Sa. sarvaroganidānādanantaraṃ jvaranidānārambhe'yaṃ sambandhaḥ| uktaṃ sarvaroganidānam| ato'nantaramavaśyaṃ kasyacidviśiṣṭasya rogasya nidānaṃ vaktumucitam| rogeṣu ca jvaraḥ pradhānaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.25|40) - "jvaro rogāṇām|" iti| svayameva cāsya prādhānyaṃ tantrakṛt pratipādayiṣyatīti jvaranidānamevārabdhuṃ yuktam|
athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. athādiśabdānāṃ pūrvavadvyākhyā|
Ā. rā. atha jvaranidānaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurojośano'ntakaḥ| krodho dakṣādhvaradhvaṃsī rudrordhvanayanodbhavaḥ||1|| janmāntayormohamayaḥ santāpātmā'pacārajaḥ| vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate||2||
Sa. rogāṇāṃ patī rogapatiḥ-sarvarogapradhānaḥ| pāpmā-pāpasvabhāvaḥ| tathā, mṛtyuḥ-sarvaprāṇināṃ hi maraṇenāsāveva yojayati yathā, na tathā'nye rogāḥ| sarvadhātvāpyāyakaṃ yadojastadaśanaṃ bhojanaṃ yasyetyojośanaḥ| antakomāraṇahetusāmānyāt| krodho-bhagavato maheśvarasya dakṣāpamānitasya lokānnididhakṣorlalāṭānnirgataḥ| ata evāha-dakṣādhvaradhvaṃsī rudrordhvanayanodbhava iti| janmāntayormohamaya iti jvarasya santāpātmakatvaṃ liṅgam, janmāntayośca kvacitsantāpānupalabdhermohamaya ityuktam, mohasvabhāvādevānyajanmajaṃ karma prāṇī na smarati| yaścāpacārajaḥ-tathāvidhādāhāravihārādudbhūtaḥ, sa santāpasvabhāvaḥ, sa ca krūro-duścikitsyaḥ| nānāyoniṣu-hastyaśvagopakṣyādiṣu ca, vividhairnāmabhirvartate| [yathā-"-pākalastadyathebhānāmabhitāpo hayeṣu ca| gavāṃ gokarṇakaścaiva pakṣiṇāṃ makarastathā|| vāntādānāmalarkaḥ syādabjeṣvindramadaḥ smṛtaḥ| oṣadhīṣu tathā jyotiścūrṇako dhānyajātiṣu|| jaleṣu nīlikā bhūmā vūṣo nṝṇāṃ jvaro mataḥ| 'ṝte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam|| śeṣāḥ sarve vipadyante tiryagyonyo jvarārditāḥ| karmaṇā labhate janturdevatvaṃ mānuṣādapi|| punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamabhipadyate| tasmātsa devabhāvācca sahate mānavo jvaram' (su. u. a. 39|11)||" iti| ] yathā-dantiśarīre pākalo nāma jvaraḥ, aśvaśarīre'bhitāpakaḥ, gośarīre gokarṇakaḥ, pakṣiśarīre makaraḥ, śvaśarīre'larkaḥ, [ matsyeṣvindramadaḥ, oṣadhīṣu jyotiḥ, dhānyeṣu cūrṇakaḥ, ] apsu nīlikā, [ bhūmāvūṣaḥ, ] mānuṣeṣu jvaraḥ, iti| nanu, yadi rodrordhvanayanodbhavaḥ, tarhyapacāraja iti kathamuktam ? brūmaḥ| pūrvaṃ kṛtayuge lalāṭajalocanādutpanno jvaraḥ| tretāyuge tu samprāpte parigrahadoṣāddharmasya pādo'ntarhita ityapacāreṇāsau prathamaṃ prāṇiṣūdbhūto'pacāraja ityucyate| kaliyuge'pyannapānauṣadhādyapacāreṇa jāta ityapacāraja ucyate, iti na kiñcidatrāyuktam|
Ā. rā. jvaraprabhāvamāha-jvaro rogapatirityādi| ojo'śanaṃ-āhāro, yasya [iti] ojośanaḥ| duṣkṛtasyāntaṃ karoti bhogenetyantakaḥ| janmakāle antakāle[cā]'yaṃ mohamayo-mūrcchātmakaḥ|
sa cāpacārajo jvaraḥ kimeko vā'nekavidhaḥ ? ityāha---- sa jāyate'ṣṭadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ| āgantuśca--------------------------------------------|3|
Sa. saḥ-santāpalakṣaṇo jvaraḥ, aṣṭadhā-aṣṭaprakāraḥ, sampadyate| katham ? pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, tathā miśraiḥ-dvābhyāṃ dvābhyām, tathā samāgataiḥ-sannipatitaistribhiḥ, tathā''gantukāraṇajanito jvaraḥ, evaṃ pṛthagdoṣaistrayo miśraistrayaḥ sannipatitaireka āgantuścaika ityaṣṭau|
Ā. rā. jvarabhedānāha-sa jāyata iti| pṛthagdoṣaistrayaḥ, dviśo miśraistrayaḥ, samāgatairekaḥ, āganturekaḥ, ityaṣṭadhā|
samprāptimasyādhunā vakti---- -------------------------------------------------------| ----------------malāstatra svaiḥ svairduṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ||3|| āmāśayaṃ praviśyāmamanugamya pidhāya ca| srotāṃsi paktisthānācca nirasya jvalanaṃ bahiḥ||4|| saha tenābhisarpantastapantaḥ sakalaṃ vapuḥ| kurvanto gātramatyuṣṇaṃ jvaraṃ nirvartayanti te||5|| srotovibandhātprāyeṇa tataḥ svedo na jāyate| ---------------------------------------------------|6|
Sa. tatreti nirdhāraṇe, teṣvaṣṭasu jvareṣu madhye nijānāṃ jvarāṇāmutpattirnirdhāryate| malāḥ-vātādayaḥ, svaiḥ svaiḥ pradūṣaṇaiḥ-kopanaiḥ, duṣṭāḥ-kupitāḥ, jvaraṃ nirvartayanti-utpādayanti| tatra yathā-vātastiktādibhiḥ, pittaṃ kaṭukādibhiḥ, kaphaḥ svādvādibhiḥ, evaṃ saṃsarge sannipāte ca cintyam| āgantunā ca kenacit prakupitā doṣā jvaraṃ nirvartayanti| yadyapi cāgantujvarastaddhetukaḥ, tathā'pi tatrāpi vātādaya eva hetavaḥ| na hi vātādīn vimucya vyādheḥ samudbhavaḥ kathamapi sambhāvyate| etāvāṃstu viśeṣaḥ,-doṣaje vyādhau pūrvaṃ vātādayaḥ kupyanti paścātkāyasya pīḍā bhavati| āgantuke tu vyādhau pūrvaṃ śarīrasya vyathā bhavati paścādvātādikopa iti| kayā''nupūrvyā jvaraṃ nirvartayanti ? ityāha-āmāśayamityādi| āmāśayaṃ praviśya-nābhistanāntare sthitvā, tathā''maṃ-pūrvoktalakṣaṇalakṣitaṃ, anugamya tena cāmenānugatāḥ srotāṃsi-rasādivāhīni, pidhāyachādayitvā, tathā jvalanaṃ paktisthānādbahirnirasya-niṣkāsya| paktigrahaṇamatra jāṭharāgnerniḥsandehena grahaṇārtham, anyathā trayodaśānāmagnīnāṃ madhyāt katamaṃ jvalanaṃ sthānādbahirnirasyeti sandihyeta| tena ca-nirastavahninā, saha-ekalolībhūtāḥ, sakalaṃ vapurabhisarpantastapanto gātramatyuṣṇaṃ kurvanto jvaraṃ nirvartayanti| atyuṣṇagrahaṇenaivaṃ pratipādayati,-atyuṣṇagātratvenaiva jvarasambhavaḥ, noṣṇagātramātreṇa| tathā ca nirāmayasyāpi hi prāṇino jīvato gātramuṣṇaṃ bhavatyeva| nanu, vāyukṛte jvare vāyoryogavāhitvāt pittakṛte'pi jvare pittasya vahninā samānaguṇatvāt santāpopalabdhiryuktā| śleṣmajvare tu śleṣmaṇo vahnipratipakṣatvāt kathamiva santāpakatvaṃ yuktam ? iti kecit| atrocyate| svabhāvādupapannametat| jvarasya hyayamacintyaḥ svabhāvaḥ, yenāvaśyaṃ santāpamutpādayati| evaṃ vātasyāmūrtittve'pi gulmādiṣu śyāvāruṇatvopalabdhiḥ| tasmādvyādhīnāmevaṃ svabhāvaviśeṣānnyāyyamevedam| yata eva srotaḥpidhānaṃ tata eva hetoḥ svedo na jāyate| prāyograhaṇāt kvacitpittajvarādau svedo jāyata evetyarthaḥ| tathā cānantarameva tantrakṛdadhīte (ślo. 20)- "svedo niḥśvāsavaigandhyaṃ" ityādi|
Ā. rā. jvarasamprātpimāha-malastatreti| āmamanugamya-āmena rasenaikībhūya, paktisthānāt-grahaṇyāḥ, saha tena jvalanena, tapantaḥ-santāpayantaḥ, te-malā eva, prārambhakāḥ| svedābhāve yuktimāha-strotovibandhātprāyeṇeti| prāyeṇeti pittajvarādau svedadarśanāt|
pūrvarūpaṃ lakṣayitumāha---- -----------------------------------------| tasya prāgrūpamālasyamaratirgātragauravam||6|| āsyavairasyamarucijṛmbhā sāsrākulākṣitā| aṅgamardo'vipāko'lpaprāṇatā bahunidratā||7|| romaharṣo vinamanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ| hitopadeśeṣvakṣāntiḥ prītiramlapaṭūṣaṇe||8|| dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu tathā bāleṣu tṛḍ bhṛśam| śabdāgniśītavātāmbucchāyoṣṇeṣvanimittataḥ||9|| icchā dveṣaśca----------------------------------| ---------------------------------------------------|10|
Sa. tasya-jvarasya, prāgrūpam| ālasyaṃ-vāṅmanaḥkāyakarmasvanudyamaḥ| suśrute coktam| yathā (śā. a. 4|52)- "sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā| śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate||" iti| aratiḥ-ekatrānavasthitiścetasaḥ| tathā, aṅgagurutvam| āsyavairasyaṃ-vaktravirasatā| aruciḥ-annābhilāṣābhāvaḥ| jṛmbhā-jṛmbhaṇam| sahāsreṇa varteta iti sāsre, ākule akṣiṇī yasya sa evam, tasya bhāvaḥ sāsrakulākṣitā| aṅgamardaḥ-aṅgabhaṅgaḥ| avipākaḥ-annasyāvipaktiḥ| alpaprāṇatā-stokabalatvam| tathā, bahunidratā| "tvatalorguṇavacanasya puṃvadbhāvo vaktavyaḥ" ityatra puṃvadbhāvaḥ| romaharṣo-romāñcaḥ| vinamanaṃ-aṅgānāṃ vināmaḥ| piṇḍikayorudveṣṭanaṃ-udveṣṭaḥ| klamo-glāniḥ| hitasya-gurupitrādeḥ, upadeśāsteṣu, akṣāntiḥ-asahanatvam, tadupadiṣṭaṃ na kṣamate| prītirityādi| amlādiṣu dravyeṣu prītiḥ-bhaktiḥ| svāduṣu bhakṣyeṣu-madhureṣu dravyeṣu, dveṣo bhavati| tathā, bāleṣu-śiśuṣu sakalalokavallabheṣvapi, jvarasvabhāvāddveṣo bhavati| tathā, tṛḍ bhruśaṃ-tṛṣṇā'tyartham| śabdādiṣvanimittataḥ-kāraṇaṃ vinā, sajvarasya prītyaprītī jāyete| kadācidapriyamapi śabdaṃ na dveṣṭi, kadācit priyamapi veṇuvīṇādijanitaṃ dveṣṭi| evaṃ śītārto'pi kadācidagniṃ dveṣṭi, kadācidaśītārto'pyagnimabhilaṣati| evaṃ śītādiṣvapi yojyam| evaṃ prāgrūpaṃ-avyaktaliṅgam|
Ā. rā. jvaraprāgrūpamāha-tasya prāgrūpamiti| ākulaṃsvavyāpāreṣvasthiram| avipākaḥ-āhārasya| prāṇo-balam| vinamanaṃ-gātraśaithilyam| śabdadiṣvākasmikāvicchādveṣau||
--------------------tadanu jvarasya vyaktatā bhavet| ---------------------------------------------------|10|
Sa. etasya cānu (tadanu)- prāgrūpāṇāṃ paścāt jvarasya vyaktatā-sphuṭatā bhavet, spaṣṭaliṅgotpattiḥ| vātajvaro'yaṃ pittajvaro'yaṃ śleṣmajvaro'yaṃ saṃsargajo'yaṃ sannipātajo'yamiti vyaktībhavati|
Ā. rā. pūrvarūpānantaraṃ rūpotpattirityāha-tadanu jvarasyeti| purvarūpoktapratīkāre kṛte na bhavatītyevamarthaḥ|
---------------------------------------------------| āgamāpagamakṣobhamṛdutāvedanoṣmaṇām||10|| vaiṣamyaṃ tatratatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ| pādayoḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ śramaḥ||11|| viśleṣa iva sandhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭīgrahaḥ| pṛṣṭhaṃ kṣodamivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram||12|| chidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśeṣataḥ| hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ||13|| skandhayormathanaṃ bāhvorbhedaḥ pīḍanamaṃsayoḥ| aśaktirbhakṣaṇe hanvorjṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ||14|| nistodaḥ śaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā| kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam||15|| rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā| prasekarocakāśraddhāvipākāsvedajāgarāḥ||16|| kaṇṭhauṣṭhaśoṣastṛṭ śuṣkau chardikāsau viṣāditā| harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ||17|| bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare| ---------------------------------------||18|| atha pittajvaralakṣaṇārthamāha---- yugapadvyāptiraṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭuvaktratā||18|| nāsāsyapākaḥ śītecchā bhramo mūrcchā mado'ratiḥ| viṭsraṃsaḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ||19|| raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu| svedo niḥśvāsavaigandhyamatitṛṣṇā ca pittaje||20||
Sa. āgamādīnāṃ vaiṣamyamanilajvare liṅgamiti yojyam| jvarasyāgamaḥ-santāpārambhaḥ-tasya vaiṣamyaṃ śiraḥprabhṛtīnāmaṅgānāṃ na yugapatsantāpaḥ, api tu kadācidasya śirasi pūrvamāgacchati kadācidaṃsayoḥ pādayorveti| apagamo-jvarasya mokṣaḥ, tasya vaiṣamyaṃ-kadācidasya pūrvaṃ pādayoḥ santāpamokṣaḥ kadācittrike kadācicchirasi santāpasya muktiriti| tathā, kṣobhamṛdutayorvaiṣamyaṃ-kadācittīvraḥ santāpaḥ kadācinmṛduriti| vedanā jvarasya tāstāḥ, tāsāṃ vaiṣamyaṃ-na yugapatsarvāṅgīṇo vedanopalambhaḥ, api tu kvacit kadācit kasmiṃścidaṅga iti| tathā, jvarasya ya ūṣmā-santāpaḥ, tasyāpi vaiṣamyāt kadācicchirasyasya santāpa upalabhyate kadācit pādādyanyatame'ṅge| tatratatrāṅge-bāhuśiraḥprabhṛtau, tāstā vedanāḥ-pādayoḥ suptatādyā vakṣyamāṇāḥ, calāḥ-anavasthitāḥ syuḥ, vāyoścalarūpatvāt| tā evāha-pādayorityādi| pādayoḥ suptiḥ-niścetanatvam, nakhakṣatādikamapi na cetayetāṃ tāvityarthaḥ| stambhaḥ-stabdhatā, tayoreva| piṇḍikayorudveṣṭanaṃ-udveṣṭaḥ| śramaḥ-khedaḥ| sandhīnāṃ vicchedanamiva| ūrvoḥ sādaḥ-svakriyāyāmasamarthatvam| kaṭyā grahaḥ-stambha iva| pṛṣṭhaṃ kṣodamiva-saṃkṣuṇṇatāmiva, āpnoti, saṃkṣuṇṇasasyādivat| niṣpīḍyata ivodaraṃ-piṇyākādivat| chidyanta ivāsthīni-karapatrādinā kāṣṭhādivat| atiśayena pārśvagānyasthīni chidyanta iva| tathā, hṛdayasya grahaṇam| vakṣasaḥ-urasaḥ, prājaneneva-pratodeneva, todo-vyathanam| skandhayormanthanaṃ-araṇeriva| bāhvorbhedo-vidāraṇamiva| aṃsayoḥ pīḍanaṃ-tailādipīḍanakāṣṭhairiva| hanvorbhakṣaṇe'sāmarthyam| tathā, jṛmbhaṇādīni syuḥ| virasāsyatā-avyaktarasatvaṃ, mukhasya bhavati, yena madhurādyanyatamaṃ rasaṃ na niścinoti| athavā kaṣāyarasatvaṃ vaktrasya| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, apravartanaṃ-avisargaḥ| rūkṣatvamaruṇatvaṃ ca tvagādīnāṃ bhavati, rogasvabhāvāt| tathā, prasekādayaḥ syuḥ| atha, arocakāśraddhayoḥ ko viśeṣaḥ| brūmaḥ| arocakena vaktrasthamapi na bhuṅkte| aśraddhayā tu kevalaṃ nābhilaṣati mukhasthaṃ tu bhakṣayatyeveti viśeṣaḥ| viṣāditā-viṣaṇṇatvaṃ duḥkhitatvam| romādīnāṃ harṣo, vepathvādayaśca vātajvare syuḥ| pittajvare yugapat-tulyakālaṃ, aṅgānāṃ vyāptiḥ-śiraḥ-prabhṛtīnyaṅgāni santāpenaikakālaṃ vyāpyante| na tu vātajvara ivāgamādīnāṃ vaiṣamyamiti vyāptigrahaṇena dyotayati| pralāpaḥ-asambaddhavacanasyoktiḥ| kaṭuvaktratā-kaṭukarasatvamāsye| tathā, nāsāyāmāsye ca pākaḥ| tathā, śītecchādayo'tra bhavanti| maṇḍalākārā nirmukhāḥ piṭikāḥ koṭhā ityucyante| nanu, doṣāstrayo'pi jvaraṃ nivartayantītyuktam| pittajvare ca pittena yuktasya kāyāgnerbhūyo vṛddhyā bhāvyam, nāgnimāndyena, "vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ" (hṛ. sū. a. 1|14) iti vacanāt| evaṃ cāgnimāndyābhāvāt jvarasya sambhave'pyupapattirayuktā| naivam| svasthānāccālanenāgnermāndyāpatteḥ| sthānavaśādvā'nyathātvasyāpi kriyāsāmarthyaṃ dṛṣṭam| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (?) (carake) śoṣanidāne vakṣyati (ca. ni. a. 6|5)- "yoṃ'śaḥ [ tasya ] śarīrasandhīnāviśati tena [ asya ] jṛmbhā jvaraścopajāyate|" ityādi| tasmātsa evāgniḥ kvacideva deśe puktaṃ śakto bhavati, na sarvatra| uṣṇaguṇena tu pittena yuktaḥ paktā bhavatyevoṣṇataraḥ| ata eva santāpādīnadhikatarān karotīti na kiñcidatrānupapannam|
Ā. rā. vātajvaralakṣaṇamāha-āgamāpagameti| āgamaḥ-utpattiḥ, apagamo-vināśaḥ, kṣobhaḥ-ādhikyam, mṛdutā-nyanatvam, vedanā-buddhiḥ, ūṣmā-vahniḥ, eṣāṃ vaiṣamyam| tatrāgamādicatuṣṭayasya deśakālayoraniyamaḥ| buddherbhāntyā| ūṣmaṇo bubhukṣā (kṣayā)| vedanāḥ- vyathāḥ| calāḥ-bhūtvā bhūtvā vinasyanti| yatra yatra yāsāṃ yāsāṃ sambhāvanāḥ, tatra tatra tāstāḥ| tadeva prapañcayatyuttaragranthena| sutpatā-sparśājñānam| stambhaḥ-sarvāṅgeṣu| sādaḥ-svakāryākṣamatvam| kṣodo-viśīrṇāvayavatvam| grahaḥ-avarodhaḥ| todo-nikhananavyathā| prājanena-totreṇa| aṃsayoḥ-skandhabāhusandhyoḥ| arocako-jihvendriyāpravṛttiḥ| śraddhā-manaḥpravṛttiḥ| śuṣkau-śleṣmarahitau| viṣāditāglāniḥ| romaharṣaḥ-ūrdhvaromatā| aṅgaharṣaḥ- tvacaḥ kaṇṭakitatvam| dantaharṣo-dantarogeṣūktaḥ| bhramo-bhramaṇamivāṅgasya| pittajvaralakṣaṇamāha-yugapadvyāptiriti| nāsāpāko-nāsārogeṣu| āsyapāko-mukharogeṣu| mūrcchāmadaumadātyānidānoktau| raktakoṭho-raktavarṇāni maṇḍalāni|
kaphajvaralakṣaṇamāha---- viśeṣādarucirjāḍyaṃ srotorodho'lpavegatā| praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ||21|| hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvagādiṣu| aṅgeṣu śītapiṭikāstandrodardaḥ kaphodbhave||22||
Sa. sarvajvare'rucirbhavatyeva, atiśayena tu kaphaje| tathā, jāḍyādayaḥ syuḥ| tvagādiṣvityādiśabda āsyākṣinakhādīnāṃ grahaṇāya| [ tvagādiṣu śvaityaṃ-śvetatā| aṅgeṣu-śiraḥpāṇyādiṣu, śītapiṭikāḥ-śleṣmapiṭikāḥ| nidrārtasyeva viṣayāgrahaṇaṃ-tandrā| ] udardasya lakṣaṇaṃ tantrāntaraṃ uktam-"śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ| śvayathuḥ śiśirārtānāmudardaḥ kaphasambhavaḥ||" iti|
Ā. rā. kaphajvaralakṣaṇamāha-viśeṣādaruciriti| viśeṣādaruciḥ-atyaruciḥ| jāḍyaṃ-ālasyam| alpavegatāsaumyatvaṃ jvarasya| hṛllepaḥ-śleṣmalitpahṛdayatvam| hṛllāsohṛdayātsalavaṇaśleṣmanirgamaḥ| śītapiṭikāḥ-śītasahitāḥ piṭikāḥ| udardaḥ-urobhispandanam|
evaṃ trayāṇāṃ doṣāṇāṃ pṛthak liṅgānyabhidhāya sāmānyaliṅgānyadhunā kathayati---- kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā| ----------------------------------------------------|23|
Sa. kālaḥ-pūrvāhṇādiko varṣādiko vā yo vātādeḥ, tasmin kāle, yathāsvaṃ-yathāyathaṃ vātādijvarāṇāmapravṛttānāṃ, pravṛttiḥ-utpattiḥ, utpannānāmādhikyaṃ vā syāt, tadā vātādijvaro'yamityavabudhyeta|
Ā. rā. uktānāṃ jvarāṇāṃ kālasamprātpimāha-kāle yathāsvamiti| pravṛtiḥ-utpattiḥ|
idānīṃ sāmānyenānyadapi liṅgadvayamāha---- -----------------------------------------------| nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā---------|23|
Sa. nidānāni ca tānyuktāni ca,- tiktoṣaṇādīni vātādijvarakāraṇāni, tairanupaśayo yasmin jvare sa evam| rogavṛddhyā hi rogiṇo duḥkhāvahatvam| nanu, nidānānupaśaya ityetāvadastu| kimuktagrahaṇena ? ucyate| uktagrahaṇaṃ svanidānagrahaṇārtham| uktagrahaṇamantareṇa yānikānicinnidānāni raktapittaśvāsādīnāṃ, teṣāmanupaśaya ityevaṃ prāpnuyāt| uktaśabdoccāraṇasāmarthyāttu yānyeva vātajvara uktāni tānyeva tatra jvare gṛhyante, netarāṇi| evaṃ pittakaphādijvarādiṣu| tasmāduktagrahaṇaṃ kartavyam| viparītopaśāyiteti| upaśete'vaśyamityupaśāyi, viparītairupaśāyi-viparītopaśāyi, tasya bhāvo viparītopaśāyitā,-sukhānubandhi ārogyalakṣaṇā| kasmādviparītaiḥ ? prakṛtatvānnidānasyaiva| evaṃ jvaranidānapratipakṣabhūtaiḥ sarveṣāṃ jvarāṇāmupaśayaḥ sukhānubandho viparītopaśāyiteti bodhyam| nanu, "nidānoktānupaśayaḥ" itīdamevāstu, kiṃ "viparītopaśāyitā" ityanena ? yasya hi nidānoktānupaśayaḥ, tasyāvaśyaṃ viparītopaśāyitayā bhāvyam| naivam| anaikāntikatvāt| tathā hi,- atīsārādiṣu nidānoktānupaśaya upalabhyate| na ca sāmāvasthāyāṃ viparītaṃ saṅgrāhyupaśete| api ca madyotthānāṃ vikārāṇāṃ madyameva prasādhakamityuktam| na caivaṃ "viparītopaśāyitā" iti ghaṭate| tasmānnyāyyamubhayorupādānam| evaṃ hi lakṣaṇaṃ samyaguktaṃ bhavati|
Ā. rā. uktānāṃ jvarāṇāṃ upaśamamāha-nidānoktānupaśaya iti| nidānoktani-doṣakopanāni| viparītāni doṣaśamanāni| upaśāyitā-upaśayaḥ|
------------------------------------------------------| yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge jvaraḥ saṃsargajaḥ-----------|23|
Sa. yadyatsvaṃ yathāsvaṃ, yāni yasya jvarasya svāni liṅgāni vātajvarasya pittajvarasya śleṣmajvarasya vā, teṣāṃ saṃsargo liṅgasaṃsargaḥ,-saṃsṛṣṭaliṅgatvaṃ, tasminsati saṃsargajo jvaro vedyaḥ| atrāpi "kāle yathāsvaṃ" ityādi sarvaṃ lakṣaṇaṃ bodhyam|
Ā. rā. saṃsargajānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇamāha-yathāsvamiti| api ceti vakṣyamāṇaviśeṣaṇenā (ṣaira) pi lakṣaṇaiḥ saṃsargajāḥ jñeyāḥ|
na caitāvadeva saṃsargalakṣaṇamityāha---- -----------------------------------------------| ---------------------------------------api ca||23|| śirortimūrcchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ| unnidratātṛḍbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ ca calātsapittāt||24||
Sa. calātsapittāt-vātapittasaṃsargaje, śirortyādayaḥ syuḥ| kaṇṭhāsyayoḥ śoṣeṇa sambandhaḥ| vātajvare śirortyādīni prāyo dṛṣṭāni, kānicittu pittajvare dṛṣṭāni, tāni ca vātapittajvare dṛśyante| tathā, anyānyapyadhikānyatra vātapittajvare dṛśyante, yāni na kevale vātajvare nāpi pittajvare dṛṣṭāni| evamanyayoḥ saṃsargajvarayoryojyam| upajātivṛttam|
Ā. rā. vātapittajvaralakṣaṇamāha-śirortīti| parvāṇi-sandhayaḥ| ativāktvaṃ-pralāpaḥ| yadyāpi mūrcchayā mohasya gatārthatvam, tathā'pi kadācinmūrcchā kadācinmoha ityapaunarūktyam| moho hi vaicityamātram| vikṛtiviṣamasamavetavātapittajvarajñānārtham| talliṅgasaṃsargaviśeṣasyāpi śirortidharmasya pṛthaguktiḥ| prakṛtisamasamavetavātapittajvarajñāne talliṅgasaṃsargasyopayogaḥ| vakṣyamāṇeṣvapyevam|
idānīṃ kaphānilasaṃsargalakṣaṇamāha---- tāpahānyaruciparvaśiroruk pīnasaśvasanakāsavibandhāḥ| śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ śleṣmavātajanitajvaraliṅgam||25||
Sa. tāpahānyādi śleṣmavātakṛtasya jvarasya liṅgam| tāpahāniḥ-tāpabhāvaḥ| vibandho-mūtrapurīṣādīnāmapravṛttiḥ| svāgatāvṛttam|
Ā. rā. vātaśleṣmajvaralakṣaṇamāha-tāpahānyarucīti| hāniḥ-alpatvaṃ jvarasya| vibandho-malarodhaḥ|
adhunā kaphapittasaṃsargajvaraṃ lakṣayati---- śītastambhasvedadāhāvyavasthā tṛṣṇākāsaśleṣmapittapravṛttiḥ| mohastandrāliptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya||26||
Sa. śītādīnāmavyavasthā-aniyamaḥ| tathā, tṛṣṇāpravṛttyādikaṃ ca śleṣmapittajvarasya rūpaṃ jñeyaṃ-vedyam| śālinīvṛttam| atha, dvidoṣajānāṃ jvarāṇāṃ kimāgamāpagamavaiṣamyādīnāṃ krameṇotpattiḥ ? yugapatsarvaśarīraprāptyā vā ? ityatra saṃśayaḥ| tatra saṃsargajatvādekakālaṃ dvayorapi pakṣayoḥ sambhavo yuktaḥ| kintvetayoḥ pakṣayorvirodhādyugapadasambhava iti| atrocyate| yadi saṃsargaje jvare balavān vāyuḥ syāt tadā āgamāpagamavaiṣamyādinā krameṇa, atha pittasya balīyastvaṃ tadā yugapatsarvaśarīravyāptikrameṇa jvaro bhavati| samau yadā dvāvapi bhavataḥ, tadā'pi yasya deśakālādinā balalābhastadā tasyaivotpattikrameṇa jvaro bhavati| sannipāte tu yugapadeva śarīravyāptiq 2ḥ|
Ā. rā. pittaśleṣmajvaralakṣaṇamāha-śītastambheti| śītadāhayoḥ stambhasvedayoścāpyavyavasyā, śītena dāho'panīyate dāhena śītamityādi|
atha sannipātajvarasya lakṣaṇamāha---- sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairdāho'tra ca muhurmuhuḥ| tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi||27|| sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo'ti naiva vā| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam||28|| sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī| akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrddhaparvāsthirugbhramaḥ||29|| sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivācitaḥ| paridagdhā kharā jihvā guruḥ srastāṅgasandhitā||30|| raktapittakaphaṣṭhīvo lolanaṃ śiraso'tiruk| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam||31|| hṛdvyathā malasaṃsaṅgaḥ pravṛttirvā'lpaśo'ti vā| snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitā||32|| doṣapākaścirāttandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam| -----------------------------------------------|33|
Sa. sarvebhyo jāto vātapittakaphasamutthaḥ-sarvajaḥ, sarvairlakṣaṇairyuto bhavati| yathā,-atra ca-sannipātajvare, dāho muhurmuhuḥ, tadvat-dāhavat punaḥ punaḥ, śītaṃ bhavati| ahani mahatī nidrā| rātrau tu jāgaraṇam| sadā vā-divase niśi ca, naiva veti dvayorapi naktaṃdivasayornidrā na bhavati| tathā, bahusvedo'tiśayena naiva vā svedaḥ| tathā,gītādikāyā vikṛtāyā īhāyāḥ- ceṣṭāyāḥ, pravartanam| tathā, nayane sāsre bhavataḥ| tathā, kaluṣe rakte tathā kuṭile| tathā, lulite pakṣmaṇī yayosta evam| tathā, piṇḍikādiruk| bhramo-mohaḥ| karṇau saśabdau sarujau-sapīḍau, ca| kaṇṭhaḥ śūkaiḥ-kiṃśārubhiriva, vyāptaḥ| jihvā paridagdhā, tathā kharā-amṛduḥ, tathā guruḥ| tathā, srastāṅgasandhitvam| raktādiṣṭhīvanam| mūrdhno lolanaṃ-calanam| tathā, atiruk| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam| naiva vetyatrāpi yojyam| tathā, hṛdi pīḍā| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, [ saṃsaṅgaḥ- ] apravṛttiḥ| alpaśo vā pravṛttiratiśayenāthavā| tathā, snigdhāsyatādi bhavati|
Ā. rā. sannipātajvaralakṣaṇamāha-sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairiti| sarvaiḥ-vātapittakafajvaroktaiḥ| talliṅgasaṃsargaviśeṣaṇaṃ pṛtagāha-dāho'tra ceti| atimahān svedaḥ, naiva vā svedaḥ| bhugne-kuṭile| piṇḍikādipañcakeruk| sandhīnāmaṅgatve'pi pṛthaggrahaṇamatiśayārtham| śiraso lolanaṃ-savyāpasavyagamanam| maṇḍalānāṃ-kaphakuṣṭhānāṃ darśanam| hṛdaye vyathā| malānāmalpapravṛttiḥ, atipravṛttirvā|
athāsya sannipātasya nāmadvayamāha---- ----------------------------------------------| sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hṛtaujasam||33||
Sa. taṃ sannipātamabhinyāsaṃ hṛtaujasaṃ ca brūyāt| tatra "ojastu tejo dhātūnāṃ" (hṛ. sū. a. 11|37) ityādyojolakṣaṇam| hṛtamojo yena sa hṛtaujāḥ, taṃ hṛtaujasam|
Ā. rā. sannipātajvarasya nāmānyāha-sannipātambhinyāsamiti| tāni ca trīṇi| vātādhikaḥ sannipātaḥ, kaphādhiko'bhinyāsaḥ, pittādhiko hataujāḥ, iti kecit| tavdyudāsārthamidamuktam| vaṅgasene (jvarādhikāre ślo 484-504)- " nidropetamabhinyāsaṃ kṣipraṃ vidyāddhataujasam| ācitāmāśayakaphe sannipātajvare ddaḍhe|| śānte'pyavaśyaṃ tasyāśu tandrā samupajāyate| atidravarasakṣīradivāsvapnanpaniṣevaṇāt|| durbalasyālpavātasya jantoḥ śleṣmā prakupyati| vāyumārgaṃ samāvṛtya dhamanīranusṛtya saḥ|| tandrāṃ sughorāṃ janayettasyā vakṣyāmi lakṣaṇam| unmīlitavinirbhugne parivartitatārake|| bhavatastasya nayane lulite calapakṣmaṇī| vivṛttānanadantaauṣṭhaṃ muhuruttānaśāyinaḥ|| picchilocchinnatantuśca kaṇṭhācchleṣmā'sya gacchati| kaṇṭhamārgoparodhaśca vaikṛtaṃ copajāyate|| so'rvāk trirātrātsādhyaḥsyādasādhyastu tataḥ param| trayaḥ prakupitā doṣā uraḥstrotonugā bhṛśam|| āmā vibaddhā grathitā buddhīndriyamanogatāḥ| janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ mahāddaḍham|| pradhvastagātraḥ śvasiti na ceṣṭāṃ kāñcidīhate| na ca ddaṣṭirbhavetasya samarthā rūpadarśane|| na ca gandharasasparśaśabdāṃścāpyavabudhyate| śiro lolayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati|| kūjate tudyate caiva pratipatiśca hīyate| kalaṃ prabhāṣate'trāpi kiñcitsandigdhavāk cirāt|| na vā prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate| pratyākhyeyaḥ sa bhūyiṣṭhaṃ kaścidevātra sidhyati||" iti| prajñā-buddhiḥ|
doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| asādhyaḥ------------------------------------------|34|
Sa. [ nanu, ] doṣe vibaddha ityekavacanamayuktam| doṣāṇāṃ hyatra ca bahutvādbahuvacanaṃ nyāyyaṃ syāt| atrocyate| jātyabhiprāyādadoṣaḥ| jātyākhyāyāmekasya bahutvasiddherdoṣa ityukte bahutvaṃ gamyate| yathā-niṣpanno yava iti| tasmāddoṣe vibaddha iti yuktam| naṣṭe'gnāvityasat| sarvajvareṣveva hyagnināśasya prāgabhidhānāt| tasmādayuktametaducyate| na| viśeṣābhiprāyāt| kāmaṃ sarvajvareṣvagnināśa uktaḥ| asmiṃstu sānnipātike viśeṣeṇāgnināśa ityabhiprāyaḥ| doṣe-vātapittakaphamūtrapurīṣādike, vibaddhe-apravṛttiśīle, agnau naṣṭe sati, sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipāto'sādhyaḥ-sādhayitumaśakyaḥ|
Ā. rā. asādhyasannipātajvaralakṣaṇamāha-doṣe vibaddhe iti| vibaddhe-pacyāmānādyavasthāmagacchati| naṣṭe-uṣṇodakamapyapacati|
---------------------------------------------------| -------------so'nyathā kṛcchro bhavedvaikalyado'pi vā||34||
Sa. anyathā-asampūrṇalakṣaṇatvena, saḥ-jvaraḥ, kṛcchro bhavet vaikalyado vā bhavet|
Ā. rā. kṛcchrasādhyasannipātajvaralakṣaṇamaha-anyathā kṛcchra iti| anyathā-sādhyalakṣaṇaviparyaye| vāśabdāt kaścidvaikalyamadatvā'pi nivartate| ata eva yasya rogasya yāvanti lakṣaṇānyucyante tāvadbhiḥ samuditairniścīyata iti na jñātavyam| kintu yāvadbhirasādhāraṇyaṃ tāvadbhireveti| lakṣaṇāntaroktistu sukhāsādhyādibhedajñānārtham |
kimeṣa eva sannipātajvaraprakāraḥ sambhavati ? utānyo'pi sambhavati ? ityāha---- anyacca sannipātottho yatra pittaṃ pṛthak sthitam| tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ vidadhāti puro'nu vā||35|| tadvadvātakaphau śītaṃ, dāhādirdustarastayoḥ| ------------------------------------------------|36|
Sa. anyaśabdārtho'nyadityayaṃ nipātaḥ| aparo'yaṃ sannipātottho jvaraḥ| yatra sannipāte pittaṃ vātakaphābhyāṃ pṛthak-bhinnaṃ, sthitaṃ sat tvacyathavā kadācit koṣṭhe dāhaṃ karoti| katham ? puro'nu vā,-pūrvaṃ paścādvā| athaveti sthānaviśeṣābhidhāyipadasamīpe śrūyamāṇaṃ sthānaviśeṣe vikalpaṃ karoti| puro'nuvetyatra kālaviśeṣābhidhāyipadasamīpe śrūyamāṇaṃ kālaṃ vikalpayati| tatra cāyaṃ viśeṣaḥ-tvaci sthitaṃ bahiradhikaṃ dāhaṃ karoti, antaralpam| koṣṭhe tu sthitamantaradhikam, bahiḥ svalpamiti| tadityanena pittaṃ parāmṛśyate| [tadvat- ] pittena tulyam| yathā,-pittaṃ pṛthak sthitaṃ tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ karoti puro'nu vā, tathaiva vātakaphau tvaci koṣṭhe'thavā puro'nu vā śītaṃ vidadhataḥ, iti dvividho'yaṃ sannipātaḥ| tayoḥ-śītādidāhādyoḥ sannipātayormadhye, yo dāhādiḥ sannipātaḥ sa dustaraḥ-kṛcchrasādhya ityarthaḥ| kecittu śītādiḥ śītārto dāhādirdāhārta iti dvidhā (caturdhā) sannipātaṃ samagiran|
Ā. rā. amiśrībhūtadoṣajasannipātajvaramāha-anyacceti| sa caturdhā,-tvaggatapittakoṣṭhagatavātakaphajaḥ, tvaggatavātakaphakoṣṭhagatapittajaśceti dvau, pittakāryapūrvako vātakaphakāryapūrvakaśceti| tau pṛthakdvidheti| tayormadhye dāhādiḥ pittākāryapūrvakodustaraḥ| tatrāpi koṣṭhagatapittakāryapūrvaka iti jñeyam|
nanu, asmin śītādau dāhādau ca jvare ko viśeṣaḥ ? ityāha---- -------------------------------------------| śītādau tatra pittena kaphe syanditaśoṣite||36|| śīte śānte'mlako mūrcchā madastṛṣṇā ca jāyate| ---------------------------------------------------|37|
Sa. śītādau tatra-tasmin sannipāte, pittena kartrā kaphe syandite-srāvite, śoṣite ca grīṣma iva kharadinakarakaratāpena hima iva, tathā śīte śānte cārthāddāha upajāyate| amlakādayaśca catvāraḥ syuḥ| pitteneti kartari tṛtīyā| ata eva ca balavattvena prādhānyāt kaphaṃ srāvayati śoṣayati ceti| amlodgiraṇaṃ-amlakaḥ|
Ā. rā. śītādisannipātajvaralakṣaṇamāha-śītādau tatre ti| syandito-ghanībhāvaṃ tyājitaḥ| paścācchoṣitaḥ|
---------------------------------------------------| dāhādau punarante syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ||37||
Sa. dāha ādiryasmin sa dāhādiḥ| śītāvasāna ityarthādgamyate| dāhādau ca sannipāte'sya dāhasyānte-avasāne, tandrādayo bhavanti| dāhakāripittasyanditenaiva kaphena śamite pitte kaphodrekādeva kaphajāstandrādayo bhavanti|
Ā. rā. dāhādisannipātajvaralakṣaṇamāha-dāhādau punariti| atra kaphena pitte praśamite iti jñeyam|
āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ| caturdhā-------------------------------|38|
Sa. āgantujvaraścaturdhā bhavati, abhighātajo'bhiṣaṅgajo'bhiśāpajo'bhicārajaśca|
Ā. rā. āgantujvarabhedānāha-āganturiti| te ca catvāraḥ, abhighātādihetubhedāt|
---------------------------------------------------| -----------atra kṣatacchedadāhādyairabhighātajaḥ||38|| śramācca---------------------------------------| ---------------------------------------------------|39|
Sa. atra-asminnāgantau jvare, abhighātajo yo jvaraḥ sa kṣatacchedādyaiḥ-śastraprahārādyaiḥ, jāyate| tathā, śramācca-adhvādikṛtādāyāsācca|
Ā. rā. abhighātajāgantujvarabhedānā(vā)ha-atreti| tatra kṣatādijo'nantabhedatvādeko gaṇyate, śramajaścaika iti dvau|
----------tasminpavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśophavaivarṇyaṃ, sarujaṃ kurute jvaram||39||
Sa. tasmin-abhighātaje jvare, prāyo-bāhulyena, pavano-vāyuḥ, jvaraṃ kurute| kiṃ kurvan ? raktaṃ pradūṣayan| kīdṛśaṃ jvaram ? savyathetyādi| vyathādiyuktaṃ tathā sarujam| prāyograhaṇaṃ kvacidabhighātaje'nyo'pi doṣaḥ kupyati, bāhulyena tu vāyuriti dyotayati|
Ā. rā. tasya dvividhasya lakṣaṇamāha-tasmin pavana iti| tatra savyathāśophavaivarṇyamiti kṣatādijasya lakṣaṇam| sarujamiti śramajasya| ekalakṣaṇatve vyathārujayoḥ paunaruktyāt|
grahāveśauṣadhiviṣakrodhābhiśokakāmajaḥ| abhiṣaṅgāt-----------------------------------|40|
Sa. grahādijo jvaro'bhiṣaṅgādbhavati|
Ā. rā. abhiṣaṅgajāgantujvarabhedānāha grahāveśeti| te ca sapta, grahāveśādihetutvāt| abhiṣaṅgo-manobhighātaḥ|
idānīṃ grahotpannasya liṅgamāha---- -------------------------------------------------| --------------------graheṇāsminnakasmāddhāsarodane||40||
Sa. graheṇa-devadānavādinā'ṣṭādaśabhedabhinnena, yo jvaro bhavati, asmin-jvare, akasmāt-nirnimittameva, hāsarodane bhavataḥ|
Ā. rā. grahāveśajalakṣaṇamāha-graheṇeti| asmin-abhiṣaṅgajajvare|
oṣadhīgandhaje mūrcchā śirorugvamathuḥ kṣavaḥ| ---------------------------------------------------|41|
Sa. viṣauṣadhīpuṣpagandhena vāyunopanītena yo jvarastasmin mūrcchādayo jāyante|
Ā. rā. oṣadhi[ja] lakṣaṇamāha-oṣadhīgandhaja iti|
--------------------------------------------------| viṣānmūrcchātisārāsyaśyāvatādāhahṛdgadāḥ||41||
Sa. viṣājjāte tasmin jvare mūrcchādayo jāyante| āsyaśyāvatā-kṛṣṇamukhatvam| hṛdgado-hṛdaye pīḍā|
Ā. rā. viṣajalakṣaṇamāha-viṣāditi| āsyaṃ-mukham|
krodhātkampaḥ śiroruk ca-------------------------| --------------------------------------------------|42|
Sa. krodhāt-kopāt, sañjāte jvare kampo-vepathurjāyate| tathā, śiroruk-śirortiśca|
Ā. rā. krodhajalakṣaṇamāha-krodhāditi|
----------------------------pralāpo bhayaśokaje| ------------------------------------------------|42|
Sa. bhayaśokaje jvare pralāpaḥ|
Ā. rā. bhayaśokajayorlakṣaṇamāha-pralāpa iti|
-------------------------------------------------------| kāmādbhramo'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ||42||
Sa. kāmādudbhūte jvare bhramādayo bhavanti| hrīḥ-lajjā, nidrā-svapnaḥ, dhīḥ-buddhiḥ, dhṛtiḥ-dhairyam, teṣāṃ [ kṣayo ]-vighātaḥ|
Ā. rā. kāmajalakṣaṇamāha-kāmāditi| bhīprabhṛtīnāṃ kṣayaḥ|
grahādau sannipātasya bhayādau marutastraye| kopaḥ kope'pi pittasya-------------------------|43|
Sa. grahādau traye-jvare grahāveśauṣadhiviṣaje, sannipātasya kopaḥ| bhayādau traye-bhīśokakāmaje jvare, mārutasya kopaḥ| kope pittasya [ kopaḥ ]| apiśabdādvātasyāpi kopa iti|
Ā. rā. abhiṣaṅgajānāṃ doṣānubandhamāha-grahādāviti| tatra prathame traye trayāṇāṃ doṣāṇāṃ kopaḥ| carame traye marutaḥ| kopaḥ pittasyeti vacanātpittasya ca| kopaje tu pittasyaiva|
-------------------------------------------------| ----------------------------yau tu śāpābhicārajau||43|| sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau| -------------------------------------------------|44|
Sa. tamaśabdenaitaddarśayati,-anye'pi ye sannipātajvarāste'pyasahyāḥ-soḍhumaśakyāḥ, etau punaḥ śāpābhicārajāvatiśayena soḍhumaśakyāviti|
Ā. rā. śāpajābhicārajayorāgantujvarayorlakṣaṇamāha - yau tviti|
---------------------------------------------------| tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate||44|| pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ| sadāhamūrcchairgrastasya pratyahaṃ varddhate jvaraḥ||45||
Sa. abhicārikairmantraiḥ-atharvavedādyupadiṣṭaiḥ, hūyamānasya puṃsaḥ, yannāmoddeśena haviḥprakṣepaḥ sa hūyamāna ucyate, abhicāramadhikṛtya praṇīta iti "prāgvahateṣṭhak" iti ṭhak| hūyamānasya puṃsaḥ prathamaṃ cetastapyate-saduḥkhaṃ jāyate| tataḥ-anantaraṃ, dehaḥ-śarīram, tapyate-sajvaraṃ sampadyate| tataḥ-anantaraṃ, visphoṭatṛḍbhramairdāhamūrcchāyutairgrastasya-ākrāntasya, pratyahaṃ jvaro varddhate-jvarasyādhikyaṃ bhavati| tanavaḥ sphoṭā eva visphoṭā bhaṇyante|
Ā. rā. abhicārajasya viśeṣamāha-tatrābhicārikairiti|
iti jvaro'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ------------------------------| -----------------------------------------------------|46|
Sa. iti-pūrvoktena prakāreṇa nijaḥ saptaprakāra āgantuśceti, aṣṭaprakāro jvaro dṛṣṭaḥ, munīndrairiti śeṣaḥ|
Ā. rā. aṣṭavidhajvaralakṣaṇamupasaṃharati-iti jvara iti|
---------------------------samāsāddvividhastu saḥ| śārīro mānasaḥ saumyastīkṣṇo'ntarbahirāśrayaḥ||46|| prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo'sādhyaḥ sāmo nirāmakaḥ| -------------------------------------------------|47|
Sa. turviśeṣe| samāsāt-saṅkṣepāt, tu-punaḥ, saḥ-jvaro, dvividhaḥ| tadeva dvaividhyamāha-śārīro mānasa ityekaṃ dvikam| saumyastīkṣṇa iti dvitīyam| antarāśrayo bahirāśraya iti tṛtīyam| prākṛto vaikṛta iti caturtham| sādhyo'sādhya iti pañcamam| sāmo nirāma iti ṣaṣṭham| iti dvaividhyameṣāṃ dvikānām|
Ā. rā. aṣṭānāṃ jvarāṇāṃ pratyekaṃ dvaividhyaṣaṭkamāha-samāsāditi| samāsāt-saṅkṣepāt| vistarādanantabhedatvam|
sampratyetāneva jvarān vyācaṣṭe---- -----------------------------------------| pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo, manasi mānase||47||
Sa. śārīre jvare prathamaṃ śarīre tāpo bhavati, paścānmanasīti pūrvaśabdasya sambandhiśabdatvādgamyate| evaṃ mānase jvare pūrvaṃ manasi tāpo-duḥkham, paścāddehe tāpaḥ-pīḍāviśeṣo jāyate|
Ā. rā. śārīrasya lakṣaṇamāha-pūrvaṃ śarīre iti| pūrvagrahaṇāt paścānmanasi tāpaḥ| mānasalakṣaṇamāha-manasi mānasa iti| pūrvaṃ manasi paścāccharīre tāpaḥ|
idānīṃ saumyatīkṣṇau vyācaṣṭe- pavane yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet| ---------------------------------------------|48|
Sa. pavane śleṣmayute yogavāhitvāddhetoḥ śītaṃ bhavet| tasmādvāta śleṣmajvaraḥ saumya iti bodhyam| śleṣmā hi "somaḥ" iti prāguktam (hṛ. śā. a. 3|96)|
Ā. rā. saumyasya lakṣaṇamāha-pavane yogavāhitvāditi| yogavāhī-sambandhanirvāhakaḥ, yena yujyate tadguṇameva puṣṇāti|
tīkṣṇamidānīṃ vakti---- -------------------------------------------------| dāhaḥ pittayute, miśraṃ miśre---------------------|48|
Sa. dāhaḥ pittasambandhe pavane yogavāhitvādbhavet| ityevaṃ miśre-pittaśleṣmayute pavane, yogavāhitvācca pavanasya miśraṃ-dāhaśītaṃ bhavet, muhurdāho muhuḥ śītamiti| tadayaṃ saumyatīkṣṇavyāmiśrastṛtīyo jvara iti vedyam| saumyastīkṣṇa iti dvaividhyakathanaṃ tu samāsāditi mantavyam| yogaṃ vahati tacchīlo yogavāhi, yena yena yukto bhavati tasya tasya svabhāvaṃ bhajata ityarthaḥ| evaṃ ca sati svayaṃ noṣṇo na ca śīto vāyurityabhyupagatam| tadevamiha yogavāhitvāt kaphena yukte vāyau śītaṃ bhavedityuktam, asau vāyuḥ śītaṃ karotītyarthaḥ| pittayukte'smin dāho bhavet, asau dāhaṃ karotīti| evaṃ svayaṃ noṣṇo na śīta ityavatiṣṭhate| "tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ " ityatra ca śīta ityucyate| tadime vacasī parasparaṃ vyājaghnāte| naivam| "tatra rūkṣo laghu śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ|" (hṛ. sū. a. 1|11) ityatraivāyamarthastathā vyākhyāto yathā na pūrvāparavyāhatatvaṃ bhavet| teneha punarna pratanyate|
Ā. rā. tīkṣṇalakṣaṇamāha-dāhaḥ pittayuta iti| pavane yogavāhitvādityanuvartate| miśre-śleṣmayute pitayute ca| miśraṃ-śītaṃ dāhaśca| tīkṣṇasyaivāyaṃ bhedaḥ, pṛthaktve dvitvahāneḥ| dāhasya duḥsahatvāt na saumyabhedaḥ|
---------------------------------------------------| -------------------------------antaḥsaṃśraye punaḥ||48|| jvare'dhikaṃ vikārāḥ syurantaḥ kṣobho malagrahaḥ| ----------------------------------------------------|49|
Sa. antarāśraye tu jvare'dhikaṃ kṛtvā'ntarvikārāḥ syuḥ, na bahireva| tathā, kṣobhaḥ-tīvradāhatvam| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, graho-vibandhaḥ|
Ā. rā. antarāśrayalakṣaṇamāha-antaḥsaṃśraya iti| vikārāḥ-yathāsvamuktāni lakṣaṇāni| kṣobhaḥ-tīvratvam|
-------------------------------------------| bahireva bahirvarge tāpo'pi ca susādhyatā||49||
Sa. bahirvarge tu bahireva tāpaḥ, na tvantare| apicetyantaḥ-kṣobhamalagrahāvapyatra na sta iti samuccinoti| tatra ca bahirvege'ta eva susādhyatā-sukhasādhyatvaṃ, bhavati| antarāśraye tu duḥsādhyatetyarthāduktaṃ bhavati|
Ā. rā. bahirāśrayalakṣaṇamāha-bahireveti| bahireva tāpo-nāntaḥ| susādhyatā-sukhasādhyatvam|
samprati prākṛtavaikṛtau lakṣayati - - - - varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt| vaikṛto'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ prāyaśca prākṛto'nilāt||50||
Sa. varṣādiṣu triṣu ṛtuṣu yathākramaṃ vātādyaistribhirdoṣairyo jvaro jāyate sa prākṛtaḥ| varṣāsu vātajvaraḥ prākṛtaḥ, śaradi pittajvaro, vasante kaphajvaraḥ, iti paribhāṣyate| ata eva vātaprakṛtena yo jvaraḥ, pittaprakṛteḥ pittena, śleṣmaprakṛteḥ śleṣmaṇeti, sa prakṛtibhavatvena prākṛta ityucyate| vaikṛto'nya iti| yo jvaro varṣādibhya ṛtubhyo'nyatra kāle jāto varṣādiṣvapi vā na yathākramaṃ vātādyairjanitaḥ, sa yathoktaprākṛtalakṣaṇādanyaḥ, sa vaikṛta ucyate| sa ca duḥsādhyaḥ-kṛcchrasādhyaḥ| prākṛtastu susādhya ityarthādgamyate| prāya ityādi| prāyo-bāhulyena, prākṛto'pi yo jvaro'nilājjāyate so'pi duḥsādhyaḥ| prāyograhaṇenaitad dyotayati| kadāciddaivānukūlatvātsusādhya eva bhavati| nanu, varṣāsva(śaradya)pi prākṛto'pi jvaro yathā vikṛtivijñānīye kathitastathā'sādhya eva| "jvaro nihanti balavān" (hṛ. śā. a. 5|71) ityādi| tadetatpūrvāparavyāhatamiva dṛśyate| naivam| anayorvacasoḥ sāmānyaviśeṣarūpatvāt| tathā ceha sāmānyenoktam, vikṛtivijñānīye tu viśeṣeṇeti| etadeva ca sphuṭīkartuṃ vakṣyati (ślo. 53)- "vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ|" iti|
Ā. rā. prākṛtalakṣaṇamāha-varṣāśaradvasanteṣviti| varṣāsu vātajaḥ, śaradi pittajaḥ, vasante kaphajaḥ, prākṛto jñeyaḥ| vaikṛtalakṣaṇamāha-vaikṛto'nya iti| atha kratunā doṣeṇa vā śaradi vātajaḥ, varṣāsu kaphajaḥ, ityādi vaikṛto duḥsādhyo jñeyaḥ| prākṛtaścānilājjātaḥ| prāyograhaṇāt kvacit susādhyo'pi| " ekamārgakriyārambhavyativṛttermahātyayāt|" ityadhikaṃ saṅgrahe (ni. a. 2)| ekamārga ekakriyākārambhaśca rogaḥ sukhasādhyaḥ| vātaje tveṣāṃ vyativṛttiḥ-viparyayaḥ| bahirmārgo'yaṃ laṅghanasādhyoyaṃ saumyo'yamityupacaryamāṇo'pi vātajo'ntarmārgatvaṃ bṛṃhaṇasādhyatvaṃ tīkṣṇatvaṃ copaiti| vātasyānavasthitatvāt| mahāṃścātyayaḥ-atikramaḥ, yadauṣadhakālamapi na pratīkṣate| vātasyāśukāritvāt|
samprati varṣāsu prākṛtasya jvarasya svarūpaṃ nirūpayati - - - - - varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram| kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaṃ kaphaḥ||51|| tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam| kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu||52||
Sa. prāvṛṣi pavanaḥ [ duṣṭaḥ- ] kupitaḥ, pittaśleṣmayuto jvaraṃ kuryāt| prāvṛṣi prākṛto jvaro vātapradhānaḥ pittaśleṣmāṇau tvanubalatvena vātasya sthitau, na tu sannipāta iva svayaṃ jvarakārakāvityarthaḥ| sāmprataṃ śaradi prākṛtasya jvarasya doṣabalābalaṃ lakṣayati-pittaṃ cetyādi| pittaṃ śaradi [ duṣṭaṃ ] prākṛtaṃ jvaraṃ kuryādityanuvartate| prāvṛṭsañcitasya pittasya tadā kopasadbhāvāt| tasya ca pittasyānubalaṃ-anubandhi balaṃ, kaphaḥ| anubalamivānubalam| yathā,-kasyacit svatantrasya rājño gajaturagarathapuruṣādibalavato vairibhiḥ saha yudhyamānasya paścādanyadbalaṃ tacchakteranubṛṃhaṇārthamāgacchati, evaṃ svatantrasya pittasya jvaraṃ kurvato balopabṛṃhaṇaṃ śaradi kaphaḥ karoti| tatprakṛtyeti tacchabdena varṣāśaradudbhūtau mārutajvarapittajvarau parāmṛśyete| tayoḥ prakṛtistatprakṛtiḥ, tayā tatprakṛtyā,- tatsvabhāvena, tatra-prākṛte jvare, anaśanāt-laṅghanāt, bhayaṃ na 'bhavati' iti śeṣaḥ| visargācca varṣāśaradupalakṣito hi kālo visargaḥ saumyasvabhāvaḥ, asmācca kāraṇāttasminkāle jvara utpanne laṅghanāt pratyavāyaśaṅkā tathā na bhavati, yathā'nyasmin kāle jvara ādānakālasvabhāvādvātapittānubalatvāccānaśanādbhayaṃ bhavatītyarthaḥ| vasantakāle kapho duṣṭo jvaraṃ kuryāditi vartate| taṃ ca kaphamanu vātapittaṃ bhavet, vātapitte tasyānubale bhavata ityarthaḥ| nanu, atra sākṣātkaphasya kartṛtvamucyate| kaphaśca saumyasvabhāvaḥ| tasmādatra nānaśanādbhayamiti| taccāyuktam| tathāhi-varṣāśaradoḥ śleṣmānubalatvaṃ kālaśca visargākhya iti kāraṇadvayasadbhāvāddhātvapacayo na sambhāvyata eva| vasante tu kālasyāgneyatvādvātapittānubalatvāccāvaśyaṃbhāvī dhātvapacaya eva| tasmādvasante'naśanādbhayaṃ śaṅkyate| kecittu jvarasyāmāśayasamutthatvāt kaphotthatvāccātrāpi kiñcinmātramanaśanādbhayaṃ nāśaṅkyata evetyāhuḥ|
Ā. rā. viruddhāviruddhopakramajñānārthaṃ prākṛtānāṃ samprātpirucyate| tatra vātajasya-varṣāsu māruta iti| pittajasyapitaṃ ca śaradīti| kaphajasya-kapho vasanta iti| "tatprakṛtyāvisargācca tatra nānaśanādbhayam|" iti pittājasyāviruddhopakramatvamuktam| tayoḥ-pittakaphayoḥ, prakṛtiḥ-laṅghanasādhyatvam| visargaḥ-kālabalavardhanatvam| varṣāsu tvalpaṃ balaṃ doṣaśca bṛṃhaṇasādhyaḥ| jvaraḥ pittaśleṣmāṇau ca laṅghanasādhyāviti viruddhopakramatvam| vasante'nukṣīyamāṇe'pi madhyamaṃ balaṃ, vātasya cāprādhānyaṃ, pradhānayoḥ kaphajvarayoḥ pittasya ca laṅghanasādhyatvamityaviruddhopkramatvameva|
atha sādhyāsādhyajvaralakṣaṇārthamāha - - - - balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ| ------------------------------------------------|53|
Sa. balavastu nareṣu yauvanādisampattyā tathā'lpadoṣeṣu yo jvaro jāyate, upadraveṇa-kāsādinā rahitaḥ, sa sādhyaḥ-sādhayituṃ śakyaḥ|
Ā. rā. sādhyalakṣaṇamāha-balavatsvalpadoṣeṣviti| doṣoduṣṭanāma (?)| upadravā rugviniścaye darśitāḥ (mā. ni. jva. ślo. 66, ṭī.) - "śvāso mūrcchā'ruciścchardistṛṣṇātīsāraviṅgrahāḥ| hikkā kāso'ṅgabhedaśca javarasyopadravā daśa||" iti|
---------------------------------------------| sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ||53||
Sa. sarvatheti yādṛśasyāturasya yādṛśo jvaro'sādhyo bhavati tādṛśo, vikṛtivijñānīye śārīre (a. 5|71)- "jvaro nihanti balavān" ityādinā granthena prāk-pūrvamuktaḥ|
Ā. rā. asādhyalakṣaṇamāha-sarvatheti| vikṛtijñāne'dhyāye| prāk-śārīre sthāne| sarvathetyasādhyaviśeṣaṇam, anupakrama ityarthaḥ| yāpyuduḥsādhyayostu lakṣaṇaṃ svayamapyūhyam| udāhṛto yathā (hṛ. śā. a. 5171) - " jvaro nihanti balavān gambhīro dairdharātrikaḥ|| sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam| akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam|| suśuṣkakāsaḥ pūrvahṇe yo'parāhṇe'pi vā bhavet| balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ||" iti| vṛnde tu (jvarādhikāre ślo. 187) - " svedo lalāṭe himavānnarasya śītārditasyaiti supicchilaśca| kaṇṭhasthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ yamasyaiti gṛhaṃ sa martyaḥ|| mṛtyuśca tasminbahupicchalatvācchītasya jantoḥ paritaḥ saratvāt|" iti|
adhunā sāmanirāmau jvaro lakṣayati - - - - jvaropadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā| na pravṛttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ||54||
Sa. jvarasyopadravāḥ-pralāpabhramādayaḥ, teṣāṃ tīkṣṇatvaṃ-tīvratā| tathā, bahumūtratvam| tathā, na pravṛttiḥ-na purīṣasya pravartanam| viṭpravṛttāvapi hi pravṛttiśabdaḥ prasiddhaḥ| yathā'nantaramadhunaivādhītam (ślo. 32)- "pravṛttirvā'lpaśo'ti vā|" iti| atha cedviṭ pravartate sā na jīrṇā-pakvā na bhavati| tathā, na kṣut-na bubhukṣā| iyamaśeṣā liṅgasaṃhatiḥ sāmajvarākṛtiḥ-sāmajvarasya lakṣaṇam| sahāmena vartate yo jvaraḥ sa sāmajvaraḥ, tasyākṛtiḥ| "ūṣmaṇo'lpabalatvena" (hṛ. sū. a. 13|25) ityādyāmalakṣaṇam|
Ā. rā. sāmajvaralakṣaṇamāha-jvaropadravatīkṣṇatvamiti| na pravṛttirviśaḥ| pravartamānā'pi viṭ na jīrṇā-na pakvā|
jvaravego'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ| malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam||55||
Sa. atiśayena jvaravegastṛṣṇādayaśceti pacyamānajvarasya lakṣaṇam| pacyamānajvarasya ca dvikeṣvanirdiṣṭasyāpīha kathanamatā(māmā)ntarīyakatvāt| tathā hi-yāvatpacyamānāvasthā na bhavati tāvatkathaṃ nirāmāvasthā syāt ? tasmādyuktaḥ pacyamānajvarasya nirdeśaḥ|
Ā. rā. atha pacyamānajvaralakṣaṇamāha-jvaravego'dhika iti| pacyamānasya pakvāntarbhāvānna dvaividhyahāniḥ|
jīrṇatā''maviparyāsātsaptarātraṃ ca laṅghanāt| ------------------------------------------------|56|
Sa. āmaśabdenātra sāmajvaralakṣaṇamupalakṣyate| tena sāmajvaroktalakṣaṇaviparyāsāt jvarasya jīrṇatā vedyeti bodhyam| yathā-jvaropadravamṛdutvaṃ glāniralpamūtratā pakvaviṭpravṛttiḥ kṣudupagamanamiti, evaṃrūpo viparyāsaḥ| tathā, "jvaravego'dhikaṃ" ityādipacyamānajvarākṛteśca viparyāsāt jīrṇatā-pakvatā, lakṣayitavyā| tathā hi-pacyamānatāyāmapi sāmatā sambhāvyata eva| tathā, saptarātraṃ ca laṅghanāt| saptarātramiti saptānāṃ rātrīṇāṃ samāhāra ityac samāsāntaḥ, atyantasaṃyoge dvitīyā| tenāyamarthaḥ,-saptarātrīrlaṅghayitvā-ativāhya, tato'nantaraṃ yaḥ kālo'ṣṭamadinādistadā jvarasya jīrṇatā-nirāmateti| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3|272)- "saptāhena tu pacyante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani||" iti| nanu, evaṃsati saptarātrātipravṛttireva nirāmajvaraliṅgamastu, "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityanena nārthaḥ| astyevaitat| kintu sannipātajvare bahunā kālena malapāko bhavati| tasmāttallakṣaṇārthaṃ "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityapyuktam| yadyevaṃ "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityastu, kiṃ "saptarātraṃ ca laṅghanāt" ityanena ? api ca tridoṣaje jvare saptarātrātikramalakṣaṇaṃ liṅgaṃ nopayujyate| tatra hyevaṃ paṭhyate (ślo. 61)- "vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa" ityārabhya yāvat "śudhdyaśudhdyau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||" iti| tasmāt "saptarātraṃ ca laṅghanāt" ityavācyam| atrocyate| alpadoṣo yo jvarastasyāmaviparyāsāt saptāhādarvāgapi jīrṇatocyate| yastu bahudoṣo jvarastasya tu kṛtasaptalaṅghanasya jīrṇatocyate| iti lakṣaṇadvayena pratyapādi| ata eva ca tatra pathyamanujajñe| vakṣyati hi (hṛ. ci. a. 1|38)- "ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā| tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate|| kaṣāyo doṣaśeṣasya" ityādi| tasmādetayorlakṣaṇayordvayorapyupādānaṃ nyāyyamiti sthitam| kharanādenāpyevamavādi-"na ca niḥsaptataiveha nirāmajvarakāraṇam| cirādapi hi pacyante sannipātajvare malāḥ|| saptarātrātivṛttiśca kṣāmatādi ca lakṣaṇam| tasmāttadubhayaṃ dṛṣṭvā nirāmaṃ jvaramādiśet||" iti| jīrṇaḥ pakvaḥ purāṇa iti paryāyāḥ|
Ā. rā. nirāmajvaralakṣaṇamāha-jīrṇateti| āmaviparyāsāt-jvaropadravamṛdutvādeḥ| saptarātraṃ laṅghanāditi madhyadośaviṣayam| bahudoṣālpadoṣayistataḥ paraṃ ca darśanāt|
-----------------------------------------------| jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt||56|| prāyaśaḥ sannipātena bhūyasā tūpadiśyate| santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau||57||
Sa. pañcaprakāro jvaro vakṣyamāṇaḥ santatādibhirbhedaiḥ prokto, 'munīndraiḥ' iti śeṣaḥ| kutaḥ ? maletyādi| malo-vātādiḥ| kālaḥ-pūrvāhṇādiḥ| balaṃ ca balaṃ ca balamityekaśeṣaḥ, balaṃ cābalaṃ ca balābalam, kāle balābalaṃ kālabalābalam, saptamīti yogavibhāgāt samāsaḥ, malānāṃ kālabalābalaṃ malakālabalābalam, tasmāt| dvibalaśabdo'tra nirdiṣṭo dvividhasambandhārthaḥ| ko'sau dvividhaḥ sambandhaḥ ? iti cet brūmaḥ| jvaraḥ pañcavidhaḥ kathito malakālabalāt tathā malakālabalābalāt| tadayamatrārthaḥ,-santato jvaro malakālabalāduktaḥ| tathā cānantarameva santatalakṣaṇaṃ vakṣyati (ślo. 58-59)- "malābalino guravaḥ stabdhāḥ santataṃ niṣpratidvandvā jvaraṃ kuryuḥ|" iti| tasmādbalavanta eva doṣāḥ santataṃ jvaraṃ kurvanti| viṣamajvarāścatvāro malakālabalābalādbhavanti| tathā ca viṣamajvaralakṣaṇe'dhunaivādhyeṣyate (ślo. 64)- "alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvā'nyatamato balam| savipakṣo jvaraṃ kuryādviṣamaṃ kṣayavṛddhibhāk||" iti| tasmāccatuṣprakāro'pi viṣamajvaro malakālabalābalādbhavati| kharanādenāpyuktam-"balibhiḥ sarvagaiḥ sāmai rasasrotovisāribhiḥ| niṣpratyanīkairdoṣairyaḥ santato jāyate jvaraḥ||" ityādi| tathā tatraiva viṣamajvare gaditam-"vyādhikliṣṭasya' ityārabhya yāvat "balābalaviśeṣastu doṣāṇāṃ sampravartate|" iti| tathā tatraiva coktam-"bhuvyutkramya yathākālaṃ bījaṃ kāle prasūyate| tathā kālakramāddoṣaḥ kāle jvarakāro bhavet||" iti| prāyaśa ityādi| bāhulyenāyaṃ santatādijvaraḥ sannipātādbhavati| [ nanu, ] atra sannipātenetyasādhu| na hyanyaḥ kaścitsantatādivyatirikto jvaro'sti yamekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ vā parikalpayediti, tasmādasadetat| ucyate| samaryādayā doṣagatyā ye santatādayo jvarā utpadyante, ta ekadoṣajādaya upapadyante| ye punarviṣamasamprāptisamutpannāḥ santatādayaste sannipātena| iti prāyaśaḥ sannipāteneti nyāyyametat| nanu, evaṃ sati vātiko'yaṃ paittiko'yaṃ ślaiṣmiko'yamayaṃ dvāndvika iti kathaṃ vyapadeśaḥ ? ityāha-bhuyaseti| sannipātodbhave'pyasmin santatādau bhūyān-adhiko doṣaḥ, taddoṣopalakṣitāṃ saṃjñāmāsādayatītyarthaḥ, vātajvaro'yaṃ pittajvaro'yamityādi| turavadhāraṇe, bhūyasaiva doṣeṇa vyapadeśo nānyenāpi| tataścaivaṃ sannipātotthaḥ santatādijvara iti sthitam| ata eva tantrāntara evaṃ jagāda-"santato mārutātprāyaḥ pittāt prāyastṛtīyakaḥ| anyedyuśca kaphātprāyaḥ sannipātāccaturthakaḥ|| sannipātakṛtatvāttu duścikitsyaścaturthakaḥ|" iti| tathā ca-"pṛṣṭhe'nilakaphodbhūtaḥ śleṣmapittodbhavastrike| śirasyanilasambhūto gṛhṇātīha tṛtīyakaḥ|| caturthakastu śleṣmotthaḥ pratigṛhṇāti jaṅghayoḥ| vātikaḥ śiraso'bhyeti dvidhaivāyaṃ svabhāvataḥ|| praskandhatastu vijñeyo viparītaścaturthakaḥ|" iti| atha tadeva pañcavidhatvamāha-santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakāviti| nanu, pañcavidho jvara ityanupapannam, ṣaṣṭhasya caturthakaviparyayasya ca vakṣyamāṇatvāt| atra brūmaḥ| caturthakāntargatatvādadoṣaḥ| plīhodare yakṛdudaravat| tathā hi-aṣṭāvudarāṇīti, plīhodare ca yathā yakṛdudarasyāntarbhāvādaṣṭadhātvam, evaṃ jvare caturthaka eva caturthakaviparyayasyāntarbhāvāt pañcadhātvameva jvarasya sādhu|
Ā. rā. uktānāṃ jvarāṇāṃ pṛthak pañcavidhatvamāha-jvaraḥ pañcavidha iti| malakālabalāt santataḥ, satatādayastvabalāt| abalaṃ-hīnabalam| tatra yathottaraṃ jñeyam| prāyaśo grahaṇādaniyamo'pi tena ca sannipātena| vātajvarādivyapadeśastu vātādibhūyastvāt|
atha mahārambhatvena prādhānyāt santatasamprāptimeva lakṣayati - - - - - - dhātumūtraśakṛdvāhisrotasāṃ vyāpino malāḥ| tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadūṣyādivarddhitāḥ||58|| balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ| santataṃ niṣpratidvandvā jvaraṃ kuryuḥ suduḥsaham||59||
Sa. malā jvaraṃ kuryuḥ-utpādayeyuḥ| kīdṛśāḥ ? dhātvādisrotasāṃ vyāpinaḥ| dhātavaśca mūtraṃ ca śakṛcca tāni vahanti nityaṃ yāni srotāṃsi teṣāṃ| malā ityanenaitaddyotayati| yadaiva vātādayo malinīkaraṇasvabhāvāḥ syustadā santataṃ jvaraṃ kuryuḥ, na tu doṣarūpā dhāturūpā vā| tathā, sarvāṃ-aśeṣāṃ, tanuṃ tāpayantaḥ-santāpādinā pīḍayantaḥ, na punaḥ santāpamātramutpādayantaḥ| tathā, tulyaiḥ-samānaiḥ, dūṣyādibhirvarddhitāḥ-vṛddhiṃ nītāḥ| ādiśabdena deśartuprakṛtayo gṛhyante| dūṣyāḥ-rasādidhātavaḥ| te ca trayāṇāmapi doṣāṇāṃ yathāyathaṃ tulyatvādvarddhanahetavaḥ| deśartuprakṛtayastu tulyakālaṃ malaiḥ sarvairatulyā api bhavanti| prāyeṇaikaikasya malasya caikaiko deśo vā ṛturvā prakṛtirvā tulyā bhavati| ataḥ "tulyadūṣyādivarddhitāḥ" ityuktam| tathā ca, dhanvadeśo vātasyaiva vṛddhihetuḥ, tulyatvāt; kaphasya tvatulyatvātkṣapaṇahetuḥ| ānupastulyatvāt kaphasya vṛddhihetuḥ, vātasya tvasamānatvātkṣapaṇahetuḥ| ṛtāvapyevaṃ cintyam| prakṛtistrayāṇāṃ doṣāṇāṃ tulyakālaṃ vṛddhiheturna sambhavati, viṣamadoṣajanitatvāt| ye tvevamavocan,-samākhyā prakṛtistulyatvādeṣāṃ malānāmatra jvare varddhanaheturiti| te'pi maivaṃ vocante(vacantvi)ti vacanīyāḥ| yato rogajananonmukhānāṃ doṣāṇāṃ nāsau vṛddhihetuḥ, ārogyalakṣaṇatvāt| kimbhūtā doṣāḥ ? balinaḥ, pratipakṣairakhaṇḍitaśaktitvāt| tathā guravaḥ, sāmatvāt| stabdhāḥ-niścalāḥ, ūrdhvamadhaścāniḥsaraṇāt| viśeṣeṇa rasāśritāḥ| viśeṣagrahaṇaṃ malānāṃ sarvadhātvāśritatvaṃ dyotayati| sakaladhātusamāśritā api bhavanti| atiśayena rasākhyaṃ dhātumāśrityaite santataṃ kuryuḥ| tathā, niṣpratidvandvāḥ-pratyanīkarahitāḥ| kīdṛśaṃ jvaram ? suṣṭhu duḥkhena-kṛcchreṇa, soḍhuṃ śakyata iti suduḥsaham|
Ā. rā. santatajvaralakṣaṇamāha-dhātumūtraśakṛdvāhistrotasāmiti| dūṣyādayo-dūṣyadeśakālaprakṛtyādayaḥ| " jvare tulyartudośatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyatvahetavaḥ||" (saṃ. sū. a.7) iti tat ṛtuviṣayam, na pūrvāhṇādiviṣayam| guravo-nibiḍāvayavāḥ| stabdhāḥ- sthirāḥ| rasāśritāḥ- rasastrotaso vyāpinaḥ| santataṃ nāma jvaram| santataṃ-avicchedena, kuryārityāvṛtyā vyākhyeyam| niṣpratidvandvāḥ-pratipakṣairdeśakālādibhiranabhibhūtāḥ|
malaṃ jvaroṣmā dhātūnvā sa śīghraṃ kṣapayettataḥ| sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt||60|| vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa vāsarān| prāyo'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca||61|| ityagniveśasya mataṃ, hārītasya punaḥ smṛtiḥ| dviguṇā saptamī yāvannavamyekādaśī tathā||62|| eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca| śuddhyaśuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||63||
Sa. jvarasyoṣmā-analadharmaḥ sakalavastukṣapaṇasvabhāvaḥ, sa kadācittathābhūtādadṛṣṭavaśādasmin jvare dhātumalayorekalolībhūtayormalaṃ-vātaviḍādikaṃ, kṣapayet| tathābhūtādadṛṣṭasāmarthyāddhātūnvā-rasādīn, kṣapayet| śīghraṃ-āśveva, na tu cireṇa kālena atra ca malakṣapaṇodyato'yaṃ jvaroṣmā na dhātukṣapaṇodyata iti nirāmalakṣaṇena vijñāyate| tatra caitannirāmalakṣaṇam-'asaṃrodhasnotastvaṃ saprāṇatvamaṅgalāghavaṃ vātānulomanatvaṃ vāgdehamanaśceṣṭāsvanālasyamagnidīptatvaṃ viśadāsyatvaṃ mūtrapurīṣādimalapravartanatvaṃ kṣudupagamo nirglānitā' ityevaṃ kiñcidutpadyamānamupalabhya niścīyate jvaroṣmaṇo malakṣapaṇodyatatvam| etallakṣaṇaviparyayeṇa doṣopakramaṇīyoktena (hṛ. sū. a. 13|23) - "srotorodha" ityādinā sāmalakṣaṇamavagamya niścīyate, yathā'yaṃ jvaroṣmā dhātukṣapaṇodyata iti| sa ityanuvartate| tataḥ-tasmānmaladhātukṣapaṇāt kāraṇāt, rasādīnāṃ-dhātumūtraśakṛddoṣāṇāṃ dvādaśānāmpyekalolībhūtānāṃ, sarvākāraṃ-niḥśeṣaṃ kṛtvā, śuddhyā-jvaroṣmaṇā niṣpāditayā nirmalatayā, vātapittakaphairbhūyiṣṭhairekaikaśa utpannaḥ sa santato jvaraḥ prāyo mokṣāya-jvaramuktaye, maryādāṃ-avadhiṃ, sapta daśa dvādaśa vāsarānanuyāti-anuvartate| vāsarāniti "atyantasaṃyoge" dvitīyā| sarva ākāro yasmin śodhane tatsarvākāraṃ-niḥśeṣarūpam| "kriyāviśeṣaṇānāṃ napuṃsakatvaṃ dvitīyā ca" iti dvitīyā| kramāt-yathākramam, tena vātabhūyiṣṭhaḥ santato jvaraḥ sapta vāsarān, pittabhūyiṣṭho daśavāsarān , kaphabhūyiṣṭho dvādaśavāsarān, ityavatiṣṭhate| tathā, rasādīnāṃ-ekalolībhūtānāṃ kevalaṃ jvaroṣmakṣapaṇamātramanubhavatāṃ, aśudhdyā-samalatayā, eṣāmeṣa jvaroṣmā vātapittakaphairekaikaśa utpannaḥ prāyo vadhāya maryādāṃ sapta daśa dvādaśa vāsarānanuyāti| prāyo-bāhulyena, eṣā maryādā| kadācicca vātajvarādiruktebhyaḥ saptādi vāsarebhyo'dhikāni dinānyanuvṛttya mokṣāya vadhāya vā bhavati, kadācit nyūnānyapīti| tantrāntare coktam-"pittakaphānilavṛdhdyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu jvaroṣmaṇā dhātumalapākāt||" iti| ityagniveśasya mataṃ-jñānam| hārītasya punarevaṃ smṛtiḥ-smaraṇam, nityatvādāyurvedasya| dviguṇā saptamī-caturdaśadināni yāvadvātajvaraḥ santataḥ, pittajvaro dviguṇā navamī-aṣṭādaśadināni, kaphajvaro dviguṇaikādaśī-dvāviṃśatirdivasāḥ| "eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca|" iti "sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt|" ityatrāpyanuvartanīyam| trayaśca te doṣāśca tridoṣāḥ, teṣāṃ maryādā-avadhiḥ, tridoṣamaryādā| dvayamapi caitat tantrakṛdvacaḥ pramāṇam, tathādṛṣṭatvāt| idānīṃ yathāparibhāṣitāt dvividhādapi maryādāprakārādadhikataraṃ kālaṃ yathā'sya jvarasyānuvṛttirbhavati tathā darśayitumāha-śudhdyaśuddhāviti| śuddhisahitā aśuddhiḥ śuddhyaśuddhiḥ| śākapārthivāditvātsamāsaḥ| tasyāṃ satyāṃ jvaraḥ santatākhyo dīrghamapi kālamanuvartate-anubadhnāti| kadācidrasākhyo dhāturmalarahito jvaroṣmaṇā kṣapitamalo bhavati, kadācidraktādyanyatamaḥ, kadācidraktādayaḥ sarve na rasaḥ, kadācidraktādayaḥ sarve kiñcinmalarahitā na rasastathābhūtaḥ, kadācitkiñcinmalarahito raktādyanyatamḥ, evaṃprakārā śuddhisahitā aśuddhirucyate| tasyāṃ satyāṃ santatākhyo jvaro dīrghakālamanuvartate|
Ā. rā. santatasyāvadhimāha-malaṃ jvaroṣmeti| sa ca dvividhaḥ,-mokṣāvadhirvadhāvadhiśceti| tatra yadā jvaroṣmā rasādīnāṃ-dūṣyāṇāṃ, sarvākāraṃ-sarvathā, śudhyā-hetubhūtayā, malaṃ kṣapayet, tadā mokṣaḥ|yadā tu rasādīnāṃ sarvākāramaśuddhyā dhātūn kṣapayet, tadā vadhaḥ| yadā tu na sarvākāraṃ śuddhiraśuddhirvā tadā śudhyaśudhyorjvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartata iti| tato-jvarotpatteranantaram| saptamyādidaiguṇyaṃ pūrvatithidvaiguṇyamākṣipati, caturdaśāṣṭādaśadvāviṃśativāsarānityarthaḥ| kṣapaṇīyālpatvabahutvakṛto'yamavadhibhedaḥ rogasvabhāvakṛto vā, agniveśahārītayormatabhedasthityā kṛtaḥ|
evaṃ santatasya lakṣaṇamākhyāya satatakādīnāṃ viṣamajvarasaṃjñānimittaṃ sāmānyena lakṣaṇamāha - - - - kṛśānāṃ vyādhimuktānāṃ mithyāhārādisevinām| alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvā'nyatamato balam||64|| savipakṣo jvaraṃ kuryādviṣamaṃ kṣayavṛddhibhāk| -------------------------------------------------|65|
Sa. īdṛśānāṃ puṃsāmalpo'pi-hīnabalo'pi, apiśabdānmahābalo'pi, doṣo-vātādyanyatamo, jvaraṃ viṣamasaṃjñaṃ kuryāt| kiṃ kṛtvā ? dūṣyāderanyatamato balaṃ labdhā| ādiśabdo deśartvorgrahaṇāya| anyatamagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham| tena kadāciddūṣyāderekasmādrasādeḥ kadāciddvābhyāṃ rasaraktādyanyatamābhyāṃ kadāciddūṣyadeśābhyāṃ kadāciddūṣyadeśartubhyo balaṃ labdhveti yojyam| kimbhūto doṣaḥ ? savipakṣaḥ,-saha vipakṣeṇa-pratyanīkena dūṣyādyanyatamena, vartate savipakṣaḥ| tathā ca kimbhūtaḥ ? kṣayaśca vṛddhiśca, te bhajate-sevate, kṣayavṛddhibhāk| santato hi jvaro niṣpratyanīka iti santatādasya bhedaḥ| mithyāhārādisevināmityatrādiśabdena vihārauṣadhādiparigrahaḥ|
Ā. rā. viṣamākhyasya santatādicatuṣṭayasya sāmānyalaksaṇamāha-kṛśānāmiti| kṛśatvāditrayasyāṣṭadhā'pi hetutvam| anyatamataḥ-na tu santatavatsavaibhyo dūṣyādibhyaḥ| doṣa iti kṣayavṛddhibhāk|
----------------------------------------------------| doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī||65|| nivartate punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ| --------------------------------------------------|66|
Sa. teṣāṃ-kṛśādīnāṃ, doṣo-vātādyanyatamaḥ, sve kāle-yo yasyātmīyaḥ kālo vṛddhiheturvayohorātribhuktalakṣaṇastasmin sve kāle, doṣaḥ pravartate,- svīyaṃ karma darśayatītyarthaḥ| kiṃ kurvan ? jvarayan-santāpamutpādayan| kīdṛśo doṣaḥ ? balī-balavān san pravartate| punaścaiṣaḥ-viṣamajvarārambhī doṣaḥ satatakāderutpādako, nivartate-svavyāpārādviramati| kimbhūtaḥ ? pratyanīkasya balaṃ pratyanīkabalaṃ, tenābalaḥ| etaduktaṃ bhavati,-yadyasau doṣo dūṣyādīnāṃ sapakṣāṇāmanyatamasmādbalaṃ labhate tadā'sau svavyāpāre pravartate| yadā tu tasya vipakṣā bhavanti tadāteṣāṃ vipakṣāṇāmanyatamasya balenāsya doṣasya balaṃ hīyate| tadānīṃ ca pratyanīkabalābalatvādasau doṣo nivartate, vaṭādibījavat| yathā,-vaṭādibījaṃ jalādisāmagrīto balamāsādya viśiṣṭe kāle rohati-aṅkurādikamudbhāvayati tato jalādivirahādbhūmāvevāvatiṣṭhate, na tu svakāryamudbhāvayati, tathaivaiṣo'pi viṣamajvarasya kartā doṣaḥ svapakṣato dūṣyāderbalaṃ labdhvā svavyāpāraṃ kurute| yadā tu vipakṣabalenāsau pratihataśaktistadā svavyāpāraṃ na kurute, deha eva nilīya tiṣṭhati|
Ā. rā. yathoktamarthaṃ vivṛṇoti-doṣa iti| teṣāṃ-viṣamāṇāṃ, pratyanīkasya-pratipakṣasya, balena abalaḥ-apagatabalaḥ|
---------------------------------------------------| kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate||66|| līnatvātkārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ| ---------------------------------------------------|67|
Sa. doṣe-viṣamajvarakāriṇi, kṣīṇe sati, satatakādijvaraḥ sūkṣmo bhūtvā rasādiṣveva dhātuṣu līyate-layaṃ yāti| kathaṃ punaretadavagamyate ? yadasau līno na punarvinaṣṭa eva, ityatra hetumāha-līnatvādityādi| sa tu līno jvaro līnatvāt kārśyādīn karoti| ata evāsau na vinaṣṭa evetyucyate| yataḥ kārśyādyudgama upalabhyate| niranvayavinaṣṭāddhi taddhetukārśyādyanupalabdhireva| tasmāllīno doṣo viṣamajvareṣu bhavatīti sthitam|
Ā. rā. viṣamajvarasya santatanivṛttirnāstītyāha-kṣīṇe doṣa iti| rasagrahaṇaṃ santatasyāpi madhyame līnatvamastīti jñāpanārtham| anenaivābhiprāyeṇa rugviniścaye (mā. ni. jva. ślo. 32) - " dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram|" ityupakramya "santataṃ rasaraktasthaḥ" ityuktam| ādadhāti-karoti| caturthakātparaṃ viṣamasambhave saṅgrahe yuktiruktā (ni. a. 2) - "atilīno'timandatvādbhavatyahni na pañcame|" iti|
nanu, tulye'pi vātādidoṣaprakope santatajvara evāśusakalakāyavyāptiḥ, satatakādiṣu tu cireṇa vicchidya bhavatītyatra yuktiḥ kā ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| āsannavivṛtāsyatvātsrotasāṃ rasavāhinām||67|| āśu sarvasya vapuṣo vyāptirdoṣeṇa jāyate| santataḥ satatastena, viparīto viparyayāt||68|| viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān| -------------------------------------------------|69|
Sa. āsannaṃ vivṛtaṃ cāsyaṃ-mukhaṃ, yeṣāṃ rasavāhināṃ srotasāṃ tānyevam| teṣāṃ bhāva āsannavivṛtāsyatvam| tasmāddhetostatra praviṣṭena doṣeṇa śīghraṃ sarvasya vapuṣaḥ-śarīrasya, vyāptirjāyate| tena-kāraṇena doṣeṇāśu sarvaśarīravyāptilakṣaṇena, santatākhyo jvaraḥ satato-nirantaro, bhavati| viparītaḥ prakṛtatvātsantatena viṣamo-viṣamasaṃjñaḥ, satatādijvaro viparīto bhavati-na nirantaraṃ jvarayati| kasmādviparītaḥ ? viparyayāt| etaduktaṃ bhavati,-sthūlānyāsannāni vivṛtāsyāni ca rasavāhīni srotāṃsi| dūratarāṇi saṃvṛtāsyāni sūkṣmatarāṇi ca raktavāhīni| tairdoṣaścireṇa tathā asākalyena kāyaṃ vyāpnuvan vicchinnakālaṃ jvaraṃ karoti| ata evāha (ślo. 70)- "ahorātrasya sa dviḥ syāt" ityādi| tato dūratarāṇi saṃvṛtatarāsyāni ca māṃsavāhīni srotāṃsi| tāni ciratareṇa prāpnoti doṣaḥ| na caitaiḥ srotobhiḥ sākalyena yugapaddehamanuvyāpnoti| ato'nena kāraṇenāsāvanyasmin dine jvaraṃ nirvartayatyanyedyuḥsaṃjñam| tenāsau satatādapi viprakṛṣṭo bhavati| tato'pi sūkṣmatarāṇi saṃvṛtataramukhāni ca medovahāni| tāni ciratareṇa doṣaḥ prāpnoti| na ca tairaśeṣadehaṃ vyāpnoti| ato'sāvanena kāraṇena yathākramamanyadinamekaṃ hitvā tṛtīye'hni tṛtīyako bhavati| tato'pyanenaiva viprakṛṣṭatamena krameṇa dinadvayaṃ hitvā caturthako bhavati| evaṃ caturthakaviparyayaśca| saṅgrahe'pyākhyat (ni. a. 2)- "sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat|| yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje'pi ca| kramo'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ||" iti| adhunā viṣamajvarasya svarūpaṃ pratipādayannāha-viṣama iti| viṣamo-viṣamasaṃjño jvaro, viṣamārambhakriyākālo bhavati| ārambhaśca kriyā ca kālaśca ārambhakriyākālāḥ| viṣamā ārambhakriyākālā yasya sa evam| tatra viṣama ārambho yathā,-kaścitpūrvaṃ mūrdhānamārabhyāgacchati, kaścitpṛṣṭham, kaścijjaṅghābhyāmiti| viṣamakriyo yathā,-kaścicchītakṛt, kaściddāhakṛditi| viṣamakālaśca yathā,- kaścitpūrvāhṇe samāgacchati, kaścinmadhyāhne, kaścidaparāhṇe, kaścinniśīthe, iti| tathā, anuṣaṅgavān-dīrghakālānubandhī|
Ā. rā. santatādīnāṃ santatatvādau yuktimāha-āsannavivṛtāsyatvāditi| āsannamāmāśayam| āmāśayastho hi doṣo jvaraṃ karoti| āsannatvādāśuprātpiḥ| vivṛtāsyatvādasaṃvalitapraveśaḥ| ā...............srotasyādāmāśayaṃ yātītyakhaṇḍitatvaṃ santatasya| satate tvāmāśayaraktasrotaso yātāyāte rasastrotasā khaṇḍitatvam| evamuttareṣūttarottaraṃ khaṇditatvam| viparītaḥ-khaṇḍitaḥ| viparyayāt-dūrasaṃvṛtāsyatvāt| viṣamārambhaḥ-kadācicchītapūrvaḥ kadāciddāhapūrvaḥ, kadācicchirasaḥ kadācitpādataḥ| viṣamakriyaḥ-kadācillaṅghanasādhyaḥ kadācidbṛṃhaṇasādhyaḥ| viṣamakālaḥ-kadācitpūrvāhṇe kadācidaparāhṇe| anuṣaṅgavān-upacaryamāṇo'pi bahūni dinānyavatiṣṭhate| saṅgrahe tu vistareṇa yuktiruktā (ni. a. 2) - " sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat|| yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje'pi ca| kramo'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ|| viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān| yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathāyathā|| kālenāpnoti saddaśān sa rasārdīstathā tathā| doṣo jvarayati kuddhaścirācciratareṇa ca|| bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālameva pratīkṣate| aṅkurāy yathā bījadoṣabījaṃ ruje tathā|| vegaṃ kṛtvā viṣaṃ yadvadāśaye līyate'balam| kupyatyātpabalaṃ bhūyaḥ kāle doṣaviṣaṃ tathā|| evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ santatādayaḥ|" iti|
---------------------------------------------------| doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram||69|| ahorātrasya sa dviḥ syāt---------------------------| ----------------------------------------------------|70|
Sa. prāyo-bāhulyena, raktāśrayo doṣaḥ satataṃ jvaraṃ vidadhāti| prāyograhaṇāt rasādyāśrayatvamasya sūcayati| tasmātsarvo jvaraḥ sarvadhātuvyāpī| bhūyāṃstu dhāturvyapadiśyate| ata eva santate papāṭha (ślo. 59) - "viśeṣeṇa rasāśritāḥ|" iti| tasmādviśeṣeṇa raktāśrayaḥ satata ityavehi| saḥ-satataḥ, ahorātrasya madhye dviḥ syāt-dvau kālāvanuvartate| aharyuktā rātrirahorātraḥ| "ahaḥsarvaikadeśa" ityādinā ac samāsāntaḥ| "rātrāhnāhāḥ puṃsi" iti puṃstvam| dvau vārau dviḥ| "dvitricaturbhyaḥ suc" iti suc| atra ca nāyaṃ niyamaḥ, yadahnyekavāraṃ rātrāvekavāramiti, kiṃ tarhi ? kadācidahnyeva vāradvayaṃ, kadācidrātrāveva vāradvayaṃ, kadāciddvayorapi vāradvayamiti pratīhi|
Ā. rā. satatalakṣaṇamāha-doṣo raktāśraya iti|
----------------------------sakṛdanyedyurāśritaḥ| tasminmāṃsavahā nāḍīḥ------------------------------|70|
Sa. sakṛdanyedyuḥ 'ahorātrasya ityanuvartate| ahorātrasya madhye'yamanyedyurnāma viṣamajvaraḥ sakṛt-ekavāraṃ bhavet| kadācidahnyekavāramutpadyate, kadācidrātrāviti| tasmin-anyedyurjvare, sarvadhātvāśrayo'pi doṣo viśeṣeṇa māṃsavahā nāḍīrāśritaḥ|
Ā. rā. anyedyurlakṣaṇamāha-sakṛditi| sakṛt-ekavāram| āśrito doṣaḥ| asmin-anyedyau||
-------------------------------------------------| -----------------------------medonāḍīstṛtīyake||70|| grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ| sapṛṣṭhasyānilakaphātsa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ||71||
Sa. tṛtīyake medovahā nāḍīrviśeṣeṇa doṣa āśrita iti yojyam| medovahā nāḍīrāśritya doṣastṛtīyakaṃ kuruta ityarthaḥ| sa ca trividhaḥ,-pittavātādadhikāt kaphapittāt vātakaphācca| tatra grāhī mūrdhnaḥ-śirasaḥ, pittānilāttṛtīyako bhavati, mūrdhni vedanāstāstā janayatītyarthaḥ| yaśca kaphapittādutpadyate sa trikasya grāhī-trike pīḍāmutpādayati| yaścānilakaphājjāyate sa pṛṣṭhasahitasya trikasya grāhī-pṛṣṭhe trike ca pīḍāṃ janayati| evamayaṃ triprakārasvabhāvaḥ| sa ca tṛtīyaka ekāhāntara iti smṛto, 'munibhiḥ' iti śeṣaḥ| ekenāhnā'ntaraṃ-vyavadhānaṃ, yasya sa evam| ekasminnahani tirobhūya punarudetītyarthaḥ|
Ā. rā. tṛtīyakalakṣaṇamāha-medonāḍīriti| sa catrividhaḥ,-pittānilajo mūrnghaḥ pravartate, kaphapittajasnikāt, vātakaphajaḥ pṛṣṭhāt| trividho'pyekāhāntaraḥ |
caturthako male medomajjāsthyanyatamasthite| majjastha evetyapare prabhāvaṃ sa tu darśayet||72|| dvidhā kaphena jaṃghābhyāṃ sa pūrvaṃ śiraso'nilāt| -----------------------------------------------|73|
Sa. medaśca majjā cāsthi ca medomajjāsthīni, teṣāmanyatamasmin sthite doṣe kadācinmedasi sthite doṣe kadācinmajjani kadācidasthani sthite doṣe caturthako jvaro jāyate| ekaṃ dinaṃ jvarayitvā hyahaṃ vimucya punarjvarayati sa caturthako vedyaḥ| majjastha evetyapare-anye punarācāryā evaṃ smaranti, caturthako jvaro majjastha eva doṣe jāyate| sa punaścaturthakaḥ prabhāvaṃ dvidhā-dviprakāraṃ, darśayet| kaphenādhikena yo jāyate sa pūrvaṃ-prathamaṃ, jaṅghābhyaṃ tato'nyebhyo'ṅgebhyaḥ| anilādyo bhavati sa pūrvaṃ śiraso jāyate'nantaramaṅgāntarebhyaḥ|
Ā. rā. caturthakalakṣaṇamāha-caturthaka iti| sa ca dvividhaḥ,-kaphajo jaṅghābhyāṃ pūrvaṃ prabhāvaṃ darśayet, vātajaḥ śirasaḥ|
------------------------------------------------| asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ||73|| tridhā, hyahaṃ jvarayati dinamekaṃ tu muñcati| --------------------------------------------------|74|
Sa. asthi ca majjā cāsthimajjānau, asthimajjorubhayaṃ-dvayaṃ, tatra gato yo malo vātādyanyatamastasmin, caturthakaviparyayaḥ-tadviparītalakṣaṇo viṣamajvaro, bhavati| sa ca tridhā-triprakāraḥ, sannipātodbhavatve'pi kadācidvātenādhikenā'thavā pittena śleṣmaṇā vā| tameva ca lakṣayitumāha-hyahamiti| dvidhātusthitadoṣotpannatvāt dve dine jvarayitvā dinamekaṃ vimucya punarhyahaṃ jvarayati sa caturthakaviparyayaḥ| anenaiva lakṣaṇena caturthakasyāpi lakṣaṇamuktaṃ bhavati| sa ekamaho jvarayitvā hyahaṃ vimucya punarjvarayati| dve ahnī samāhṛte dvyahaḥ| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "ahnaṣṭakhoreva" iti ṭilopaḥ|
Ā. rā. caturthakaviparyayalakṣaṇamāha-asthimajjobhayagate iti| ubhayagrahaṇamanyataravyāvṛtyārtham| viparyayalakṣaṇena caturthakalakṣaṇamapyuktam,-ekaṃ dinaṃ jvarayati vdyahaṃ muñcatīti| tryahāditi caturthakatvanirvāhārtham| caturthe'hni bhavaścaturthakaḥ| ayaṃ ca tryaheṇa svarūpaṃ niṣpādya punarārabhate| evaṃ janmadināccaturthe'hni punarjanma bhavati| asya caurthake'ntarbhāvāt na pañcatvahāniḥ| viparyaye medaso'kathanāt caturthake kathanaṃ pūrvapakṣamātram| tṛtīyakena hi tadavaruddham| caturthakaśca tṛtīyakādgambhīradhātucārī| uktaṃ ca saṅgrahe (ni.a.2)- "gambhīradhātucāritvātsannipātena sambhāvāt| tulyocchrāyācca doṣāṇāṃduścikitsyaścaturthakaḥ||" iti| tulyocchrāyatve'pi kaphānilābhyāṃ dvaividhyaṃ kāryakramābhiprayam| ata eva tatrapūrvamityuktam|
idānīmeṣāṃ viṣamajvarāṇāmimaṃ śeṣabhūtaṃ granthamāha - - - - -------------------------------------------------| balābalena doṣāṇāmannaceṣṭādijanmanā||74|| jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā| doṣadūṣyartvahorātraprabhṛtīnāṃ balājjvaraḥ||75|| manaso viṣayāṇāṃ ca kālaṃ taṃ taṃ prapadyate| ------------------------------------------------|76|
Sa. balaṃ cābalaṃ ca balābalaṃ,-sāmarthyāsāmarthyam, āsannavyādhikāraṇānāṃ doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, tadā tadā balābalena jvaraḥ syāt| kimbhūtena ? annaceṣṭādijanmanā| adyata ityannaṃ,-raktaśālyādi| annagrahaṇamupalakṣaṇārtham, māṃsarasādyapi hi pānaṃ gṛhyate| ceṣṭyata iti ceṣṭā,-kāyavāṅmanovyāpāro, vihāra ityarthaḥ| annaṃ ca ceṣṭā cānnaceṣṭe, te ādi yeṣāṃ kāladūṣyādīnāṃ ta evam, tebhyo janma yasya balābalasya, tenānnaceṣṭādyutpannena satatakādirjvaro bhavet| manasastadvat| tadvadityanena doṣāṇāṃ balābalamatidiśyate| yathā doṣāṇāṃ śārīrāṇāṃ balābalena satatakādijvaraḥ syāt, tathā manaso'pi doṣāṇāṃ balābalena jvaraḥ syāt| caśabdāt karmaṇo'pi pūrvoktasya balābalena satatakādijvaraḥ syāditi| kasya sambandhinaḥ karmaṇaḥ ? prakṛtatvānmanasa eva| tadevaṃ karmaṇo vyāpārasya cittasyārthasya balābalena tadvaśājjvaro'sau bhavet| anye tvācakṣate,-karmaṇaḥ-purākṛtasya balābalena, purākṛtakarmavaśāditi| yattadonityābhisambandhādyadatrānuktamapi labhyate| tenāyaṃ sambandhaḥ,-yadā yadā'nnaceṣṭādijanma doṣāṇāṃ balābalaṃ syāt, tathā manaso doṣāṇāṃ balābalaṃ syāt, tathā karmaṇaḥ pūrvakṛtasya balābalaṃ syāt, tadā tadā satatakādirjvaraḥ syāditi| apica doṣāṇāṃ vātādīnāṃ balena, tathā dūṣyāṇāṃ rasādīnāṃ tathā ṛtūnāṃ śiśirādīnāṃ tathā'horātrasya tathā prakṛtīnāṃ balena, manaso balena, tathā viṣayāṇāṃ śabdasparśarūparasagandhānāṃ balena, jvarastaṃ taṃ-viśiṣṭaṃ, kālaṃ prapadyate| tena kadācit satatako'nyedyustṛtīyakaścaturthako vā bhavati| tathā kadācit caturthako bhūtvā tṛtīyako'nyedyuḥ satatako vā bhavet| saṅgrahe ca rasādidhātusthajvaralakṣaṇamuktam| yathā (ni. a. 2)- "utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam| arocako vamiḥ sādaḥ sarvasmin rasage jvare|| 1|| raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭikodgamaḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃsthite|| 2|| tṛḍ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ| daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe, medasi sthite|| 3|| svedo'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā| pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam|| 4|| doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāsāṅgākṣepakūjanam| antardāho bahiḥ śaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage|| 5|| tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā| śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye|| 6|| uttarottaraduḥsādhyāḥ pañcātrāntyau tu varjayet| pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca|| 7|| mandajvarapralepastu saśītaḥ syātpralepakaḥ| nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyati|| 8|| stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ| haridrābhekavarṇābhastadvarṇaṃ yaḥ pramehati|| 9|| sa vai hāridrako nāma jvarabhedo'ntakaḥ smṛtaḥ| kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ|| 10|| tīkṣṇo vā yadi vā mando jāyate rātriko jvaraḥ| divākarāpītabale vyāyāmācca viśoṣite|| 11|| śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syātpūrvarātrikaḥ| āmāśaye yadā duṣṭe śleṣmapitte vyavasthite|| 12|| tadā'rddhaṃ śītalaṃ dehe tvarddhaṃ coṣṇaṃ prajāyate| kāye pittaṃ yadā duṣṭaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ|| 13|| uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ|" iti| khāraṇādinā tu śukrastha eva doṣe varjyatā pratyapādi| tathā ca tadgranthaḥ-"śukrasthe śukraviṇmokṣaḥ śvasan prāṇān vimokṣyati|" iti|
Ā. rā. anuktajvarabhedasaṅgahamāha-balābaleneti| ādiśabdāddeśakālau| karmaṇaḥ-pāpasya| tadā tadā-tadvat| yadā yadā-yadvaddoṣavat, manaḥ karmaṇāṃ balamabalaṃ vā| kāraṇavyau (?) ca ānantyāt kāryavaicitryānantyamityarthaḥ| tacca darśitayā diśā buddhimadbhirgamyam| saṅgrhe tu (ni. a. 2) - "utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam| arocako vamiḥsādaḥ sarvasmin rasage jvare|| raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭikodgamaḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃśrite|| tṛṭ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ| daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe, medasi sthite|| svedo'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā| pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam|| doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāso vikṣepakūjanam| antardāho bahiḥ śaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage|| tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā| śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye|| uttarottaraduḥsādhyāḥ pañcānyau tu vivarjayet||" iti| ete rasagādibhedāḥ sarveṣāṃ jvarāṇām, sarvasminniti vacanāt| santatādīnāṃ rasagādiniyamastvārambhābhiprāyaḥ| rugviniścaye tu (mā.ni.jva. ślo. 40)- " nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥkaṣṭena sidhyati| stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭo bhavedvātabalāsakaḥ|| pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca| mandajvaravilepī ca saśītaḥ syātpralepakaḥ|| vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite| tenārdhaṃ śītalaṃ dehamardhamuṣṇaṃ ca jāyate|| kāye duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ| tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ hastapādayoḥ|| kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ pittaṃ cānte vyavasthitam| śītatvaṃ tena gātrasya uṣṇatvaṃ hastapādayoḥ|| āmāśayasthaṃ pittaṃ ca madhyaṃ vā'tha pravartate| tvaksthau pittasamīrau dvau bāhyasaṃsthānamāśritau|| tenāntardāhasamprātpirbāhye bhavati śītatā| tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare|| tayoḥ prasantayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca| karotyādau tathā pittaṃ tvajsyaṃ dāhamatīva ca|| tasmin praśāntetvitarau kurutaḥ śītamantataḥ|" iti| (madhukoṣe jva. ślo. 47)- kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ| prāyo rātrau jvarastasya divā hīnakaphasya ca||" iti|
------------------------------------------------------| dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle vilīyate||76|| tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate| vepate pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ||77|| visaṃjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate| sadoṣaśabdaṃ ca śakṛddravaṃ sṛjati vegavat||78||
Sa. doṣo-vātādyanyatamo, dhātūn-rasādīn, prakṣobhayan-caṇḍapavanoddhūtamahājalāśayāniva kurvan, jvaramokṣakāle vilīyate| vilīyamānadoṣavaśāt naraḥ śvasan, tathā svidyan-romakūpebhyo jalaṃ sravan, tathā kūjan-avyaktaṃ śabdaṃ kurvan, vamati-chardayati, tathā ceṣṭate-bhūmiśayyādau pariluṇṭhati, vepate-kampate lateva calati, pralapati-asambaddhaṃ brūte, tathā hataprabho-naṣṭakāntiḥ, uṣṇaiḥ śītaiścāṅgaistulyakālamupalakṣito bhavati| caśabdo'tra tulyakālārthaḥ| tulyakālaṃ tasya kāniciduṣṇānyaṅgāni kānicicchītāni| vigatā saṃjñā yasyāsau visaṃjñaḥ, tathā jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate-saroṣa ivālokanaṃ karoti, tathā śakṛt-purīṣaṃ, vimuñcati| kimbhūtaṃ śakṛt ? doṣaśca śabdaśca doṣaśabdau, saha tābhyāṃ vartate sadoṣaśabdam| doṣaśabdenehāmo vivakṣitaḥ, sāmaṃ sasvanaṃ cetyarthaḥ| tathā, dravaṃ-akaṭhinam| tathā vego'syāstīti vegavat, iti savegaṃ kṛtvā śakṛtsṛjati|
Ā. rā. jvaramokṣalakṣaṇamāha-dhātūniti| prakṣobhayancālayan| ceṣṭate-savyāpasavyena| uṣṇaiḥ śītaiśca-kāniciduṣṇāni kānicicchītāni| sadoṣaṃ saśabdaṃ ca| doṣaḥ-āmaḥ pittaṃ śleṣmā vā vegavat-vegairyuktaṃ, punarityarthaḥ|
iti jvaramokṣakālalakṣaṇamuktvā vigatajvaralakṣaṇamabhidhitsurāha - - deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogi mano'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni|79| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. tasya vigatajvarasya narasyaitāni lakṣaṇāni| yathā-deho laghurbhavati-na tu gātre gauravam| tathā, vyapagatāḥ-naṣṭāḥ, klamamohatāpā yasyāsau vyapagataklamamohatāpastadā sa sampadyate| tathā, asya mukhe-vadane, pākaḥ| karaṇānāṃ-cakṣurādīnāṃ, sauṣṭhavaṃ-pāṭavaṃ, jāyate| tathā, avyathatvādayo'sya bhavanti| prakṛtyā yogaḥ prakṛtiyogaḥ,-svabhāvena sambandhaḥ| prakṛtiyogo yasyāsti manasastat prakṛtiyogi| yādṛgyasya cittaṃ pūrvaṃ rajobahulaṃ tamobahulaṃ vā āsīt tādṛk tasya sampadyata ityarthaḥ| tathā, annalipsā-annābhilāṣaḥ| saṅgrahe ca nakṣatrasamāśrayaṇena ca sādhyāsādhyajvaralakṣaṇamuktam| yathā (ni. a. 1)- "ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkare| nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā|| jvarāstu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate| bharaṇīṣu tu pañcāhātsaptāhātkṛttikāsu ca|| trisaptarātrādathavā rohiṇyāmaṣṭarātrataḥ| ekādaśādvā divasānmṛge ṣaṇṇavarātrayaḥ|| pañcāhānmṛtyurārdrāyāṃ tripakṣe saṃśayo'thavā| punarvasau pravṛttastu jvaro'paiti trayodaśāt|| divasātsaptaviṃśādvā hyahātsaptāhato'thavā|| puṣye śleṣāsu maraṇaṃ cireṇā'pi maghāsu ca|| avaśyaṃ svāsthyamāpnoti dvādaśāhānmṛto na cet| phalgunyoḥ pūrvayormṛtyuranyayostu dine'ṣṭame|| navame'hnyekaviṃśe vā jvaraḥ saumyatvamṛcchati| hastena saptame śāntiścitrāyāmaṣṭame'thavā|| punaścitrāgame svātau daśāhādathavā tribhiḥ| pakṣairmṛtyuṃ viśākhāsu dvāviṃśe'hani nirdiśet|| navame'hni na cecchāntirmaitre mṛtyustataḥ param| jyeṣṭhāyāṃ pañcame mṛtyurūrdhvaṃ vā dvādaśātsukham|| svāsthyaṃ daśāhānmūlena trisaptāhe'thavā gate| pūrvāṣāḍhāsu navame tato'nyāsu tu māsataḥ|| aṣṭābhirathavā māsairnavabhirvā bhavecchivam| [jvarastu śraveṇe yāti śāntimekādaśāhataḥ|| ] ājyeṣṭhāhāddhaniṣṭhāsu daśāhādvāruṇeṣu tu| ṣaḍahe dvādaśāhe vā mṛtyurbhādrapadāsu ca|| uttarāsu dvisaptāhāt praśamo, revatīṣu ca| catūrātre'ṣṭarātre vā kṣemamityāha hāritaḥ||" iti| jvara ityupalakṣaṇam| prāyaḥ sarvo vyādhiranayā diśā'nusṛto bodhyaḥ kṣipraciramokṣāya jīvitāntāya vā| ādhānaṃ-janmarkṣāddaśamaṃ nakṣatram| vipatkaraṃ-tṛtīyā tārā| pratyaraṃ-pañcamī| nidhānasaṃjñā-saptamī tārā smṛteti| atha, kiṃ nakṣatrasamāśrayeṇena jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo'ṅgīkriyatāmuta yathānidānaṃ kupitadoṣalakṣaṇena ? brūmaḥ| ubhayathā'pi| yato nakṣatraṃ trividhamapi prāktanasya karmaṇo daivākhyasya śubharūpasyāśubharūpasya śubhāśubharūpasya ca saumyakrūramadhyasvabhāvasūcakam| tatra saumyena nakṣatreṇa śubhaṃ, krūreṇāśubhaṃ, madhyasvabhāvena ca śubhāśubham| etaduktaṃ bhavati,-purātanakarmavaśānnakṣatreṇa jvara utpadyate, aihikakarmavaśānmithyāhārasevanākhyādyathānidānaṃ vātādikupitalakṣaṇena ca| tadanayorbalābalena jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo vyavasthāpyaḥ| pratyapādi ca munibhiḥ| yathā (ca.vi.a.3)- "kadācitkarmaṇo balavattvaṃ kadācitpuruṣakārasya" ityubhayathā jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo nyāyyaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||
Ā. rā. jvaramuktalakṣaṇamāha-deha iti| karaṇāni-indriyāṇi| manaḥ prakṛtiyogi-prakṛtistham| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| jvaranidānaṃ dvitīyaṃ samāse(sāmastye) na nirūpitam||