Sa. kāsanidānādanantaraṃ śvāsanidānārambho'yaṃ sambandhaḥ| kāsādupekṣayā śvāso bhavati| tathā'nantaramuktam (hṛ. ni. a. 3|38) - "kāsācchvāsakṣayacchardi" ityādi| tasmācchvāsanidānārambho yuktaḥ| śvāsena tu sahaikīkṛtya hidhmāyāḥ kathane yuktyā tantrakṛt kāraṇaṃ vakṣyati (ślo. 18) - "śvāsaikahetuprāgrūpa" ityādinā|
athātaḥ śvāsahidhmānidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. pūrvavadetadvyākhyeyam|
atha śvāsasya nidānāni lakṣayati - - - - kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ| āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi||1|| rajodhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā| ------------------------------------------------|2|
Sa. kāsādhikyena śvāso jāyate, ityetadasya pradhānaṃ nidānam| tathā, pūrvairvā-sarvaroganidānoktaiḥ, vātādidoṣakopanaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ| na kevalametairyāvadāmātisārādibhiḥ| āmātisāreṇa vamathunā viṣeṇa pāṇḍurogeṇa jvareṇa ca|
Ā. rā. atha śvāsaprakaraṇam| tatra hetūnāha-kāsavṛddhyeti| pūrvaiḥ-sarvaroganidānoktaiḥ| rajo-dhūliḥ|
------------------------------------------------| kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ||2||
Sa. śvāsaḥ kṣudrakāditvena pañcavidho bhavet|
Ā. rā. śvāsabhedānāha-kṣudraka iti|
adhunā śvāsasya pañcavidhasyāpi samprāptimāha - - - - kaphoparuddhagamanaḥ pavano viṣvagāsthitaḥ| prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan||3|| uraḥsthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam| -----------------------------------------------|4|
Sa. kaphenoparuddhaṃ-sthagitaṃ, gamanaṃ-mārgo, yasya sa evam| tathā, viṣvagāsthitaḥ-samantāddehaṃ vyāpya sthitaḥ, śvāsaṃ kurute| kiṃ kurvan ? prāṇāścodakaṃ cānnaṃ ca, tāni voḍhuṃ śīlaṃ yeṣāṃ tāni srotāṃsi dūṣayan-duṣṭāni vidadhat| yato duṣṭaḥ-kupitaḥ| tathā, urasi tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ| kimbhūtaṃ śvāsam ? āmāśayasamudbhavam| āmāśayāt samudbhavo-janma, yasya tamāśayasamudbhavam| śāstrakāraścaivaṃvidhāṃ samprāptiṃ darśayan yadauṣadhaṃ vātajit pācanadīpanaṃ tadatra śastamiti dyotayati| evaṃ sarvarogāṇāmapi samprāptyanurūpamauṣadhaṃ rogopaśāntyai iti vedyam| pavano viṣvagāsthita ityanenaivoraḥsthatve labdhe uraḥsthagrahaṇaṃ prakarṣārtham; atiśayenoraḥsthitaḥ śvāsaṃ karotītyarthaḥ|
Ā. rā. śvāsasamprāptimāha-kaphoparuddhagamana iti| viṣvak-sarvataḥ, svamārgaṃ hitvā'pi|
--------------------------------------------------| prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā||4|| ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca--------------------------| --------------------------------------------------|5|
Sa. tasya pañcavidhasyāpi śvāsasya pūrvarūpaṃ hṛcchūlādikaṃ śaṅkhabhedāvasānam|
Ā. rā. śvāsapūrvarūpamāha-prāgūpamiti| vilomatā-viparītatā|
--------------------------------tatrāyāsātibhojanaiḥ| preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃ saṃśamanaṃ marut||5||
Sa. tatra-pañcasu śvāseṣu madhye, marut-pavanaḥ, āyāsātibhojanaiḥ kṣudrākhyaṃ śvāsaṃ karoti| āyāso-vyāyāmādirūpaḥ, tena tathā'tibhojanena preritaḥ-prakarṣeṇerita unmārgagāmīkṛtaḥ, kopita ityarthaḥ| kimbhūtaṃ śvāsam ? svayaṃ saṃśamanaṃ,-cikitsāṃ vinā kiñcitkālātivāhanena śāmyatītyarthaḥ, acirakālāvasthāyitvāt| svayaṃ saṃśamanādalpabalatvācca kṣudrasaṃjño'yam|
Ā. rā. kṣudrakalakṣaṇamāha-tatreti| kṣudraṃ-kṣudrakaśvāsam| svayaṃ-auṣadhaṃ vinaiva|
atha tamakaṃ lakṣayati - - - - pratilomaṃ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham| parigṛhya śirogrīvamuraḥ pārśve ca pīḍayan||6|| kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamaruciṃ pīnasaṃ tṛṣam| karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam||7|| pratāmyettasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī| kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamṛcchati||8|| ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān| viśuṣkāsyo muhuḥśvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ||9|| meghāmbuśītaprāgvātaiḥ, śleṣmalaiśca vivarddhate| sa yāpyastamakaḥ, sādhyo navo vā balino bhavet||10||
Sa. pavanaḥ pratilomaṃ-viparyayaṃ kṛtvā, śirāḥ-srotāṃsi, gacchan śvāsaṃ karoti| tathā kaphamudīrya-ūrdhvaṃ prerya, tathā śiro grīvāṃ ca parigṛhya-samantādgṛhītvā, tathoraḥ pārśve ca pīḍayan-nirmanthayan, kāsādīn śvāsaṃ ca tīvravegaṃ tathā prāṇopatāpinaṃ karoti| prāṇākhyo vāyurupatapyate yena tacchīlatvādasau prāṇopatāpī śvāsaḥ| tasya-tamakasya, vegena-balena, puruṣaḥ pratāmyet-duḥkhī sampadyate, śleṣmaṇā ruddhamārgatvāt| ata evāha-niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhīti| sa ca tamakaśvāsī śayānaḥ-śayyāmāsīnaḥ, kṛcchrāt-duḥkhena, śvāsiti-śvāsaṃ muñcati| niṣaṇṇaḥ-upaviṣṭaḥ san, svāsthyamṛcchati-nīruk''tvaṃ prāpnoti| ucchrite'kṣiṇī yasya sa ucchritākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣaṇoḥ" iti ṣac| ucchritākṣaḥ-ūrdhvadṛk| lalāṭena svidyatā-svedayuktenopalakṣitaḥ bhṛśaṃ-atiśayena, artimān-pīḍāvān| tathā viśuṣkamāsyaṃ yasya sa evam| muhuḥ-punaḥpunaḥ, śvāso yasya sa muhuḥśvāsī| uṣṇaṃ kāṅkṣati-abhilaṣati| tathā, savepathuḥ-kampavān| sa ca tamako meghādibhiḥ pṛthak tathā śleṣmalaiḥ-guḍādibhiḥ, varddhate-vṛddhiṃ yāti| meghaśabdenātrobhayaṃ gṛhyate, meghonnamanaṃ varṣaṇaṃ ca| tena meghonnamanena varddhate tadupalakṣitena kālena varṣākhyena ca varddhate| evaṃ śītaśabdenāpi dvayaṃ gṛhyate,-śītalakṣaṇaḥ kālo hemantaśiśirākhyaḥ, śītaguṇayukta auṣadhāhāravihārādiḥ, tenobhayenāpi vivarddhate| sa tamakaḥ śvāso yāpyo-nāsau sukhasādhyaḥ, kṛcchrasādhyo vā durbalasya puṃsaḥ| sa evābhinavotpanno balavataḥ puṃsaḥ sādhyo vā bhavet| sambhāvanāyāṃ liṅ, sādhyatvena sambhāvyata ityarthaḥ|
Ā. rā. tamakalakṣaṇamāha-pratilomamiti| śirogrīvaṃ parigṛhya-stambhayitvā| prāṇāḥ-indriyāṇi śvāsasya| ucchritākṣaḥ-ūrdhvanetraḥ| lalāṭenārtimān, akṣṇā kāṇavattṛtīyā| meghādibhiścaturbhiḥ, śleṣmalatve'pi pṛthak grahaṇamatiśayārtham| navatve balitve'pi sādhyaḥ| vāśabdātso'pi kadācidyāpyaḥ|
jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyetpratamakastu saḥ| --------------------------------------------------|11|
Sa. sa eva-tamakākhyo jvaramūrcchāyuto yadā bhavati, śītaiścoṣadhāhāravihāraiḥ śāmyet-śamaṃ yāti na tamakavat varddhate, tadā sa ca pratamaka ucyate| ayaṃ ca tamakasyaiva bheda iti ṣaṭtvaṃ śvāsānāṃ nāśaṅkyam|
Ā. rā. tamakaviśeṣapratamakalakṣaṇamāha-jvaramūrcchayuta iti|
atha chinnaṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------------| chinnācchvasiti vicchinnaṃ marmacchedarujārditaḥ||11|| sasvedamūrcchaḥ sānāho bastidāhanirodhavān| adhodṛgviplutākṣaśca muhyan raktaikalocanaḥ||12|| śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ| --------------------------------------------------|13|
Sa. chinnākhyācchvāsāt vicchinnaṃ kṛtvā naraḥ śvasiti-na nirantaram| marmacchedatulyayā rujayā'rditaḥ| tathā, saha svedamūrcchābhyāṃ vartate sasvedamūrcchaḥ| tathā, ādhmānvān| dāhaśca nirodhaśca dāhanirodhau, bastau dāhaniradhau bastidāhanirodhau, tau vidyete yasya sa evam| adhaḥ-adhastāt, dṛk-dṛṣṭiḥ, yasya sa evam| tathā, viplute-ekatrānavasthite, akṣiṇī yasya sa evam| tathā, muhyan-mohaṃ gacchan| tathā, raktamekaṃ locanaṃ yasya sa evam| tathā, śuṣkāsyaḥ san dīnaṃ pralapan| tathā, naṣṭakāntirvicetāśca|
Ā. rā. chinnaśvāsalakṣanamāha-chinācchvasitīti| marmacchedatulyā rujā| nirodho-mūtrāpravṛttiḥ| viplutākṣaḥ-sāśrunetraḥ|
adhunā mahadākhyaṃ śvāsaṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------------| mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan||13|| uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam| praṇaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ||14|| vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk| śuṣkakaṇṭho muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśirotiruk||15||
Sa. mahatā śvāsenārtaḥ puruṣo mahatā nādena-śabdena, śvasiti yāvatkarṇaśaṅkhaśirotirugiti| krathan-kvaṇan| uddhūyamānaḥ-utkampyamānaḥ| saṃrabdhaḥ-saṅkṣubhitaḥ| jñānaṃ-tattvāvabodhaḥ| vijñānaṃ-karmasu kauśalam|
Ā. rā. mahāśvāsalakṣaṇamāha-mahato mahateti| mahataḥ-śvāsāt| mahatā-nādena| krathan-kūjan| uddūyamānaḥ-āndolyamānaḥ| saṃrabdhaḥ-kṛtvai(kṣubdhvai)va| vibhrāntaṃ-asthiram| viśīrṇā-viśakalitā|
athordhvalakṣaṇārthamāha - - - - dīrghamūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||16|| ūrdhvadṛgvīkṣate bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan| marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddhavāk||17||
Sa. ūrdhvākhyācchvāsāt dīrghamūrdhvaṃ śvasiti| ūrdhvaṃ śvāsaṃ muktvā punaradho niśvāsavanna taṃ śvāsaṃ pratyāharati| yathā,-anyeṣu śvāseṣu nara ūrdhvaṃ dīrghaṃ śvāsaṃ muktvā punaradhaḥ pratyāharati-punarantaḥ praveśayituṃ śaknoti, naivamasminnūrdhvaśvāsa ityarthaḥ| kimbhūto naro'tra syāt ? ityāha-śleṣmetyādi| śleṣmaṇā''vṛtāni mukhāni yeṣāṃ tānyevam, śleṣmāvṛtamukhāni srotāṃsi yasya sa evam| tathā, kruddhagandhavahena-kupitamarutā, arditaḥ-pīḍitaḥ| tathā, ūrdhva dṛg-dṛṣṭiḥ, yasya sa ūrdhvadṛk| tathā, akṣiṇī paritaḥ-samantāt, kṣipan bhrāntaṃ kṛtvā vīkṣate| tathā, marmasu chidyamāneṣviva paridevī-duḥkhārtaḥ, sampadyate| tathā, niruddhavāk-antaḥpraviṣṭavāgityarthaḥ|
Ā. rā. ūrdhvaśvāsalakṣaṇamāha-dīrghamūrdhvamiti| ūrdhvāt-ūrdhvaśvāsāt| gandhavaho-vāyuḥ| paridevī-rodanavān|
ete siddhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam| -------------------------------------------------|18| iti śvāsanidānam||1||
Sa. ete-tamakādayaḥ śvāsāḥ, avyaktāḥ-asphuṭarūpāḥ, sidhdyeyuścikitsyamānāḥ| vyaktāḥ-sphuṭalakṣaṇāḥ, punardhruvaṃ-niścitaṃ, prāṇaharāḥ syuḥ|
Ā. rā. chinnādīnāṃ śvāsānāṃ sādhyatvamasādhyatvaṃ cāha-ete sidhdyeyuriti| avyaktāḥ-tamakādbhinnatvena anirdhāritāḥ| "kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam|" iti vikṛtau (hṛ. śā. a. 5/76)| iti śvāsanidānam|
atha hidhmāsvarūpaṃ lakṣayati - - - - atha hidhmānidānam| -------------------------------------------------| śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ||18|| hidhmāḥ--------------------------------------| -------------------------------------------------|19|
Sa. ekaśabdastulyārthaḥ| śvāsānāṃ tulyā hetvādayo yāsāṃ-hidhmānāṃ, tāḥ śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ| śvāsānāṃ hetuḥ-"kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ" (ślo. 1) ityādigranthena pratipāditaḥ, sa eva hidhmānāṃ hetuḥ| śvāsānāṃ prāgrūpaṃ-"hṛtpārśvaśūlaṃ" (ślo. 4) ityādi, tadeva hidhmānām| tathā, śvāsāḥ pañca, hidhmā api pañca| śvāsānāṃ prakṛtiḥ-āsannaṃ kāraṇam,-"kaphoparuddhagamanaḥ" (ślo. 3) ityādiviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ pavanaḥ, tādṛśa eva vāto hidhmānāṃ prakṛtiḥ| śvāsānāṃ saṃśrayaḥ-āśrayaḥ, yamadhiṣṭhāya sambhavanti śvāsāḥ| yathā,-"āmāśayasamudbhavam" (ślo. 4) iti, sa eva hidhmānām| prāyikatvaṃ vā'sya bodhyam| jatrumūlādapyutpateḥ kṣudrāyāḥ| tadevaṃ śvāsānāṃ tulyā hetvādayo hidhmānām|
Ā. rā. atha hidhmāprakaraṇam| tatra hidhmāyāḥ śvāsatulyatvamāha-śvāsaikahetviti| ekā-tulyā| prakṛtiḥ-samprāptiḥ| saṃśrayaḥ-sthānam|
--------bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca| gambhīrā ca------------------------------------|19|
Sa. bhaktodbhavādyāḥ pañca hidhmāḥ| itiśabdo vyavacchede, caḥ samuccaye| evaṃ gambhīrā cetyatrāpi|
Ā. rā. pañcānāṃ hidhmānāṃ nāmānyāha-bhaktodbhaveti|
bhaktodbhavāṃ lakṣayitumāha - - - - --------------------------------------------------| ----------------maruttatra tvarayā'yuktisevitaiḥ||19|| rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ| karoti hidhmāmarujāṃ mandaśabdāṃ kṣavānugāṃ||20|| śamaṃ sātmyānnapānena yā prayāti ca sā'nnajā| --------------------------------------------------|21|
Sa. tatra-tāsu hidhmāsu madhye, annajāṃ hidhmāmevaṃprakārāṃ marut karoti| kimbhūto marut ? annapānaiḥ prapīḍito-bādhitaḥ| kimbhūtaiḥ ? rūkṣatīkṣṇakharāsātmyaiḥ, sāmarthyādabhyavahṛtaiḥ| tathā, tvarayā-kramamanapekṣya, ayuktyā-yathecchayā, vā sevitaiḥ| kimbhūtāṃ hidhmām ? arujāṃ-pīḍayā rahitāṃ| tathā, mandaśabdāṃ-mandavegāṃ| tathā, kṣavena-kṣutyā, anugatāṃ-anubaddhām| na kevalamevaṃlakṣaṇopetā yā sā'nnajā, yā ca sātmyenānnapānena śamaṃ yāti sā'pyannajaiva| atra cānnapānairiti hetunirdeśaḥ| arujaṃ mandaśabdāṃ kṣavānugāmiti lakṣaṇanirdeśaḥ| śamaṃ sātmyānnapānenetyupaśayanirdeśaḥ|
Ā. rā. bhaktodbhavālakṣaṇamāha-maruttatreti| tvarayā-vegena sevitaiḥ| [ayuktisevitaiḥ-] ayuktiryathā bhavatyevaṃ sevitaiḥ, anena sahedaṃ sevyamasmādanantaramidaṃ sevyamityādikā yuktiḥ| rūkṣādibhiśca sevitaiḥ-yuktyā'pi tvarāṃ vinā'pi| kṣavānugāṃ-kṣutayuktām |
atha kṣudrākhyāṃ lakṣayitumāha - - - - ----------------------------------------------------| āyāsātpavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet||21|| jatrumūlapravisṛtāmalpavegāṃ mṛduṃ ca sā| vṛddhimāyāsyato yāti bhuktamātre ca mārdavam||22||
Sa. āyāsāt-vyāyāmāt, pavanaḥ svalpāt prakopāt kṣudraḥ-alpaḥ, kṣudraṃ hidhmāṃ pravartayet-vidadhyāt| kimbhūtām ? jatrumūlāt prakarṣeṇa visṛtāṃ-jātām| ata eva kṣudratvādalpavegām, tathā mṛduṃ-nātirujākarīm| sā cāyāsyataḥ-āyāsaṃ kurvato, vṛddhiṃ yāti| bhuktamātre ca-sadyo bhukte, mārdavaṃ-mṛdutvaṃ, yāti|
Ā. rā. kṣudrālakṣanamāha-āyāsāditi| jatrumūlaṃ-kaṇṭhorasoḥ sandhiḥ|
adhunā yamalāṃ vyācaṣṭe - - - - cireṇa yamalairvegairāhāre yā pravartate| pariṇāmonmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati||23|| kampayantī śirogrīvamādhmātasyātitṛṣyataḥ| pralāpacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhiṇaḥ||24|| yamalā veginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā| --------------------------------------------|25|
Sa. cireṇa kālena, āhāre pariṇāmonmukhe-pratyāsannapariṇāme, tathā pariṇāme cāhārasya, yā vṛddhiṃ gacchati, yamalaiśca vegaiḥ-na kevalaiḥ, yā pravartate sā yamalavegapravartanāt-yamalākhyā hidhmā| kiṃ kurvatī sā pravartate ? śiraśca grīvāṃ ca kampayantī| kimbhūtasya narasya ? ādhmātasya tathā'titṛṣyataḥ-tṛḍārtasya, tathā pralāpādimataḥ| saiva ca yamalā veginī, saiva pariṇāmavatī, ityevaṃ saṃjñātrayamasyā bodhyam|
Ā. rā. yamalālakṣaṇamāha-cireṇeti| yamalairvegaiḥ-dvau vegau nirantarau kṛtva punaścireṇa dvau punaścireṇa dvāviti, pravartate| pacyamāne āhāre varddhate| yamalādīni trīṇi nāmāni|
mahāhidhmāṃ vyācikhyāsurāha - - - - --------------------------------------------| stabdhabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ||25|| stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī| rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam||26|| pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahāhidhmā pravartate| mahāmūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā||27||
Sa. stabdhaṃ bhrūyugmaṃ śaṅkhayugmaṃ ca yasya tasya tathāvidhasya puruṣasya mahāhidhmā pravartate| tathā, sāsre viplute-cale, cakṣuṣī yasya tasya, tathedamidaṃ kurvāṇā pravartate| tanuṃ-dehaṃ, stambhayantī-niścalaṃ kurvatī, tathā vācaṃ stambhayantī-mūkatvaṃ ca kurvāṇā, smṛtiṃ saṃjñā ca muṣṇatī-smṛtisaṃjñayorapaharaṇaṃ vidadhatī, tathā'nnasya-caturvidhasyāpi, mārgaṃ rundhatī, tathā marmaṇāṃ-hṛdayādīnāṃ, ghaṭṭanaṃ-cālanaṃ, kurvatī, tathā pṛṣṭhato namanaṃ tathā śoṣaṃ śarīrasya kurvatī, mahāhidhmā pravartata iti yojyam| tathā, mahat mūlaṃ-utpattau kāraṇaṃ, yasyāḥ sā mahāmūlā| tathā, mahāśabdā mahāvegā mahābalā ceyaṃ bhavati| etaiśca viśeṣaṇairasyāḥ śighraprāṇahāritvaṃ dyotyate|
Ā. rā. mahatīlakṣaṇamāha-dhvastabhrūśaṅkhayugmasyeti|
atha gambhīrāṃ lakṣayati - - - - pakvāśayādvā nābhervā pūrvavadyā pravartate| tadrūpā sā muhuḥ kuryājjṛmbhāmaṅgaprasāraṇam||28|| gambhīreṇānunādena gambhīrā-------------------| ---------------------------------------------|29|
Sa. pakvāśayāt-nābheradhastāt, athavā nābheḥ-nābhideśāt, yā pravartate, sā pūrvavaditi mahāhidhmāvat| yathā,-mahāhidhmā "stabdhabhrūśaṅkhayugmasya" (ślo. 25) ityādiviśeṣaṇavisiṣṭā pravartate tathaiveyaṃ tathābhūtasya puruṣasyetyarthaḥ| tathā, tadrūpā-tasyā mahāhidhmāyāḥ sadṛśaṃ rūpaṃ-lakṣaṇaṃ, yasyāḥ sā tadrūpā| mahāhidhmāto'syā idamadhikaṃ lakṣaṇam,-muhurmuhurjṛmbhāṃ tathā muhurmuhuraṅgaprasāraṇaṃ kuryāt| gambhīreṇānunādeneti| anunādaḥ-anuraṇanam, ghaṇṭādīnāmiva| gambhīreṇānunādena hetunā gambhīrākhyeyam| 00000000000
-------------------------------------tāsu sādhayet| ādye dve, varjayedantye sarvaliṅgāṃ ca veginīm||29|| sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya bhaktacchedakṣatasya vā||30|| iti hidhmānidānam||2||
Sa. tāsu-pañcasu hidhmāsu madhye, ādye dve ye hidhme-bhaktodbhavākṣudrākhye, te sādhayet-cikitset, sādhyatvāt| antye ye dve-mahāhidhmāgambhīrākhye, te varjayet-nopakramet, asādhyatvāt| ādau bhave ādye, evamantye, "digāditvāt (dibhyo yat" iti) yat| tathā veginīṃ ca-yamalākhyāṃ, sarvaliṅgāṃ yathoktalakṣaṇāṃ varjayet| na kevalametā eva varjayet, yāvatsarvā api hidhmā evaṃbhūtasya puruṣasya jātā varjayet| kimbhūtasya ? [sañcitāmasya-] cirakālasambhṛtāmasya, tathā sthavirasya-vṛddhasya, tathā vyavāyinaḥ-strīgamanaśīlasya. [tathā vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya,] tathā bhaktasya chedo bhaktacchedo,-bhojananivṛttiḥ, tena kṣataḥ-kṣīṇo durbalo, bhaktacchedakṣataḥ, tasya ca varjayet| 00000000
adhunā hidhmāśvāsayoḥ śīghrakāritvamāha - - - sarve'pi rogā nāśāya na tvevaṃ śīghrakāriṇaḥ| hidhmāśvāsau yathā tau hi mṛtyukāle kṛtālayau|31| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne śvāsahidhmānidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Sa. sarve rogā nāśāya-abhāvāya, syuḥ| na kevalaṃ hidhmāśvāsāvityupadarśanārtho'piśabdaḥ| na punarevaṃ śīghravināśakāriṇaḥ sarve, yathā hidhmāśvāsau śīghravināśakāriṇau| yasmāttau mṛtyukāle-maraṇāvasare, kṛtālayau-vihitavasatī, tasmin kāle tayoravaśyaṃbhāvitvāt| śīghramāraṇasvabhāvatvādanayostu cikitsāyāṃ satvaraṃ yatitavyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne śvāsahidhmānidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||
Ā. rā. [iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śvāsahidhmānidānaṃ ca sāmastyena nirūpitam|| 4||]