, mānakalpane [tanmānakalpane]| te vyādhyādibalena yuñjayāt| ādiśabdena koṣṭhabalādīnāṃ grahaṇam| tatra samyagrasavīryādīn doṣadhātvādyālocya prathamamanantaraṃ vyādhyādibalaṃ ca, tataḥ svarasādīnāṃ mānakalpane yuñjyāt, na niyamaṃ kṛtvetyata āha-tathā ca vacanaṃ muneḥ| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpaneti|
Ā. rā. uktānāṃ kalpanānāṃ vakṣyamāṇānāṃ ca mānānāṃ viṣabhedānāha-tanmāneti| vyādhibalānusāreṇa yā kalpanāyayā mātrayā yasyocitā tāṃ tayā tasya yuñjyāt|
madhyaṃ tu mānaṃ nirdiṣṭaṃ svarasasya catuṣpalam| -----------------------------------------------------|13|
Sa. madhyamaṃ mānaṃ-mātrā, svarasasya catuṣpalam|
Ā. rā. mandabuddhyarthaṃ madhyamaṃ mānamupadiśyate| tatra rasasyāha-madhyamiti|
-----------------------------------------------------| peṣyasya karṣamāloḍyaṃ tad dravasya palatraye||13||
Sa. peṣyasya-ubhayarūpasya kalkasya cūrṇasya vā, karṣaṃ madhyamaṃ mānam| tacca-peṣyasya karṣaṃ, dravasya palatraye prakṣipyāloḍyam|
Ā. rā. peṣyasyāha-peṣyasyeti| kalkacūrṇayoḥ karṣaṃ tadā''loḍanadravasya palatrayam|
kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam| -----------------------------------------------------|14|
Sa. kvāthaṃ dravyapale, dravasya prakṛtatvāt tasya prasthārdhaṃ dattvā, tacca śrapaṇena pādaśeṣaṃ kuryāt|
Ā. rā. śṛtasyāha-kvāthamiti| śṛte kvāthyadravyasya palaṃ dravasya ṣoḍaśapalāni, catvāryavaśeṣyāṇi|
-----------------------------------------------------| śītaṃ pale palaiḥ ṣaḍbhiḥ----------------------------|14|
Sa. śītaṃ kaṣāyaṃ pale dravyasya, ṣaḍbhiḥ palairdravasya, kuryāt|
Ā. rā. śītasyāha-śītamiti| śīte dravyasya palaṃ dravasya ṣaṭ palāni|
---------------------------------------------------| ------------------------------caturbhistu tato'param||14||
Sa. tataḥ-śītakaṣāyāt, aparaṃ-phāṇṭākhyaṃ prakṛtatvāt dravyasya pale caturbhirdravasya palaiḥ kuryāt| pañcavidhāyāṃ kaṣāyakalpanāyāṃ madhyamaṃ mānam| asmācca mānāt deśakālādīn samīkṣyonādhikabhāvo mātrāyāḥ svabuddhyā kalpyaḥ|
Ā. rā. phāṇṭasyāha-caturbhiriti| phāṇṭe dravyasya palaṃ dravasya catvāri palāni| anayoranavaśeṣyatvaṃ kvathanābhāvāt, yāvatpūtaṃ tāvatpeyam| atra tantrāntarokto viśeṣaḥ-"karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāṃ ca sarvaśaḥ| dravaśuktyā'valeḍhavyaḥ pātavyaśca caturdravaḥ| kvāthena cūrṇapānaṃ yattatra kvāthapradhānatā pravartate na tenātra cūrṇāpekṣī caturdravaḥ|| tena dvipale kvāthe cūrṇakarṣaḥ| mātrā kṣaudraghṛtādīnāṃ kalkakvātheṣu cūrṇavat| ādiśabdāt guḍatailaśarkarādīni| ṣoḍaśāṣṭacaturbhāgaṃ vātapittakaphārtiṣu| kṣaudraṃ kaṣāye dātavyaṃ viparītā tu śarkarā| ityeke|| uttamā syāt palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyamā| jaghanyā sā palārddhena snehakvāthyauṣadheṣu ca| dīptānalamahākāyaṃ pāyayantyañjaliṃ jalam| anye tvarddhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ| kvāthatyāgamanicchantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam| pāraṃparyopadeśena vṛddhavaidyāḥ paladvayam|| syāddhitaḥ sādhito yūṣastvaṣṭādaśaguṇe jale| caturdaśaguṇe peyā yavāgūḥ ṣaṅguṇe jale|| śṛtaṃ pañcaguṇe bhaktaṃ vilepī ca caturguṇe| kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| arddhasthitena tenātra yavāgvādyupayojayet| vṛddhavaidyāḥ palaṃ dravyam grāhayantyāḍhake'mbhasi|| bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet| yadapsu śataśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tatodravyaṃ sādhayetprāsthike'mbhasi| ardhasthitaṃ prayoktavyaṃ pānepeyādisaṃvidhau| karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayedyuktyā vāriprasthena cāparān| atra dvātriṃśatpalajale kvāthyasya karṣārddhaṃ karṣaḥ palaṃ vā tīkṣṇasaumyātisaumyatve sati, kaṇāśuṇṭyoriti ṣaḍaṅgādīti kalkatisaumyatve sati, kaṇāśuṇṭhyoriti ṣaḍaṅgādīti kalkadravyasyeti padaistīkṣṇādīnāṃ grahaṇāt yasya kalko'pyatisaumyatvāt pātuṃ śakyate kiṃ punaḥ kvāthastatkalkadravyasya| aparān-sārdhakarṣadvikarṣādīn, yuktyā-tīkṣṇādyavāntaraviśeṣaparyālocanayā, pācayet| āḍhake'ñjaliḥ palaṃ vetyetata prasthe palaṃ kārṣo vetyanena gatārthamapyaruciryathā na syāt tathā kalpyamityevamarthamuktam| dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kśīrapāke tvayaṃ vidhiḥ|| na syānmuktarasaṃ samyag dravyaṃ kṣīrādibhiḥ saha| tannirdeśe vāripūrvam pādavatsādhayedbhiṣak|| pūrvaṃ ṣoḍaśabhāgaṃ vāri caturbhāgāvaśeṣaṃ sādhayet, paścāttena vāriṇā tulyāni kṣīrādīnyāvārikṣayātpacet| śuṣkaṃ dravyamupādāya svarasānāmasambhave| vāri ṇyaṣṭaguṇe sādhyaṃ grāhyaṃ pādāvaśeṣitam|| āḍhakaṃ dravyacūrṇānāmāsutaṃ salilāḍhake| ahorātrasthitaṃ kuryātsvarasaṃ svarase'sati|| mṛdau caturguṇaṃ vāri kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ smṛtam| kaṭhinātkaṭhinaṃ yattu tatra ṣoḍaśikaṃ jalam|| mṛdvādikvāthyasaṅghāte mānānuktau cikitsakāḥ| madhyasyobhayagāmitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam|| pādaśeṣaḥ snehavidhau kvāthastoye caturguṇe|" iti|
snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam| kalkasnehadravaṃ yojyam-------------------|15|
Sa. snehapāke vidhātavye kalkasnehadravāṇāmamānoktau-māna vacanasya viśiṣṭasyānirdeśe, caturguṇavivardhitaṃ kalkasnehadravaṃ yojyam| kalkaśca snehaśca dravaśca teṣāṃ samāhāraḥ kalkasnehadravam| tadevaṃ kalkāt snehaścturguṇaḥ snehāt dravaścaturguṇa iti bodhyam| pañcaprabhṛti tu dravaṃ pṛthak snehasamaṃ dadyādityatra yojyamiti|
Ā. rā. snehapāke mānamāha-snehapāka iti| kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ, snehāccaturguṇaṃ dravam|
----------------------------------------------------| ------------------------------adhīte śaunakaḥ punaḥ||15|| snehesidhdyati śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam||16||
Sa. śaunakākhyastu tantrakṛdadhīte-evaṃ paṭhati| sneha ityādi| snehaḥ kadācicchuddhāmbunā pacyate kadācinniḥkvāthena kadācitsvaraseneti| taiḥ śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ snehe siddhyati sati krameṇa kalkasyāṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamaṃ yojayediti|
Ā. rā. śaunakamatamāha-adhīta iti| niṣvkāthe drave kalkātṣaṅguṇaḥ snehaḥ, svarase'ṣṭaguṇaḥ snehaḥ, anyatra caturguṇaḥ| kṣīrādiṣu śuddhāmbuprakṣepasyāvakāśatvāt rasavkāthayoḥ parasparamanyairvā saṅkare sāmānyaparibhāṣāviṣayatvāt| saṅkīrṇaṃ hi dravāntaram| "śaṇasya kovidārasya vṛṣasya kakubhasya ca| kalkāḍhyātvātpraśaṃsanti puṣpakalkaṃ caturthakam||" iti|
pṛthak snehasamaṃ dadyātpañcaprabhṛti tu dravam| ---------------------------------------------------|17|
Ā. rā. s0- snehapākalakṣaṇamadhunā lakṣayannāha- viśeṣāntaramāha-pṛthak snehasamamiti| yatra caturbhyo'dhikāni dravāṇi tatra tu parasparasāmyena militāni snehāccaturguṇāni| saṅgrahe'pyuktam (ka. a. 8)- "samuditadravasya pādena seho yojyaḥ|" iti| sarvadravāṇāṃ yugāpatprakṣepaḥ, athaikadhyaṃ prati saṃsṛjyādhiśritya ca niryūhavatsādhayet|" iti (ka. a. 8) saṅgrahavacanāt| anirūpitakalpanaṃ ca bhaiṣajyaṃ kalkīkuryāt| kalkānuktau nirūpitakalpanamiti, " yataḥ vkāthastataḥ kaṣkaḥ kevalakāthabhāṣite|" iti vacanāt|
--------------------------------------------------| nāṅguligrāhitā kalke na snehe'gnau saśabdatā||17|| varṇādisampacca yadā tadainaṃ śīghramāharet| ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ||18||
Sa. kalkaviṣaye'ṅguligrāhitvaṃ yadā na bhavati, agnau prakṣipte vā snehe saśabdatā-caṭacaṭāyitvaṃ na bhavati, tathā varṇagandharasasparśānāṃ yadā sampat-śubhatvaṃ syāt, tadā-tasmin kāle, aśyāmalacchāyāmantaṃ snehaṃ śīghramāharet| agritaḥ snehasya kaṭāhasthitasya sa kālo'vataraṇa ityarthaḥ| anyadapi snehapākalakṣaṇamasti-ghṛtasyeti| ghṛtākhyasya snehasya samyakpākaṃ prāptasya phenopaśamo yadā jāyate, tailākhyasya ca snehasya pacyamānasya tadudbhavaḥ-phenotpattiḥ syāt, tadā ghṛtatailayoḥ pāko bhavati|
Ā. rā. pavkasnehahalakṣaṇamāha-nāṅguligrāhiteti| uktaṃ ca vṛndena (jvarādhikāre ślo 265)- "snehakalko yadā'ṅgulyā vartito vartivadbhavet| vahnau kṣipte ca no śabdastadā siddhaṃ vinirdiśet|| śabdasyoparame prātpe phenasyoparame tathā| gandhavarṇarasānāṃ ca sampattau siddhmādiśet|" iti| ghṛtatailayoḥphenopaśamodbhavau viśeṣau|
lehasya tantumattā'psu majjanaṃ saraṇaṃ na ca| ----------------------------------------------|19|
Sa. lehasya pākaṃ prāptasya tantumattā-tantuprādurbhāvaḥ pākaḥ| tathā'psu majjanaṃ pākalakṣaṇaṃ saraṇāsaraṇarūpatayā dvidhā sambhavatyata idamāha-saraṇaṃ na ca| sarvalehasyāpsu majjanaṃ bhavati na tu saraṇaṃ-avayavaśo gamanam, tathā'pi tasya pākaḥ sampanna iti vedyam|
Ā. rā. pavkelehalakṣaṇamāha-lehasyeti| tantumatvamudakamajjanamavisaraṇaṃ ca| snehalehaukvāthabhedau| tayormānaṃ "uttamāsyātpalaṃ mātrā" ityādinoktam, kvāthyauṣadhaśabdena lehasyāpi grahaṇāt|
----------------------------------------------| pākastu trividho mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ||19|| mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame| kiñcitsīdati kṛṣṇe ca vartya(rti)māne ca paścimaḥ||20|| dagdho'ta ūrdhvaṃ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakṛt| ----------------------------------------------|21|
Sa. pākastriprakāro mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇākhyaḥ [ ca ]| snehapākavidhau kiṭṭākhye vastujāte kalkasame yathā kalko'ṅgulinā'vaṣṭabhnāti, tathā kiṭṭe'pi snehapākasyāṅguligrāhitā na bhavati, sa snehapāko manda ucyate| madanopame kiṭṭe satyevamaṅguligrāhiṇi snehapākasya sa cikkaṇaḥ pākaḥ| kiñcit-īṣat, kiṭṭe sīdati sati tathā varṇataḥ kṛṣṇe ca tasmin, tathā vartya(rti)māne-vartimā(tāṃ)gacchati sati, paścimaḥ-kharacikkaṇākhyaḥ pākaḥ| ataḥ asmāt kharacikkaṇāt, ūrdhvaṃ-anantaraṃ, dagdho bhavati snehaḥ| sa ca niṣkāryaḥ syāt-yathānirūpitakāryakaraṇo na bhavet, nirvīryatvāt| āmaḥ-īṣatpākaḥ snehaḥ, punaragnisādakṛt|
Ā. rā. snehapākabhedānāha-pākastviti| tatra kalkasame kiṭṭe mandaḥ| pākena snehātpṛthagbhūtaḥ kalkaḥ-kiṭṭaḥ| vaivarṇyādyabhāvāt kalkasamatvam| madanopame cikkaṇaḥ| madanaṃ madhūcchiṣṭam| paścimaḥ-kharacikkaṇaḥ| sīdati-mlāyati| ata ūrdhva-paśrimādūrdhvam dagdhaḥ, sa ca niṣphalaḥ| mandādarvāk-āmaḥ, sa cāgnimāndyakṝt|
----------------------------------------------------| mṛdurnasye, kharo'bhyaṅge, pāne bastau ca cikkaṇaḥ||21||
Sa. mṛduḥ-mandapākaḥ sneho, nasye-tadviṣaye, prayojyaḥ| kharaḥ-kharacikkaṇaḥ snehaḥ, abhyaṅge-tadviṣaye, prayojyaḥ| pāne tathā bastau-tadviṣaye, cikkaṇaḥ prayojyaḥ|
Ā. rā. trayāṇāṃ viṣayabhedānāha-mṛduriti|
adhunā mānasaṅkhyāyāḥ yathāsvaṃ saṃjñāsaṃvidhānārthamāha---- śāṇaṃ pāṇitalaṃ muṣṭiṃ kuḍavaṃ prasthamāḍhakam| droṇaṃ vahaṃ ca kramaśo vijānīyāccaturguṇam||22||
Sa. śāṇādayo vahaparyantāḥ krameṇa caturguṇāḥ pāṇitalādisaṃjñā vedyāḥ|
Ā. rā. mānabhedānāha-śaṇamiti| śāṇādayo'ṣṭau yathottaraṃ caturguṇāḥ| śāṇamānaṃ tu saṅgraheṇoktam (ka.a.8)- "ṣaḍvaṃśyo-marīciḥ| tāḥ ṣaṭ-sarṣapaḥ| te'ṣṭau-taṇḍulaḥ| tau-dhānyamāṣaḥ| tau-yavaḥ| ataḥ paraṃ caturguṇavṛcyā aṇḍikāmāṣakaśāṇāḥ|" iti| vaṃśī-vaṃśarandhrapraviṣṭaraśmisthaṃ rajaḥ|
dviguṇaṃ yojayedārdraṃ kuḍavādi tathā dravam| ----------------------------------------------|23|
Sa. śuṣkārdrayorekasmin yoge tulyaparimāṇena nirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyādārdraṃ dravyaṃ dviguṇaṃ dattvā yojayet| śuṣkārdrayorvā dravyayostulyaparimāṇanirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyābhāve satyārdraṃ dravyaṃ dviguṇaṃ kṛtvā yojayet| śuṣkadravadravyayayorekasmin yoge tulyaparimāṇena nirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyāt dravadravyam kuḍavādiparimāṇa saṃjñayā nirdiṣṭaṃ dviguṇaṃ kṛtvā yojayet|
Ā. rā. ārdradravayorviśeṣamāha-dviguṇamiti| ādraṃ tvauṣadhaṃ dviguṇaṃ yojayet, palamityukte paladvayam| kuḍavādi dravaṃ ca, kuḍavaityukte kuḍavadvayam| " vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapuṣpāsahācarāḥ| nityamārdrāḥ prayoktavyā mānato dviguṇā na te||" ityeke|
----------------------------------------------| peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave||23|| kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam| kalkīkuryācca bhaiṣajyamanirūpitakalpanam||24|| aṅgānuktau tu mūlaṃ syādaprasiddhau tadeva tu| ----------------------------------------------|25|
Sa. nirdrave-anuktadrave, peṣaṇāloḍanārthaṃ vāri yojayet| snehapāke cānuktadrave vāryeva yojayet| yatra yatra prayoge dravyāṇāṃ parimāṇaṃ viśiṣṭaṃ noktaṃ tatra tatra dravyāṇāṃ sadṛśān bhāgān kalpayet|
Ā. rā. anuktajñānārthamāha-peṣaṇāloḍana iti| peṣaṇāloḍanasnehapākeṣvanuktadraveṣu vāri yojyam| pramāṇānuktau samabhāgatvam| kalpanānuktau kalkaḥ| aṅgānuktau mūlam| aprasiddhau tadeva| yathā-harītakītyukte phalam| " anirdiṣṭāprasiddheṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu|" iti (ka. a. 8) saṅgrahavacanāt|
| ṣaḍvaṃśyastu marīcī syāt, ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| taṇḍulaḥ sarṣapāstvaṣṭau, dhānyamāṣastu tau, yavaḥ||1|| tāvaṇḍikā caturbhistairmāṣakaḥ śāṇakastathā| ] dvau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ draṃkṣaṇaśca, tau||25|| akṣam picuḥ pāṇitalaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ| karṣo biḍālapadakaṃ tindukaḥ pāṇimānikā||26|| śabdānyatvamabhinne'rthe śuktiraṣṭamikā picū| palaṃ prakuñco bilvaṃ ca muṣṭirāmraṃ caturthikā||27|| dve pale prasṛtastau dvāvañjalistau tu mānikā| āḍhakaṃ bhājanaṃ kaṃso, droṇaḥ kumbho ghaṭo'rmaṇam||28|| tulā palaśataṃ, tāni viṃśatirbhāra ucyate| -------------------------------------------------|29|
Sa. dbau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ draṃkṣaṇaścetyatra śabdānyatvam, na tu tattvato bhedaḥ| tau dvau draṃkṣaṇāvakṣaṃ tathā picustathā pāṇitalaṃ tathā suvarṇaṃ tathā kavalagrahastathā karṣastathā biḍālapadaṃ tathā tindukastathā pāṇimānikā, ityatrābhinne'rthe śabdānekatvam| tathā dvau picū śaktistathā'ṣṭamikā, ityatrāpi śabdānyatvamarthasyaikye sati| palaṃ prakuñco bilvaṃ ca muṣṭirāmraṃ caturthikā, ityatrāpi śabdānāṃ vailakṣaṇye sati nārthato bhedaḥ| dve pale prasṛta ityucyate| tau dvau prasṛtāvañjaliḥ kathyate| tau dvāvañjalī mānikā,- aṣṭau palānītyeva| āḍhakādīnāṃ śabdanāṃ svarūpato bhinnānāṃ nārthato bhedaḥ| tathaiva droṇādīnāṃ śabdānām| palaśataṃ tulā nigadyate| tāni-palaśatani, viṃśatirbhāra ucyate| kvāthādīnāṃ tūttamādimātrāḥ saṅgrahādavadhāryāḥ| saṅgrahe tvevaṃ paṭhyate (ka. a. 8)- "kvātho niryūhaḥ| tatra bhedyānyauṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedyāni ca chedayitvā prakṣālyodakena śucau rūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṃ tāmrāyomṛnmayādyanyatamāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt tāvadudakamāsecayecchoṣayecca| [agrāvadhiśrayet| yāvanmātrodakadāne tathā tadavaśiṣṭatve ca tatra niyamasāmarthyāt kvāthyadravyaparimāṇasya| atreyatparimāṇāni dravyāṇi, udakamiyatpramāṇaṃ, tadavaśiṣṭatā ceyatpramāṇā, iti na niyamoktirevaṃvidhā vidyate| kiṃ tarhi? abhyūhanīyametatsarvamiti| atra vidhiḥ|] athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyā ca vighaṭṭayan mṛdunā ca paritaḥ samupagacchatā'nalena sādhayet| avatārya ca suparisrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta| kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ kvāthayet| śītasalilāplutaṃ tu niśāparyuṣitaṃ pūtaṃ śītaḥ kaṣāyaḥ| uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutaḥ pūtaḥ phāṇṭa iti| tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṃ kalpanāṃ mātrāṃ ca saṃprayojayet| tathā ca kecidāhuḥ| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca bhaiṣajyamavacārayet|| [ evaṃ ca sarvamabhyūhyātra kartavyaṃ niścitaṃ kṛtvoktena vidhineti| ] etadevamupadiṣṭaṃ buddhimatāṃ jñānaprabodhāya| yathā tu sarve bhiṣajo vijñāsyanti tathaivopadekṣyata iti| niryāse madhyamā mātrā catuṣpalam| kalkacūrṇayoḥ karṣaḥ palatrayaṃ tadāloḍane| niryūhe bheṣajapalamudakārdhaprasthe'dhiśatya pādaśeṣamavatārayet| śītaphāṇṭayorauṣadhapalaṃ ṣaḍbhiścaturbhirambupalairāsutamiti|" iti| tathā śāṇaparimāṇasya pāṇitalavācakasya [ ca ] kimapi parimāṇaṃ noktaṃ yenāsau [ na ] paricchidyata iti na vācyam, saṅgrahe tatparimāṇasyoktatvāt| tatra hyevamuktam ( saṃ.ka.a.8)-"ṣaḍvaṃśyo marīcī| tāḥ ṣaṭ marīcyaḥ sarṣapa ucyate| aṣṭau sarṣapāstaṇḍulaḥ| tau dvau taṇḍulāveko dhānyamāṣaḥ| tau dvau dhānyamāṣau yavaḥ| ataḥ paraṃ caturguṇavṛdhdyā'ṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadroṇavahāḥ kalpyante| [ evaṃ caturbhirmāṣakaiḥ śāṇasya parimāṇaṃ paricchidyate| ] dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ| māṣakasya tu paryāyo hemaḥ| karṣasya ṣoḍaśikā| āḍhakasya tu paryāyāḥ kaṃsaḥ pātraṃ bhājanaṃ ca| droṇasya paryāyo nalvaṇaḥ, tathā armaṇaḥ, tathonmānaḥ, tathā ghaṭaḥ kumbhaḥ kalaśaśca| droṇadvayasya ca śūrpaḥ|" iti|
Ā. rā. saṃjñāntaramāha-dvau śāṇāviti| śāṇadvayasya vaṭakādayaścatastraḥ saṃjñāḥ| vaṭakadvayasyākṣādayo nava ṣoḍaśikā ca| paladvayasya prasṛtaḥ| prasṛtadvayasyāñjaliḥ kuḍavaśca| añjalidvayasya mānikā| āḍhakādayastistra ekārthāḥ| droṇādayaścatastraḥ [c]| palaśataṃ-tulā| viṃśatistu bhāraḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- "dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ| māṣakasya paryāyo hemo dhānakaśca| paladvayasyāṣṭamānam| droṇadvayasya śūrpaḥ|" iti|
himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā|29| saumyaṃ pathyaṃ ca tatrādyamāgneyaṃ vaindhyamauṣadham| 29 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne dravyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. himavatparvatena vindhyaśailena ca bāhulyena vasundharā vyāptā| tatra-tayormadhyāt, ādyaṃ-haimavatamauṣadhaṃ, saumyaṃ pathyaṃ ca svabhāvādbhavati| vaindhyaṃ cauṣadhamāgneyaṃ-na tathā dehasya sadā pathyaṃ, syāditi| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne dravyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||
Ā. rā. śailabhedāddravyaviśeṣamāha-himavaditi| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dravyakalpaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||