3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. jvaranidānādanantaraṃ raktapittanidānamārabhyate| yato jvara ūṣmaṇā vinā na sambhavati, pittaṃ ca vinā na kadācidūṣmā| tasmājjvaranidānādūrdhvaṃ raktapittanidānamidānīmārabdhuṃ yuktamityāha-
athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. vyākhyā'sya pūrvavat|
bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ| kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ||1|| kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrcchite| te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum||2||
Sa. bhṛśaśabdasyoṣṇādibhirvidāhyantaiḥ sambandhaḥ| ādiśabdenātra kṣārādayo gṛhyante| bhṛśoṣṇādibhirannaiḥ pittalairatisevitairdravaṃ-dravasvabhāvaṃ, yat pittaṃ tat kupitaṃ-duṣṭaṃ, tathā raktaṃ kupitaṃ, tairevātisevitaiḥ| atisevanaṃ cobhayatā bhavati,-cirakālamabhyavahṛtaistathā'timātrābhyavahṛtaiḥ| na kevalametairyāvat kodravoddālakaiścānnaiḥ| tadityanena bhṛśoṣṇādīni parāmṛśyante| tairyuktaiḥ-miśritaiḥ kodravoddālakaiścānnairatisevitaiḥ kupitaṃ pittaṃ tathā raktaṃ ca bhavati| te-dve api raktapitte, mūrcchite-miśratāṃ gate, mithaḥ-parasparaṃ, tulyarūpatvaṃ-samavarṇatvaṃ, āgamya-prāpya, sarvāṃ tanuṃ-dehaṃ, vyāpnuto-vyaśrnuvāte| nanu, bhṛśoṣṇādīnāṃ pittalatvāvyabhicārāt kimarthaṃ pittalairityuktam ? brūmaḥ| dāḍimāmalakasaindhaveṣvamlalavaṇādiṣu vyabhicārāt| tathāhi-dāḍimāmalakasaindhavānyamlalavaṇānyapi pittaṃ na kurute| api ca na kevalaṃ bhṛśoṣṇādiyuktaiḥ kupitaṃ pittaṃ raktaṃ ca| yāvadanyairapi pittalairabhṛśoṣṇādisvabhāvairvrīhiprabhṛtibhiratisevitaiḥ kupitaṃ pittaṃ ceti pratipādanārthaṃ pittalairityuktam| nanu, evaṃ sati pittalairityeva nirdeśaḥ kartuṃ yukta ubhayānugrahārthaḥ| tathā ca bhṛśoṣṇādīni tathā'nyānyapyabhṛśoṣṇādīni vrīhiprabhṛtīnyevaṃ gṛhītāni bhavanti| astyevaitat| kintu pittalatvasāmānyādgṛhītānāmapi bhṛśoṣṇādīnāmupādānaṃ kṛtamatiśayadyotanārtham| yathā bhṛśoṣṇādīnyatiśayena pittaṃ raktaṃ ca kopayanti, na tathā'nyāni vrīhiprabhṛtīni| ata eva kodravoddālakau śītavīryāvapi bhṛśoṣṇādidravyayutau pittasya kartārau bhavataḥ| bhṛśoṣṇādīnāmatipittalatvāt| nanu, pittasya dravamiti viśeṣaṇamayuktam, vyabhicārābhāvāt| tathā ca tantrakṛjjagau (hṛ. sū. a. 1|11)- "pittaṃ sasnehastīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam|" iti| atrocyate| pittamadravamapyasti| kathaṃ jñāyate ? granthakāravacanāt| tathā covāca tantrakṛt (hṛ. sū. a. 12|90)- "pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśayamadhyagam| pañcabhūtātmakatve'pi yattaijasaguṇodayāt|| tyaktadravatvaṃ" ityādi| tasmāt yaddravarūpaṃ pittaṃ tadbhṛśoṣṇādibhiḥ kupitaṃ raktapitte kāraṇam, na punaryat tyaktadravatvaṃ-kaṭhinatāṃ prāptaṃ, iti pratipādayituṃ dravagrahaṇam| nanu, yadi tulyarūpatvaṃ pittarakte prāpte, tatkathamīdṛśo nirdeśa upapadyate ? " adhogaṃ yāpayedraktaṃ" (hṛ. ci. a. 2|2) iti| evamādau hi raktasya pittasahitasyaiva nirdeśo yukto "raktapittamadhogaṃ yāpayet" iti|
Ā. rā. atha raktapittaprakaraṇam| tatra nidānamāha-bhṛśoṣṇetyādi| bhṛśoṣṇāda(dya)nyavidāhitvaṃ ca militaṃ kāraṇam| kodravāḥ-koradūṣāḥ, uddālakāḥ-vanyāḥ, teṣāṃ tadyuktānāmvidāhiyuktānāṃ, kāraṇatvam| "kodravaṃ hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ|" iti vacanāt| annairityadanena hetutvam, na bahirlepādinā| pūrvaṃ pittalaiḥ kupitaṃ paścādbhṛśoṣṇābhirveditam| dravagrahaṇaṃ pācakapittanivṛttyartham| samprāptimāha-te mitha iti| te-pittarakte| tulyarūpatvaṃ-raktavarṇatvaṃ tulyaguṇāt kadāciddharitādivarṇatvamapi|
evamāśaṅkyāha - - - - pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargāddūṣaṇādapi| gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate||3||
Sa. pittaṃ raktena vyapadiśyate| yasmāt pittaṃ raktasya vikṛtiḥ-vikāro, raktādutpannamityarthaḥ| tathā coktam (hṛ. śā. a. 3|63) - "kaphaḥ pittaṃ malāḥ sveṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||" iti| tathā, saṃsargāt-anyonyamiśrībhāvāt| tathā, dūṣaṇādapi-yasmādraktaṃ pittenāśvecha dūṣyate, tathā raktadūṣaṇaiḥ pittamapi dūṣyate, tātsthyāt| tathā ca granthaḥ (hṛ. sū. a. 11|27) - "yadekasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham|" iti| anye tu dhātavo na tathā dūṣyante yathā pittam| tathā coktam (hṛ. sū. a. 11|26)- "tatrāsthini sthito vāyuḥ pittaṃ tu svedaraktayoḥ|" iti| tathā, gandhavarṇānuvṛtteśca| gandhaśca varṇaśca gandhavarṇau, tayoranuvṛttiḥ-anukaraṇaṃ gandhavarṇānuvṛttiḥ| kasya gandhavarṇo ? prakṛtatvādraktasya yādṛśau gandhavarṇau tādṛśāvapi pittasya| evaṃ ca raktena tat vyapadiśyate| tasmāt " adhogaṃ yāpayedraktaṃ" ityādinirdeśo yukta eva| nanu, raktasya śarīre svābhāvikaṃ pramāṇamuktamaṣṭāvevāñjalayaḥ| prakopamāpannaṃ tvāḍhakādisaṅkhyātamapi dṛśyate|
Ā. rā. raktapittasya raktatve vācye hetumāha-pittaṃ raktasyeti| raktasya kāryaṃ dūṣaṇaṃ ca raktena saṃspṛṣṭaṃ sadṛśaṃ ceti catuṣṭayaṃ hetuḥ| "kaphaḥ pittaṃ *malāḥ kheśu" (hṛ.śā.a. 3163) iti raktamalatvātkāryatvam| yogarūḍhiriyam| yogasya pitte'pi tulyatvāt|
tatkathametat ? ityāha - - - - prabhavatyasṛjaḥ sthānātplīhato yakṛtaśca tat| -------------------------------------------------------|4|
Sa. asṛjaḥ sthānāt tat-pittamūrcchitaṃ raktaṃ, prabhavati-prakarṣeṇa bhavati vardhate| tasmādbahutvamasya yuktameva| kiṃ tadasṛjaḥ sthānam ? yatastatprabhavatītyāha-plīhato yakṛtaśceti |
Ā. rā. raktodgamasthānamāha-prabhavatīti| raktasthāne plīhayakṛtī|
athāsya pūrvarūpāṇyāha - -------------------------------------------------------| śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako'mlakaḥ||4|| chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ| lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ||5|| raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu| nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam||6|| svapne tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati| -------------------------------------------------------|7|
Sa. śirogurutvādikamasmin-raktapitte, bhaviṣyati sati bhavati| chardite-vamite, baibhatsyaṃ-jugupsā| svapne-svapnāvasthāyāṃ, tadvarṇadarśitvaṃ-raktavarṇākāraṃ paśyati| tacca raktapittaṃ trividhamūrdhvagamadhogamubhayamārgagaṃ ca|
Ā. rā. prāgrūpamāha-śirogurutvamiti| charditabaibhārtsyaṃ-jugupsā| āsye lohādīnāṃ gandhaḥ| tadvarṇo-raktahāridrādiḥ|
tatrordhvagamāha - -------------------------------------------------------| ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ||7|| kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate| -------------------------------------------------------|8|
Sa. ūrdhvagaṃ raktapittaṃ kupitaṃ nāsādibhiḥ saptabhirdvāraiḥ pravartate| adhogaṃ raktapittaṃ kupitaṃ meḍhrayonigudaistribhirdvāraiḥ pravartate| prāṇyaṅgānāṃ dvandva ekavadityasya prāyikatvādbahuvacanamatra na duṣṭam| tathā romakūpaiḥ samastaiḥ| caśabdānnāsākṣikarṇāsyameḍhrayonigudairubhayamārgamubhayamārgābhyāṃ tat-raktapittaṃ, pravartate|
Ā. rā. rūpamāha-ūrdhvamiti| kasyacidūrdhvaṃ, kasyacidadhaḥ, kasyacidromakūpaiḥ, kasyacitsamastairmārgaiḥ, pravartate|
-------------------------------------------------------| ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhanam||8|| bahvauṣadhaṃ ca, pittasya vireko hi varauṣadham| anubandhī kapho yaśca tatra tasyāpi śuddhikṛt||9|| kaṣāyāḥ svādavo'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ| kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargātkaphāpahāḥ||10||
Sa. ūrdhvaṃ-ūrdhvagaṃ raktapittaṃ, sādhyam| yasmātkāraṇāt kaphādadhikājjāyate| tacca virecanasādhanam| sādhyate'neneti sādhanaṃ,-cikitsitam| tacca-ūrdhvagaṃ raktapittaṃ, bahvauṣadham| bahu auṣadhaṃ yasya tadbahvauṣadhaṃ,-anekasādhanam, madhurakaṣāyatiktadravyasādhyatvāt| apica, yasmādvirekaḥ pittasya varauṣadham| tathā coktam (ca. sū. a. 25|40) - "virecanaṃ pittaharāṇām|" iti| yaśca [ tatra- ] tasminnūrdhvage raktapittākhye vyādhau, kapho'nubandhī| tasya-anubandhinaḥ kaphasya, virecanaṃ śuddhikṛt-śodhanaṃ karoti| ato hetorūrdhvagaṃ raktapittaṃ sādhyam| kaṣāyāḥ-svarasakalkaśṛutaśītaphāṇṭākhyāḥ, te svādavo'pi hitāḥ, vyādhipratipakṣatvāt| na tu doṣapratipakṣatādvāreṇa, doṣasamānatvātteṣām| athavā kecana makuṣṭhataṇḍulīyādisambandhino vyādhipratipakṣāstathā rūkṣatvāddoṣapratipakṣā iti śleṣmaṇo'pi hitāḥ| apiśabdāttiktādayo'pi| viśuddho-vātādyadūṣitaḥ, śleṣmā yasya sa tasya| kimu-kiṃpunaḥ, tiktāḥ kaṣāyāśca ye svarasādayaste'pyasya-ūrdhvagasya raktapittākhyasya vyādherathavā tadvato narasya viśuddhaśleṣmaṇo, hitāḥ| vyādhipratipakṣatvāddoṣapratipakṣatvācca ye nisargāt-svabhāvāt, kaphaghnāḥ|
Ā. rā. ūrdhvagasya sādhyatvamāha-urdhvaṃ sādhyamiti| kaphajatvaṃ virecyatvaṃ śamanabāhulyaṃ ca sādhyatve hetuḥ| virecyatvasya hetutve yuktimāha-pittasyeti| pittamutpādakaṃ, kaphonubandhī-nirvāhakaḥ| hahvauṣadhatvaṃ darśayati-kaṣāyā iti|
adho yāpyaṃ calādyasmāttatpracchardanasādhanam| alpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham||11|| anubandhī calo yaśca śāntaye'pi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam||12||
Sa. adho yāpyaṃ-adhogaṃ raktapittaṃ yāpyam| kasmāt ? yasmāccalāt-vātādadhikāt, 'utpadyate' ityadhyāhāryam| tacca-adhogaṃ raktapittaṃ, pracchardanasādhanam| pracchardanaṃ-vamanaṃ, sādhanaṃ-cikitsitaṃ, yasya tadevam| tathā, alpamauṣadhaṃ-cikitsitaṃ, yasya tadalpauṣadham, nordhvagaraktapittavadbahvauṣadham| katham ? ityāha-yasmādayaṃ rogaḥ pittapradhānaḥ| pitte ca vamanaṃ na varauṣadhaṃ-śreṣṭhamauṣadhaṃ na bhavati| kaphe hi vamanaṃ pradhānamuktam| alpauṣadhatve dvitīyaṃ hetumāha-kaṣāyāścetyādi| tasya-adhogasya raktapittasya, madhurā eva kevalaṃ kaṣāyā hitāḥ-pathyāḥ, na tiktāḥ kaṣāyāśca, teṣāṃ vātakopakāraṇatvāt| tathā, asya calo-vāyuḥ, yo'nubandhī-anubalatvena sthitaḥ, tasyāpi vāyorna tat-vamanaṃ, śāntaye-śāntyartham|
Ā. rā. adhogasya yāpyatvamāha-adho yāpyamiti|
kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam| aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya ca||13|| na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratilomagam| śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣgjitam||14|| evamevopaśamanaṃ sarvaśo vidyate| saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ hitam||15||
Sa. ubhayāyanaṃ-mārgadvayaprapannaṃ, kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyaṃ-sādhayitumaśakyam| asādhyatve hetudvayamāha-aśakyaprātilomyatvādityādi| anulomaviparītaḥ-pratilomaḥ, tasya bhāvaḥ prātilomyam| aśakyaṃ-kartumaśakyaṃ prātilomyaṃ yasya raktasya tadaśakyaprātilomyam| tasya bhāvo'śakyaprātilomyatvam| tasmādubhayāyanaṃ raktapittamasādhyam| abhāvādauṣadhasya ca,-etadyogyauṣadhāsampatteścaitadasādhyam| nanu, kathamevamucyate ? ityāha-na hītyādi| hi-yasmāt, tadasya saṃśodhanaṃ pratilomagaṃ na kiñcidasti| yacca pratilomagaṃ saṃśodhanaṃ tadraktapitte bhiṣagjitaṃ-auṣadham| tacca tathābhūtamauśadhaṃ na sambhavati yattatra saṃśamanārthaṃ dīyate| yadyadhomārgāpekṣayā dīyate tadānīmūrdhvabhāgapravṛttaṃ raktaṃ pravṛddhaṃ sampadyate| athordhvamārgāpekṣayā virecanamupayujyate tadā'dhogaṃ raktapittaṃ varddhate| evamasya pratilomagamauṣadhaṃ śodhanaṃ na sambhavati| tasmādauṣadhasyābhāvaḥ| bhiṣagjitamiti bhiṣak''śabdāt kaṇḍvādiyagantānniṣṭhā iṭca| svabhāvāccāyaṃ bheṣajavācī| nanu, ubhayāyanasya raktapittasya saṃśodhanarūpamauṣadhaṃ mā bhavatu| śamanarūpaṃ tvauṣadhamasya śamāya bhaviṣyatīti "abhāvādauṣadhasya ca" ityayuktamuditam, ityāśaṅkyāha-evamevetyādi| yathā śodhanamasya-ubhayāyanasya, śamanāya na sambhavati tathā śamanamapi yadauṣadhaṃ tadapyetasya śamanaṃ na sambhavati| kuto hetoḥ ? ityāha-saṃsṛṣṭeṣvityādi| hi-yasmāt, saṃsṛṣṭeṣu triṣu doṣeṣu yatsarvajicchamanaṃ taddhitam| tacca santarpaṇāpatarpaṇarūpatvāddvividham| tatra yadi santarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanamadhomārgapravṛttaraktapittadoṣāpekṣayā mārutaśāntyarthamupayujyate tadā tacchāntiṃ kurvato raktapittavikārakaraṇasya śleṣmaṇo vṛddhaye sampadyate| athāpatarpaṇamūrdhvabhāgapravṛttadoṣāpekṣayā kaphaśāntyarthamupayujyate tadānīṃ tasya śāntiṃ kurvato'dhogaraktapittasya kāraṇaṃ vāyuṃ prakopayet| na cobhayātmakamekaṃ nṛsiṃharūpavat śamanamasti yatprayojitamubhayāyanasya śamanāya syāt| tasmādubhayāyanamasādhyam|
Ā. rā. ūrdhvādhogasya asādhyatvamāha-kaphamārutasaṃsṛṣṭamiti|
tatra doṣānugamanaṃ sirāsra iva lakṣayet| --------------------------------------------|16|
Sa. tatra-tasmin raktapitte, doṣānugamanaṃ-vātapittaśleṣmaṇāmanubandhaṃ, sirāsra iva-sirāvyadhavidhyuktam (hṛ. sū. a. 27|40) - "vātācchyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ" ityādigranthanirdiṣṭena lakṣaṇena lakṣitaṃ, lakṣayet|
Ā. rā. anubodhidoṣajñānopāyamāha-tatreti| sirāsra iva-sirāvyadhadarśitena lakṣaṇena|
--------------------------------------------| upadravāścaṃ vikṛtijñānatasteṣu cādhikam||16|| āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ pravakṣyati| --------------------------------------------|17|
Sa. upadravāṃśca vikṛtijñānato lakṣayediti yojyam| vikṛtijñānaśabdena vikṛtivijñānīyaḥ (hṛ. śā. a. 5) upalakṣyate| teṣu ca-upadraveṣu madhye, yaḥ kāsākhya upadravaḥ sa āśukārī-kṣipraṃ mārayati, yato'tastameva raktapittanidānānantaraṃ prakarṣeṇa nidānaprāgrūpādibhirvakṣyati-bhaṇiṣyati, tantrakṛt|
Ā. rā. vikṛtivijñānīyoktamasādhyalakṣaṇaṃ smārayati-upadravāṃśceti| (hṛ. śā. a. 5174) -"raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet|| romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat| vāsaso'rañjanaṃ pūti vegavaccāti bhūri ca|| vṛddhaṃ pāṇḍujvaracachardikāsaśophātisāriṇam|" iti| rugviniścaye tu (mā. ni. rakta. ślo. 11) -"daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā| tṛṣṇā kaṇṭhaprabhedaḥ śirasi ca tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaṃ bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi bhavedraktapittosargāt|| māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāstrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham| yatkṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti||' iti| kūṇapaṃ-śavagandhi yat| iti raktapittanidānam|
--------------------------------------------| pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ||17||
Sa. pṛthagdoṣaistrayaḥ kṣayeṇaika iti kāsāḥ pañcaiva smṛtāḥ| nanu, yadi pañcaiva kāsāstatkathaṃ bhaṇiṣyati ? (hṛ. ci. a. 3|1) - "kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret|" iti| na hyanyadoṣayukto vātikaḥ kāso'bhihitaḥ| api tu tribhirapi doṣaiḥ pṛthagevoktāḥ kāsāḥ| tathā, (hṛ. ci. a. 3|25) - "pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam|" tathā, (hṛ. ci. a. 3|27) - "pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām| yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ||" ityādi| tathā, asminnevādhyāye'dhyeṣyate (ślo. 37) - "sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayāt" iti| tadetatpūrvāparavyāhatamiva| atrocyate| kāsāḥ pañcaiva vakṣyamāṇayā samprāptyā jāyante, vastusvābhāvyāt| anantaraṃ vātikakāse kadācidāhāravihāravaśāt pittenānubandhaḥ kadācit śleṣmaṇā jāyate| pittakāse tathaivāhāravihāravaśāt kadācidvātenānubandhaḥ kadācicchleṣmaṇeti| kaphakāse'pi tadvadāhāravihāravaśāt vātenānubandhaḥ kadācitpittena| iti kiñcidatra pūrvāparavyāhatatvam|
Ā. rā. atha kāsaprakaraṇam| tatra kāsabhedānāha-pañca kāsā iti|
kṣayāyopekṣitāḥ sarve-----------------------| ------------------------------------------------|18|
Sa. sarva eva kāsā upekṣitāḥ-cikitsāṃ vinā, kṣayāya sampadyante, uttarottarakriyāvasthākarṣaṇāt| kṣayajo'pyupekṣitaḥ kṣayāyaiveti bodhyam|
Ā. rā. pañcānāṃ kṣayahetutvamāha-kṣayāyeti|
---------------------------balinaścottarottaram| ------------------------------------------------|18|
Sa. uttarottaraṃ caite kāsā balinaḥ|
Ā. rā. pañcānāmuttarottaraṃ duḥsādhyatvamāha-balinaśceti|
teṣāṃ kāsānāṃ pūrvarūpamāha - ---------------------------------------------------| teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ||18|| śūkapūrṇābhakaṇṭhatvam--------------------------| ---------------------------------------------------|19|
Sa. teṣāṃ-kāsānāṃ, bhaviṣyatāṃ utpitsūnāṃ, gale kaṇḍūḥ-kharjūḥ, tathā'rocakaḥ, tathā śūkapūrṇasadṛśakaṇṭhatvaṃ ca bhavati|
Ā. rā. pūrvarūpamāha-teṣāmiti| saṅgrahe tu (ni. a. 3) -"asvāsthyaṃ hṛdayasya ca|" ityadhikam|
adhunā sarvakāsānāṃ samprāptiṃ darśayati - ---------------------------------tatrādho vihato'nilaḥ| ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyorastasmin kaṇṭhe ca saṃsajan||19|| śiraḥsrotāṃsi sampūrya tato'ṅgānyutkṣipanniva| kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥ pārśve ca pīḍayan||20|| pravartate sa vaktreṇa bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ| ---------------------------------------------------|21|
Sa. tatra-teṣu kāseṣu, anilo'dhaḥ-adhastāt, vihato-viśeṣeṇātyarthaṃ hataḥ, ūrdhvaṃ pravṛtto'nantaraṃ krameṇoro-hṛdayaṃ, prāpya tasmin-urasi, saṃsajan-abhiṣvajamānaḥ, tathā kaṇṭhe'pi saṃsajan, anantaraṃ śirasrotāṃsi sampūrya-mastakaśirā ādmāpya, tataḥ-anantaram, aṅgāni-sarvānavayavān, utkṣipanniva-ūrdhvaṃ prerayanniva, tathā'kṣiṇī kṣipanniva-bahiriva śarīrātprerayan, tathā pṛṣṭhamuraśca pārśve ca pīḍayan, saḥ-vāyuḥ, vakkreṇa pravartate| kimbhūtaḥ ? bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ, bhinnaṃ-bhagnaṃ, yat kāsyaṃ tattulyaśabdaḥ|
Ā. rā. samprāptimāha-tatrādha iti| saṅgrahe tu (ni. a. 3) - "kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlamadhuroṣaṇaiḥ| rūkṣaśītagurusnigdhakledapiryuṣitāśanaiḥ|| dhāraṇodīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ| anyaiśca tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ|| kruddhaḥ pratihato'pāne yadā'pānaḥ pravartate| ūrdhvaṃ rasasya sa sthāne tiṣṭhannurasi pīḍyate|| udānena sajaṃstatra kaṇṭhe cānuprapūrya ca| vāhinīrgalarmūrdhasthāstatoṅgānyutkṣipanniva|| kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭamuraḥ pārśve ca pīḍayan| vivṛtatvānmukhenaiti bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ|| yasmāttasmātsa varṇaujobalamāṃsakṣayāvahaḥ|' iti|
nanu, kathamekarūpāyāṃ kāsasamprāptau satyāmanekarūpatā kāsarugdhvanīnāṃ jāyate ? ityāha - ---------------------------------------------------| hetubhedātpratīghātabhedo vāyoḥ saraṃhasaḥ||21|| yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ| ---------------------------------------------------|22|
Sa. hetubhedāt-nidānaviśeṣāt, kāsasamprāptau vartamānasya vāyoḥ pratīghātabhedaḥ-pratyāhāraviśeṣaḥ| kimbhūtasya vāyoḥ ? saraṃhaso-vegavataḥ| yat-yasmāt, tataḥ-tasmāt, rujāśabdayoḥ-śūladhvanyoḥ, vaiṣamyaṃ-na samatā, kāsānāṃ jāyate| anyādṛśau ruk''śabdau vātakāse, anyādṛśāvanyeṣu kāseṣu|
Ā. rā. samprāptyaikye'pi kāsabhede yuktimāha-hetubhedāditi| yadyapi pañcānāṃ kāsānāṃ vāyureva samavāyikāraṇam, tathā'pi nimittakāraṇānāṃ pittādīnāṃ bhedādvāyoḥ pratīyate bhedaḥ| pittena kaphena uraḥkṣatena dhātujakṣayasaṅkucitaiḥ srotobhiryo'nyathā pratihanyate pratighātabhedāt| śūlabhedaḥ śabdabhedaśca kāsānāṃ bhedakaḥ| yat-yasmāt|
adhunā vātakāsasya nidānādinirdeśārthamāha - ----------------------------------------------------| kupito vātalairvātaḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavakkratām||22|| hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān| karoti śuṣkaṃ kāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam||23|| so'ṅgaharṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet| ---------------------------------------------------|24|
Sa. vātalairvātaḥ kupitaḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavakkratāṃ hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān karoti| tathā, ativegapīḍāśabdayutaṃ śuṣkaṃ ca kāsaṃ karoti| vātalairiti nirdeśe'tyarthavātalaiḥ kupito vāyuriti bodhyam| vātike kāse'nyeṣvapi hi kāseṣvīṣadvātalaiḥ kupitasya vātasyānujñā'styeva| kupitaṃ vātamantareṇa hi kāsānāṃ janmāsambhavaḥ| kopastu kopakāraṇairvinā yathāyathaṃ doṣāṇāṃ na jāyate| tasmādatrātivātalaiḥ kupita iti bodhyam| tathā, saḥ-vāyuḥ, aṅgaṃ harṣayati| tathā, kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet|
Ā. rā. vātakāsalakṣaṇamāha-kupita iti| kaṣāyavijjalādiṣu yāni vātalāni, taiḥ kupitaiḥ| anayeva pittakāse pittalaiḥ, śleṣmakāse śleṣmalairiti jñeyam| kṣobhaḥ-śarīrasañcalanam| saḥ-śuṣkakāsaḥ| aṅgaharṣau-aṅgāni kaṇṭakitāni kurvan|
---------------------------------------------------| pittātpītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ||24|| pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako'mlakaḥ| pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam||25||
Sa. pittāt-pittakāsāt, pītākṣikaphatādikaṃ jāyate| jyotīṃṣi-tārakāḥ, teṣāṃ darśanamiva|
Ā. rā. pittakāsalakṣaṇamāha-pittāditi|
kaphāduro'lparuḍmūrddhahṛdayaṃ stimitaṃ guru| kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardyarocakāḥ||26|| romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam| ---------------------------------------------------|27|
Sa. kaphāt-kaphakāsāt, uro'lparugityādi jāyate| pittalaiḥ kupitāt pittāt, tathā śleṣmalaiḥ kupitāt kaphāt, ityanirdiṣṭamapi pittakaphakāsayornidiṣṭaṃ bodhyam|
Ā. rā. kaphakāsalakṣaṇamāha-kaphāditi|
idānīṃ kṣatakāsasya nidānādi nirūpayati - - - - ----------------------------------------------------| yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam||27|| urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī| kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam||28|| pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu| ṣṭhīvetkaṇṭhena rujatā vibhinneneva corasā||29|| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā| parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān||30|| pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato'sya ca| kramādvīryaṃ ruciḥ paktā balaṃ varṇaśca hīyate||31|| kṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ| ---------------------------------------------------|32|
Sa. yuddhaṃ-bāhuyuddhaṃ, ādyaṃ yeṣāṃ-sāhasānāṃ kaṭhinadhanurākarṣaṇādīnāṃ, taiḥ sāhasairayathābalaṃ-śaktyatikrameṇa, sevitaiḥ-ācaritaiḥ, urasyantaḥ-madhye, kṣate sati vāyuḥ pittenānugataḥ kāsaṃ karoti| taistairiti sarvanāmnā duḥśakaṃ hastyaśvādisādhanaṃ tathoccabhāṣaṇaṃ gurubhārodyamanaṃ vegavannadīṣu pratisrotastaraṇādikamuraḥkṣatotpādanaṃ gṛhyate| pittānugatamātreṇa ca vāyoratikopaṃ pratipādayati| ata evāha-balīti| pittānugatatvenaiva sa raktadūṣaṇaṃ kāsaṃ kurvan vāyuḥ, tena-kāsena, kaphaṃ saśoṇitaṃ-raktayutaṃ, tathā pītaṃ kuthitaṃ-pūtigandhiṃ, bahu ca ṣṭhīvet| tathā, kupitavāyuvaśāt kaphaṃ bahu śyāvaṃ śuṣkaṃ grathitaṃ-piṇḍitaṃ, caṣṭhīvet| tathā, kaṇṭhena rujatā-śūlavatā, tathorasā vibhinneneva-dvidheva vidīrṇena, tathā sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā-rujāyuktena, ca vakṣasopalakṣitaḥ parvabhedādimān puruṣaḥ, tathā pārāvata ivākūjan-avyaktaṃ śabdaṃ kurvan| tathā'sya-kāsinaḥ, krameṇa vīryādi hīyate| kṣīṇasya cāsya sāsṛṅmūtratā syāt pṛṣṭhakaṭīgrahaśceti| idānīṃ kṣayakāsalakṣaṇaṃ nirūpayati-
Ā. rā. kṣatakāsalakṣaṇamāha-yuddhādyairiti| tena-kāsena, hetau tṛtīyā, kaṇṭhenoraseti karaṇe| bhedatodaśūlānyurasaḥ| tataḥ-sopadravātkāsāt| kṣīṇasya-vīryādihīnasya|
idānīṃ kṣayakāsalakṣaṇaṃ nirūpayati - - - - ------------------------------------------------------| vāyupradhānāḥ kupitā dhātavo rājayakṣmiṇaḥ||32|| kurvantiḥ yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvetkaphaṃ tataḥ| pūtipūyopamaṃ pītaṃ visraṃ haritalohitam||33|| lucyeta iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca| akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ||34|| snigdhaprasannavakkratvaṃ śrīmaddaśananetratā| tato'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca||35||
Sa. rājāyakṣmiṇo-rājayakṣmavato narasya, vāyuḥ pradhāno-balī, yeṣāṃ te vāyupradhānāḥ| tathā, kupitāḥ-kruddhāḥ| ke te ? dhātavo-vātādayaḥ, kāsaṃ kurvanti| kaiḥ kupitāḥ ? yakṣmāyanaiḥ-yakṣmanidānoktaiḥ sāhasādibhiḥ| tataḥ-anantaraṃ, pūtipūyopamaṃ pītaṃ visraṃ tathā haritalohitaṃ ṣṭhīvet| tathā, pārśvelucyete iva-sthānātpracyāvyete iva| hṛdayaṃ ca patatīva-bhraśyatīva| tathā, asya-kṣayajakāsinaḥ, akasmāt-nimittamantareṇāpi, uṣṇaśītecchā bhavati| kadācicchītārto'pi noṣṇamabhilaṣati, kadācidatyuṣṇaklānto'pi na śītamabhilaṣati| tathā, bahvāśitvādayaḥ syuḥ| tataḥ-anantaraṃ, sarvāṇi kṣayarūpāṇi-pīnasaśvāsādīni, asyāvirbhavanti|
Ā. rā. kṣayakāsalakṣaṇamāha-vāyupradhānā iti| yakṣmāyatanaiḥ-rājayakṣmanidānaiḥ kupitāḥ| luñcyete-niṣpīḍyāpanīyete|
ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| yāpyo vā balināṃ, tadvat kṣatajo'bhinavau tu tau||36|| sidhyetāmapi sānāthyāt---------------------------| ------------------------------------------------------|37|
Sa. ityeṣaḥ-evamādirūpaḥ, kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| balināṃ-akṣīṇānāṃ, yāpyo vā dehanāśano veti vāśabdasyārthaḥ| tadvat-kṣayajakāsavat| kṣatajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśano balavatāṃ yāpyo vā dehanāśano vā bhavati| abhinavau tu tau-navotthitau punaḥ kṣayakṣatajakāsau, balināṃ sidhyetāmapi; na kevalamasādhyayāpyāvityapiśabdena dyotyate| kutaḥ sidhyetām ? sānāthyāt-catuṣpātsampatterityarthaḥ| idānīṃ śeṣāṇāmapi kāsānāṃ sādhyayāpyavibhāgaṃ nirūpayati-
Ā. rā. atha kāsānāṃ sādhyādibhedāḥ| tatra kṣayakāsasya-kṣīṇānāmiti| kṣīṇānāmasādhyaḥ| balināṃ yāpyo'sādhyo va| kṣayakṣatakāsayoḥ-abhinavāviti| sānāthyāt-bhiṣagādiguṇasampatteḥ| apiśabdāt kadācit na sidhyetām|
idānīṃ śeṣāṇāmapi kāsānāṃ sādhyayāpyavibhāgaṃ nirūpayati - - - - ------------------------------sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca||37||
Sa. pṛthagdoṣaiḥ-vātapittaśleṣmabhiḥ, ye jātāstrayaḥ kāsāste sādhyāḥ| ye punaruttarakālamāhāravihārādinā miśrāḥ-miśralakṣaṇāḥ sampannāḥ, te yāpyāḥ| kiṃ sarva eva miśradoṣotpannā yāpyāḥ ? netyāha-dvayāt,- doṣadvayāt, ye miśrāḥ sampannāste yāpyāḥ| na punardoṣatrayādye miśralakṣaṇāste'pi yāpyā iti dvayagrahaṇāt pratipādayati| sarve-kāsā ye sādhyā uktāḥ pṛthagdoṣajāste'pi, jarasā-jarayā hetubhūtayā, sthavirasyotpannā yāpyāḥ| vṛddho hi niṣkāsa eva yāpyānām| tathā covāca saṅgrahe (sū. a. 13) - "vṛddho yāpyānām|" iti|
Ā. rā. vātakāsāditrayasya sādhyatāmāha-sādhyā iti| dvidoṣāṇām-miśrā yāpyā dvayāditi| dvidoṣatvaṃ ca paścādanubandhinā doṣeṇa, dvidoṣajakāsānukteḥ| sarveṣāṃ kāsānām-sarve iti| yāpyatvaṃ sthavirasya puruṣasya, jarasā janitā ye kāsāste yāpyāḥ| āhāravihārajanitāstu sādhyāḥ| "kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam|" iti vikṛtau (hṛ. śā. a. 5/76)|
kāsācchvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ| bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttaṃ tvarayā jayet|38| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne raktapittakāsanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. [ yasmāt- ] yataḥ kāraṇāt, kāsādupekṣayā sahakārikāraṇabhūtayā śvāsādayo rogā bhavanti, tasmāt taṃ-kāsaṃ, tvarayā-śīghrameva, jayet| ādiśabdenātra pīnasādayo yakṣmanidānoktā gṛhyanta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne raktapittakāsanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
Ā. rā. kāsasyānupekṣaṇīyatvamāha-kāsāditi| iti kāsanidānam| [iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| nidānaṃ raktapittādi sāmastyena nirūpitam|| 3||]