5. rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. śvāsahidhmanidānādanantaraṃ rājayakṣmādinidānārambhe'yaṃ sambandhaḥ| kāsādupekṣayā "śvāsakṣayacchardi" (hṛ. ni. a. 3|38) ityuktam| hidhmāśvāsayoścaikayogakṣematvāt śvāsahidhmānidānānantaraṃ rājayakṣmanidānamārabhyate -
athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. pūrvavadatra vyākhyā| ādiśabdena svarabhedādīnāṃ grahaṇam|
rājayakṣmā ka ucyate ? yasyedaṃ nidānam, ityāha - - - - atha rājayakṣmanidānam| anekarogānugato bahurogapurogamaḥ| rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti ca smṛtaḥ||1||
Sa. anekaiḥjvarātīsārādibhiḥ, parivṛtaḥ| tathā, bahūnāṃ rogāṇāṃ-gulmātīsārādīnāṃ, purogamaḥ-pradhānaśca| yathā hi rājā prāk paścāt rathebhāśvajanairanugamyate, tathā'yaṃ rogo rogaiḥ| rājayakṣmetyādayaścatasraḥ saṃjñāḥ|
Ā. rā. atha rājayakṣmaprakaraṇam| tasya nāmacatuṣṭayamāha-anekarogānugata iti|
tatrādyāṃ saṃjñāṃ vyutpādayannāha - - - - nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ||2|| dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ| rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu rājanāt||3||
Sa. nakṣatrāṇāṃ-aścinyādīnāṃ, tathā dvijānāṃ-brāhmaṇānāṃ ca, yo rājā-candraḥ, tasya purā-pūrvaṃ, abhavat| pūrvakalpe hi rohiṇyāmatisaktasya candrasya śvaśuraṃ dakṣamanṛtavādena vañcayato'pamānitaduhitṛsnehavaśādudbhūtakrodhāt prajāpaterdakṣataḥ rājayakṣmā'bhavaditi śrūyate| tasmādrājño yakṣmā rājayakṣmetyucyate ṣaṣṭhīsamāsavyutpattyā| yacca-yasmācca, rājā ca yakṣmā ca-rājāca rogāṇāṃ madhye anekarogānīkaparivṛtatvena yakṣmā ca, tato rājā cāsau yakṣmā ca rājayakṣmā'bhimato munīnāmiti śeṣaḥ| tathā dehaścauṣadhaṃ ca, tayoḥ kṣayaḥ, tasya kṛtiḥ-kāraṇaṃ, tato dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣaya ityucyate| anena cāsya vyādherbahukālasthāyitvaṃ dyotayati| kilāyaṃ vyādhirbahutaraṃ kālamavatiṣṭhate na ca śāntiṃ gacchati| yāvaddehaḥ kṣīyate, auṣadhānyapi kṣīyante, na punarayaṃ vyādhiḥ, iti dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣaya ityucyate| tatsambhāvācca saḥ| tadityanena dehauṣadhakṣayaḥ pratyavamṛśyate| sa sambhavo-janma, yasyāsau tatsambhavaḥ, tasmādapi kṣaya ityucyate| evamanyo'pi yo vyādhirdehauṣadhakṣayakārī, so'pi kṣayākhyasya vyādheḥ sambhavaḥ-kāraṇam, tasmājjāyata ityarthaḥ| rasādīnāṃ śoṣaṇāt śoṣa iti bhaṇyate| rogetyādi| bahuṣu rogeṣu madhye rogatvenaiṣa eva bhrājate, tasmādrogarāḍityucyate|
Ā. rā. nāmanirvacanamāha-nakṣatrāṇāmiti| rājñaḥ-candrasya, yakṣmā-rogo, rājayakṣmā| athavā, rogāṇāṃ rājā yakṣmā ceti rājayakṣmā| dehamauṣadhaṃ ca kṣiṇotīti kṣayaḥ| athavā, śukrādikṣayāt sambhavatīti kṣayaḥ, kāryakāraṇayorabhedopacārāt| rasādayo dhātavaḥ śuṣyantyaneneti śoṣaḥ| [rāja]vadrogeṣu rājata iti rogarāṭ|
sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ| annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ||4||
Sa. sāhasaṃ-kāyena vācā vā'yathābalamārambhaḥ| vegasaṃrodho-vātaviṇmūtrādīnāmunmukhībhūtānāṃ dhāraṇam| śukraṃ ca ojaśca snehaśca teṣāṃ saṅkṣayo-vināśaḥ| atra snehaśabdena dehasneho grāhyaḥ, dehaśabdalopaṃ kṛtvā'yaṃ nirdiṣṭaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 8|2)- "dehasnehaparikṣayāt" iti| tathā, annapānayoryathāśāstraṃ yo vidhistasya tyāgo-anyathāsevanamanyathā'bhyavahāraḥ| tasya-rājayakṣmaṇaḥ, catvāraḥ sāhasādayo hetavaḥ| pāṭhādeva catuḥsaṅkhyātve labdhe caturgrahaṇaṃ niyamārtham| yadyapi sāhasādaya ete pratyekamanekaprakāratayā bhinnāḥ, tathā'pi sāhasādicatuṣṭayaṃ nātikrāmantītyarthaḥ| tathā'smin rājayakṣmākhye sāhasaje vegasaṃrodhaje śukraujaḥsnehasaṅkṣayaje'nnapānavidhityāgaje vā caturvidhe viśeṣeṇa pavano hetuḥ|
Ā. rā. hetucatuṣṭayamāha-sāhasamiti| ojaḥ-śukramalaḥ| sneho-majjamalaḥ|
ata evāha - - - - tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan||5|| mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivivṛtya vā| sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayedgadān||6||
Sa. taiḥ-sāhasādibhiḥ, udīrṇo'nila idamidaṃ kurvan yathāsvaṃ gadān janayet| udīrṇaḥ-ulbaṇaḥ pittaśleṣmabhyāmadhikaḥ| ata eva pittamudīrya-svasthānāccyāvayitvā, tathā kaphaṃ sarvataḥ-sarvasmāt udīrya, tathā śarīrasandhīn-daśādhikaśatadvayasaṅkhyātān ātreyamatena tu dvisahasrasaṅkhyātān, āviśya-teṣāmantaḥ-praveśaṃ kṛtvā, tāścaṃ-sandhīn, prapīḍayan-prakarṣeṇa mardayanniva, tathā sirā api sakalaśarīragāḥ prapīḍayan, tathā'nyeṣāṃ srotasāṃ mukhāni-dvārāṇi ruddhvā, tathaiva tāni vā ativivṛtya-prasārya srotomukhāni| sarpannityādi| ūrdhvaṃ sarpan vāyuḥ pīnasādīn vyādhīn janayet, adhaḥ sarpan viḍbhraṃśaṃ viṭśoṣaṃ vā kuryāt, tiryak sarpan pārśvarujaṃ vā kuryāt, iti yathāsvaṃśabdasyārthaḥ|
Ā. rā. samprāptimāha-tairiti| taiḥ-hetubhiḥ| sarvata āviśya-sūkṣmeṣvavayaveṣu praviśya| tān-sandhīn| prapīḍayan-saṅkocayan| srotasāṃ-prāṇādivāhināṃ trayodaśānāṃ, mukhāni-dvārāṇi, rudhvā'tivivṛtya vā| tathaiva-yenaiva prakāreṇātisaṃvṛtatvaṃ tenaivātivivṛtatvam| prakāraścha-kaphapittābhyāṃ saha sañcāraḥ| tou hi kadācidvātaṃ rundhāte, kadācittena niḥsāryete| yathāsvaṃ-ūrdhvaṃ sapta pīnasādīn, adho dvou viḍrodhātisārou, tiryak trīn chardipārśvaśūlajvarān| yadyapi chardiḥ koṣṭhage, sandhige jvaraḥ, tathā'pi tiryaggativiśeṣatvādavirodhaḥ|
rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ| praseko mukhamādhuryaṃ sadanaṃ vahnidehayoḥ||7|| sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam| makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo'nnapānayoḥ||8|| hṛllāsaśchardiraruciraśnato'pi balakṣayaḥ| pāṇyoravekṣā pādāsyaśopho'kṣṇoratiśuklatā||9|| bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam| strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrddhaguṇṭhanam||10|| nakhakeśātivṛddhiśca, svapne cābhibhavo bhavet| pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ||11|| keśasthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam| śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato'mbhasaḥ||12|| jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām| -----------------------------------------------|13|
Sa. tasya-rājayakṣmaṇaḥ, bhaviṣyataḥ utpitsoḥ, rūpaṃ-agrarūpaṃ, pratiśyāyādi| vahneḥ sadanaṃ-pākāsāmarthyam| dehasya sādo-nirbalatā| sthālyamatrānnapānādīnāṃ śuddhānāmapyaśucidarśanamiti tadānīṃ puruṣasya mithyājñānaṃ jāyata ityarthaḥ| pāṇyoravekṣā-bhūyasā svapāṇī paśyati| bāhvoḥ pramāṇajijñāsā-kiyatpramāṇau me bāhū iti jñātumicchati| kāye-śarīre śobhane'pi, baibhatsyadarśanamiti mithyājñānaṃ tadānīṃ rogasvabhāvādasyotpadyate| mūrdhraḥ-mastakasya, guṇṭhanaṃ-vastrādinā sañchādanam| svapne ca tasya yakṣmiṇaḥ pataṅgādibhirabhibhavo bhavet-pataṅgādyaiḥ parābhūyate| pataṅgaḥ-kīṭabhedaḥ| tathā, keśādirāśiṣvadhirohaṇaṃ tathā śūnyagrāmadeśādīnāṃ darśanaṃ svapne bhavet|
Ā. rā. pūrvarūpamāha-rūpaṃ bhaviṣyata iti| bhṛśaṃ kṣavaḥ-nāsārogeṣu| sadanaṃ-svakāryākṣamatvam| sthālī-yatrānnaṃ pacyate| amatraṃ-yatrānnaṃ bhujyate| pāṇyoravekṣā-kīdṛśou me pāṇī iti jijñāsā| baibhatsyadarśanaṃ-sundareṣvasundaratvabuddhiḥ| ghṛṇitvaṃ-sakṛpatvam| pataṅgābhibhavādayo jvaraddṛkṣadarśanāntāḥ [ svapne bhavanti ]|
prāgrūpamuktvā sampratyekādaśarūpamadhikṛtyāha - - - - -------------------------------------------------------| pīnasaśvāsakāsāṃ samūrddhasvararujo'ruciḥ||13|| ūrdhvaṃ, viḍbhraṃśasaṃśoṣāvadhaḥ, cchardiśca koṣṭhage| tiryaksthe pārśvarudgoṣe, sandhige bhavati jvaraḥ||14|| rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ| -----------------------------------------------|15|
Sa. aṃsau ca mūrddhā ca svaraśca teṣāṃ rujoṃ'samūrddhasvararujaḥ| pīnasaśca śvāsaścāṃsamūrddhasvararujaśca tāḥ, tathā aruciḥ, ityūrdhvaṃ-ūrdhvasthite doṣe, bhavati| arucereṣaḥ pṛthagupanyāsaḥ prādhānyakhyāpanārthaḥ| yathā,-asmin vyādhāvatibhayāvaho'rucyākhya upadravo na tathā pīnasādaya iti| adhaḥsthite doṣe viśaḥ-purīṣasya, bhraṃśasaṃśoṣau viḍbhraṃśasaṃśoṣau bhavataḥ| "viḍbhraṃśo-bhinnavarcastvaṃ, viṭśoṣo-baddhaviṭkatā|" etayośca parasparaṃ viruddhatvānna tulyakālaṃ sambhavaḥ| tasmātkadācidviḍbhraṃśaḥ kadācidviṭśoṣo bhavati| chardistu koṣṭhasthite doṣe syāt| tiryaksthe doṣe pārśvaruk bhavati| sandhige jvaro bhavati| etāni pīnasādīnyekādaśa rūpāṇi śoṣiṇa utpadyante| munistvevamavocat (ca. ci. a. 8|23)- "pratiśyāyaṃ jvaraṃ kāsamaṅgamardaṃ śirorujam| śvāsaṃ viḍbhedamaruciṃ pārśvaśūlaṃ svarakṣayam|| kurute cāṃsasantāpamekādaśaṃ" ityādi|
Ā. rā. rūpamāha-pīnaseti| skandharūk mūrddharuk svararuk ceti trīṇi| viḍbhraṃśasaṃśoṣayorvaikalpikatvādekādaśatvam| vaṅgasene tu (rājayakṣmādhikāre ślo.9) "bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam| svarabhedaścha jāyante ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi||' iti|
-----------------------------------------------| teṣāmupadravān vidyātkaṇṭhoddhvaṃsamurorujam||15|| jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ| -----------------------------------------------|16|
Sa. teṣāṃ-ekādaśasaṅkhyānāṃ pīnasādīnāṃ pūrvotpannānāṃ, kaṇṭhoddhvaṃsādīn paścādutthitān saptopadravān jānīyāt| "vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramavighātī ca sa hyupadrava ucyate||" ityupadravalakṣaṇam|
Ā. rā. upadravānāha-teṣāmiti| uddvaṃso-vaikalyam| teṣāmiti rūpaprādhānyārtham, na svatantre pīnasādāvamī upadravāḥ|
-----------------------------------------------| tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam||16|| kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ--------------------| -----------------------------------------------|17|
Sa. tatra-tasmin rājayakṣmākhye vyādhau, vātādadhikāt śiraḥśūlādayaḥ syuḥ| ā raṃ-vātajasya rūpamāha-tatra vātāditi| aṃsasya pṛthagvacanamatiśayārtham|
----------------------------pittātpādāṃsapāṇiṣu| dāho'tisārosṛk''chardirmukhagandho jvaro madaḥ||17||
Sa. pittādadhikāt pādādiṣu dāhaḥ syāt| tathā, atīsārādayaśca syuḥ|
Ā. rā. pittajasya rūpamāha-pittāditi|
kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrddhāṅgagauravam| prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo'lpavahnitā||18||
Sa. kaphādadhikādarocakādayo daśa syuḥ|
Ā. rā. kaphajasya rūpamāha-kaphāditi|
yakṣmiṇo māṃsā(annā)dyabhyavahārato'pi dhātukṣayo jāyate, na dhātupuṣṭiḥ, ityatra yuktimāha - - - - doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ| srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca||19|| vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchanmāṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati||20|| pacyate koṣṭha evānnamannapaktraiva cāsya yat| prāyo'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye||21|| raso'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu| upastabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī||22||
Sa. doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, kapholbaṇatvāt srotodvāreṣu ruddheṣu-pihiteṣu satsu, rasaḥ svasthāna eva vidahyamāno-na samyagraktatāṃ prāpnuvan, tāṃstān-anekān kaṇṭhoddhvaṃsādīn, upadravān kuryāt| kimbhūtairdoṣaiḥ ? kapholbaṇaiḥ-śleṣmādhikaiḥ| ata eva kaphādhikatvāt sahopalepena śleṣmalepena saha vartante sopalepāḥ, taistathāvidhairdoṣaistadānīṃ mandānalatvaṃ kriyate| tenaiva ca mandānalatvena hetunā dhātūṣmasu-rasādyagniṣu, alpakeṣu-atiśayenālpeṣu| evamanekakāraṇasadbhāvādrasaḥ svasthāna eva vidahyamānaḥ-pittakāriṇīṃ madhyamāṃ pākāvasthāmanubhavan samyak pākamagacchan, yathocitān vikārāṃstāṃstān kurvan, māṃsādīn-māṃsaprabhṛtikān dhātūn, agacchan-aprāpnuvan, vidahyamānatayā raktatāmāpannaḥ, tadasṛk cordhvaṃ pradhāvati-ūrdhvaṃ prasarpati, kevalaṃ niṣṭhīvanasahitaṃ vā| tasmāt kṣayiṇo na tanmāṃsādidhātupuṣṭaye| kiñcāsmādapi hetoḥ sa raso na dhātupuṣṭaye| [yat-] yasmāt, [annaṃ] pacyate-annaṃ sārakiṭṭatvaṃ nīyate, annapaktraiva-jāṭharāgninā, koṣṭha eva-āmapakvāśayākhye| ubhayatrevakāro'vadhāraṇe| koṣṭha eva-na dhātuṣu, jāṭharāgninaiva-na dhātvagnibhiḥ, iti| yata evaṃ tato'smāt-prāṅnirūpitāddhetukadambakāt, prāyo malatāṃ-ādhikyena mūtrapurīṣatāṃ, prāptamannaṃ naiva dhātupuṣṭaye'laṃ-samartham| dhātupuṣṭigrahaṇenaitatsūcayati,-abhinavamṛtkumbhajalalavasyandananyāyena sūkṣmasrotonupraveśitayā so'nnaraso dhātvāpyāyanamātraṃ karotyeva, anyathā varṣagaṇānubandhi jīvitaṃ kṣayiṇo na sambhāvyeta| tasmāddhātusthitimātraṃ bhavati na tu dhātupoṣaṇamiti sthitam| rasaḥ-ubhayarūpo'nnaraso dhāturaso vā, asya-kṣayiṇaḥ, nikaṭasya raktadhātorna puṣṭaye, māṃsadhātorviprakṛṣṭasya tu kuta eva syāt ? evaṃ na sambhāvyata ityapiśabdārthaḥ| nanu, yadyevaṃ tatkathamanyebhyo dhātubhyo viśeṣeṇa dhāraṇasvabhāvebhyo vinā kṣayī jīvet? ityāśaṅkyāha-upastabdha iti| saḥ-kṣayī, śakṛtā-purīṣeṇa, kevalamupastabdhaḥ-kṛtāvaṣṭambho, vartate-prāṇiti, pūrvoktanyāyena kiñcidāhārarasāpyāyitairdhātubhirdhāraṇasvabhāvairdhṛtamātraḥ| nanu, "vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchanmāṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati||" ityanena raktasya sattā pradipāditā| "raso'pyasya na raktāya" ityanena kṣayiṇo raktasYābhāvaḥ pratyapādi| tadime vākye parasparaṃ vyāghnāte| atrocyate| nānayorvākyayoḥ parasparaṃ virodhaḥ| yataḥ " asṛk cordhvaṃ pradhāvati" ityanena na taddhāturūpatāṃ prāptamuktam| kintarhi ? rasasya vidahyamānatayā svasthānasthitasya raktadhātvāśayamagacchato raktodbhūtiruktā| anenaivābhiprāyeṇottaratra vākye "raso'pyasya na raktāya" ityuvāca| anena hi raso dhāturūpāya raktāya śoṣiṇo na sampadyate iti pratyapādi|
Ā. rā. trayāṇāṃ sāmānyaṃ rūpamāha-doṣairiti| upalepo-malāvaguṇṭhanam| vidahyamānaḥ-pavanapakvaḥ, dhātūṣmaṇāmalpatvāt| svasthāna eva-na raktādisthāneṣu, srotomukharodhāt| tāṃstān-rasavṛddhyuktān sāmadoṣoktaṃścha| koṣṭha eva-nasrotontareṣu| annapaktraiva-na bhūtadhāttvagnibhiḥ|
athāsya kṣayiṇaḥ sādhyāsādhyatām nirūpayati - - - - liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam| varjayet---------------------------------------------|23|
Sa. kṣayiṇaṃ balamāṃsābhyāṃ kṣīṇaṃ liṅgeṣu-pīnasādiṣu, alpeṣvapi satsu-na sarveṣūtpanneṣu, varjayet-nopakramet| ki tam ? vyādhyauṣadhabalākṣamam| vyādhyauṣadhayorbalaṃ vyādhyauṣadhabalam, tasyākṣamam| kṣayākhyasya vyādheryadbalaṃ tathā'sya śamanopāyasyauṣadhasya yadbalaṃ tatrākṣamaṃ-asahaṃ, yatastato varjayedityarthaḥ|
Ā. rā. asādhyalakṣaṇamāha-liṅgeṣviti| kṣīṇaṃ-kṣayarogiṇam| vyādhibalaṃ-dāhādivegam| auṣadhabalaṃ-vamanādivegam| na kṣamate-na sahate| "yakṣmā pārśvarujānāharaktachardyaṃ satāpinam|" iti vikṛtau (hṛ. śā. a. 5/77)|
---------------------------------------------------| ---------sādhayedeva liṅgeṣu sarveṣvapi tato'nyathā||23|| iti rājayakṣmanidānam||1||
Sa. a(ta)to'nyathā-viparītalakṣaṇaṃ rājayakṣmiṇaṃ balamāṃsābhyāmakṣīṇamata eva vyādhyauṣadhabalakṣamaṃ, sarveṣvapi-pīnasādiṣu liṅgeṣvapi satsu, sādhayedeva| kiṃpunardvitrādiṣveṣu sādhayedityapiśabdārthaḥ|
Ā. rā. sādhyalakṣaṇamāha-sādhayedeveti| tato'nyathāvyādhyauṣadhabalaṃ kṣamate cet| iti rājayakṣmanidānam|
athāsya vyādherupadravabhūtānāmādiśabdagṛhītānāṃ pañcānāṃ svarabhedādīnāṃ rogāṇāṃ nidānānyāha - - - - atha svarabhedanidānam| doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā| svarabhedo bhavet-------------------------------------|24|
Sa. doṣaiḥ-pṛthagvātapittakaphaiḥ, samastaiḥ-sannipatitaiḥ, tathā kṣayāt, tathā ṣaṣṭhaḥ svarabhedo medasā, syāt| 0000000
-------------------------------------------------| ---------------tatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ||24|| śūkaparṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo'nilāt| ------------------------------------------------|25|
Sa. tatra-teṣu ṣaṭsu svarabhedeṣu madhye, vātātsvarabhede sati kṣāmādimān svaraḥ syāt| tathā, śūkapūrṇasadṛśagalatvaṃ snigdhoṣṇopaśayaśca bhavati| 00000000
-------------------------------------------------| pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam||25||
Sa. pittāt svarabhede sati tāluni gale ca dāhaḥ, tathā śoṣaḥ, prakṛtatvāttālugalayoreva| tathā, uktāvasūyanaṃ-vākyaviṣaye'sahanam, pittasvarabhedī vākyaṃ vaktumasamartha ityarthaḥ| 0000000000
limpanniva kaphātkaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate| svaro vibaddhaḥ------------------------------|26|
Sa. kaphātsvarabhede kaṇṭhaṃ limpanniva-upalepamiva galasya kurvan, khurakhurāyate-prakṛtatvāt kaṇṭhasyaiva khurakhuramityavyaktaṃ śabdaṃ karoti| tathā, sarvebhyaḥ svarabhedebhyo'yaṃ mandaḥ svaro-noccaiḥ śrūyate| tathā, vibaddho-vadato madhye skhalanarūpaḥ| 000000000
-------------------------------------------------| ----------sarvaistu sarvaliṅgaḥ-------------|26|
Sa. sarvaiḥ-tribhirdoṣaiḥ samuditaiḥ, sarvaliṅgaḥ-tridoṣalakṣaṇaḥ, sarvabhedo bhavati| 00000000
---------------------------------------------| -----------------------------------kṣayātkaṣet||26|| dhūmāyatīva cātyartham------------------------| -------------------------------------------------|27|
Sa. kṣayāt svarabhedaḥ kaṣet-hiṃsyāt, kaṇṭhamarmaghaṭanādityarthaḥ| anuktamapi prakṛtatvāt kaṇṭhamiti labhyate| tathā, kṣayasvarabhedī dhūmāyatīvātiśayena| atyarthaśabdena pittasvarabhede'pi dhūmāyanaṃ bhavatīti gamayati| dhūmāyatīti dhūmaniḥsaraṇamiva nāsikādideśeṣvanubhavati| 0000000
---------------------------medasā śleṣmalakṣaṇaḥ| kṛcchralakṣyākṣaraśca---------------------------|27|
Sa. medasā svarabhedaḥ śleṣmasvarabhedalakṣaṇaḥ| tathā, kṛcchreṇa-kathañcit, lakṣyāṇi-jñeyāni, akṣarāṇi yatra sa evam| etadeva kṛcchralakṣyākṣaratvaṃ kaphasvarabhedādadhikam| 00000000
-------------------------------------------------| -----------------------atra sarvairantyaṃ ca varjayet||27|| iti svarabhedanidānam||2||
Sa. sarvairdoṣairyaḥ svarabhedaḥ, tathā'nte paṭhitatvānmedaḥsvarabhedaḥ-antyaḥ, taṃ ca varjayet| caturastvanyān sādhayedityarthādavagamyate| 000000000
athārocakanidānam| arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ||28||
Sa. jihvā ca hṛdayaṃ ca jihvāhṛdayam, tatsaṃśrayaḥ-āśrayo, yeṣāṃ taistatrasthaiḥ pṛthagvātapittakaphairarocakaḥ syāt| tathā, sannipātenārthājjihvāhṛdayasaṃśritenārocakaḥ syāditi yojyam| tathā, manasaḥ santāpena-anekavidhena krodhaśokādinopataptena, pañcamo'rocaka āganturbhavet| atrāpi yathāsvaṃ doṣāṇāṃ jihvāhṛdayasaṃśritatvamavaśyamāśrayaṇīyam| upādānādeva pañcatve labdhe manaḥsantāpajaḥ pañcama eveti niyamārthaṃ pañcamagrahaṇam| manyuśokādyanekaprakāramanaḥsantāpatve'pyeka eva manaḥsantāpajo'rocaka ityarthaḥ| 00000
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt| sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam||29|| ityarocakanidānam||3||
Sa. vātādyudbhaveṣvarocakeṣu mukhaṃ-āsyaṃ, krameṇa kaṣāyatiktamadhuraṃ bhavati| vyādhisvabhāvāt pittārocake'pi tiktavaktratā bhavati, na kaṭukāsyatvam| sarvotthe-sannipātaje'rocake, virasamāsyaṃ bhavati-niścitarasājñānam| śokakrodhādisamuttheṣvarocakeṣu yathāmalaṃ-yathādoṣaṃ, mukhaṃ bhavet| tatra śokabhayakāmalobherṣyādisantaptamanaḥsamutthe vātaprakopāt kaṣāyam, krodhasantaptamanaḥsamutthe vātaprakopāt tiktam, grahopataptamanaḥsamutthe sannipātaprakopāt virasāsyatvam, iti yathāmalaśabdasyārthaḥ|
Ā. rā. pañcānāmarocakānāṃ lakṣaṇānyāha-kaṣāyatiktamadhuramiti| "grahādā sannipātasya bhayādou marutastraye| kopaḥ kope'pi pittasya" (hṛ. ni. a. 2|43) iti śokādau doṣaviśeṣo jñeyaḥ| ityarocakanidānam|
atha chardinidānam| chardirdoṣaiḥ pṛthaksarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī| --------------------------------------------------------|30|
Sa. pṛthak-pratyekaṃ, doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, chardirbhavet| sannipatitaistribhirapi chardiḥ syāt| tathā, dviṣṭaiḥ-anabhipretaiḥ śabdādibhiśca, pañcamī chardirbhavet| pūrvavat pañcamītyetanniyamārtham| dviṣṭānāṃ hyarthānāṃ bahutvāt bahvyaśchardayo bhavantītyāśaṅkyate tathā śaṅkānivṛttaye dviṣṭārthayogajā ekaiva chardirityuktam| 000000
-----------------------------------------------------| udāno vikṛto doṣān sarvāsvapyūrdhvamasyati||30||
Sa. udānākhyo vāyurvikṛtaḥ sarvānapi doṣān-vātapittakaphān, ūrdhvamasyati-kṣipati| apiśabda evārthe, sarvāsveva chardiṣvityarthaḥ| 00000000
tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo'gragāḥ| -----------------------------------------------------|31|
Sa. tāsu-chardiṣu, utkleśādayo'gragāḥ-agre gacchanti prāgrūpatayodbhavanti| utkleśaḥ-svasthāna eva mūrtasya doṣasyodayo budbudavadutthānam| 00000000
-----------------------------------------------------| nābhipṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśve cāhāramutkṣipet||31|| tato vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet| śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ kṛcchreṇa vegavat||32|| kāsasyāśoṣahṛnmūrddhasvarapīḍāklamānvitaḥ| -----------------------------------------------------|33|
Sa. vāyuḥ kāsādimān idamidaṃ kurvan vamet-chardiṃ karoti| nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca rujan-pīḍayan, pārśve ca rujan, āhāramutkṣipet-ūrdhvaṃ prerayet| tataḥ-tasmādāhārasyordhvagamanādanantaraṃ, vicchinnaṃ kṛtvā-na nirantaraṃ, alpālpaṃ-alpaṃ kṛtvā, kaṣāyaṃ vamet-na madhurādyanyatamam| tathā, phenilaṃ-phenayuktam| phenilamiti "phenādilacca" itīlac| tathā, śabdayutamudgārayutam| tathā, kṛṣṇaṃ-kṛṣṇavarṇam| tathā, acchaṃ-tanu| tathā, kṛcchreṇa-kathaṃkathañcit na yathāsukham| tathā, vegavat-vegayutam| 0000000
-----------------------------------------------------| pittātkṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam||33|| sāsṛgamlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrcchātāpadāhavat| -----------------------------------------------------|34|
Sa. pittāt kṣārodakasadṛśādikaṃ vamet| tathā, tṛṇmūrchātāpadāhā vidyante yasmiṃstadevaṃ tṛṣṇādiyuktaṃ yathā bhavati tathā vamet| 00000000
-----------------------------------------------------| kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śītaṃ śleṣmatantugavākṣitam||34|| madhuraṃ lavaṇaṃ bhūri prasaktaṃ lomaharṣaṇam| mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān||35||
Sa. kaphātsnigdhādikaṃ vamet| tathā, śleṣmaṇaḥ sambandhinā tantujālena gavākṣitam| tathā, mukhaśvayathvādimān| tathā, madhurādikaṃ vamet| 00000000
sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yā ca tāṃ tyajet| -----------------------------------------------------|36|
Sa. sarvaliṅgā chardiḥ sarvairmalaiḥ-vātapittakaphaiḥ sannipatitaiḥ, bhavet| na kevalaṃ tribhirdoṣaiḥ sarvaliṅgā, yā ca riṣṭoktā-vikṛtivijñānīyādhyāye (hṛ. śā. a. 5|77) - "chardirvegavatī" ityādinā granthenoktā, sā'pi sarvaliṅgā-doṣatrayalakṣaṇopetā, tāṃ tyajet-na cikitset| na tu riṣṭoktā yā chardistāṃ tyajediti vyākhyeyam, tasyā riṣṭatvenaivāsādhyatvasya pratipāditatvāt| 00000000
-----------------------------------------------------| pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ||36|| tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā| -----------------------------------------------------|37|
Sa. pūtyādibhistapte citte-upatapte manasi, tathā taireva pūtyādibhiḥ kliṣṭe-pīḍite, hṛdi yā jāyate chardiḥ sā dviṣṭārthayogajā chardirucyate| ādiḥ-prakāre, yathā-ākṛtigaṇeṣu| 00000
nanu, kṛmyādijānyanyāni chardīṃṣi sambhavantyeva| teṣāṃ lakṣaṇaṃ kasmānnoktam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------------| vātādīneva vimṛśetkṛmitṛṣṇāmadauhṛde||37|| śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet| kṛmihṛdrogaliṅgaiśca-----------------------|38| iti chardinidānam||4||
Sa. kāraṇe kāryopacārāt kṛmyādiśabdaireva chardaya ucyante| kṛmitṛṣṇāmagarbhiṇīdauhṛdaje chardiṣi vātādīneva yathā yathaṃ svalakṣaṇairvimṛśet-vicārayellakṣayet| na hi vātādīnantareṇaitāḥ chardayaḥ kathañcidapi sambhavanti| ata evaivakāro'vadhāraṇārtho'tra vyadhāyi| evaṃ kṛmijāṃ kadācidvāyucchardilakṣaṇopetāmathavā pittacchardilakṣaṇopetāṃ kaphacchardilakṣaṇopetāṃ vā yathāyathaṃ lakṣayet| evaṃ tṛṣṇāmadauhṛdacchardiṣi vātādīn vimṛśet| viśeṣeṇa śūlavepathuhṛllāsaiḥ kṛmijāṃ vadet| kṛmihṛdrogalakṣaṇaiśca-anantarameva vakṣyamāṇaiḥ, kṛmijāṃ vadet| 00000
adhunā hṛdrogaṃ lilakṣayiṣurāha - - - - atha hṛdroganidānam| -----------------------------------------------------| ---------------------smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ||38|| teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ| -----------------------------------------------------|39|
Sa. hṛdgadāḥ pañca smṛtāḥ, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| [teṣāṃ-hṛdrogāṇāṃ, gulmanidānoktaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ, samutthānaiḥ-kāraṇaiḥ, sambhavaḥ-utpattiḥ| ]
Ā. rā. atha hṛdrogaprakaraṇam| tatra hṛdrogabhedānāha-smṛtā iti| vātapittakaphasannipātakrimibhiḥ| saṅgrahe tu (ni. a. 5) -"teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiścha sambhavaḥ|" iti| samutthānaiḥ-hetubhiḥ|
------------------------------------------------| vātena śūlyate'tyarthaṃ yudyate sphuṭatīva ca||39|| bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ| akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā||40|| vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā| ------------------------------------------------|41|
Sa. vātena hṛdroge'tyarthaṃ hṛdayaṃ śūlyate| atyarthaśabdenedaṃ gamayati,-anyeṣvapi hṛdrogeṣu hṛdayaṃ śūlyate'tiśayena tu vātaje hṛdroge iti| tathā, tudyate-prājaneneva| śūlaṃ-santatā pīḍā| todo-vicchinno'tiśayena rugudbhavaḥ| tathā, hṛdayaṃ sphuṭatītyādikriyādiyutaṃ bhavati| tathā, śūnyatā dravatvaṃ ca, prakṛtatvāddhṛdayasyaiva syāditi bodhyam|
Ā. rā. vātajalakṣaṇamāha-vāteneti| śūlyate-pīḍaneneva| tudyate-nisvanenava| sphuṭati-viśīryateti| bhidyatevidāraṇeneva| śūnyatā dravaḥ, akasmāddīnatāśokādīni [ca] nava hṛdayasya|
------------------------------------------------| pittā ttṛṣṇā bhramo mūrcchā dāhaḥ svedo'mlakaḥ klamaḥ||41|| chardanaṃ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ| ------------------------------------------------|42|
Sa. pittāt-pittena, tṛṣṇādaya syuḥ|
Ā. rā. pittajalakṣaṇamāha-pittāditi|
----------------------------------------------------| śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśmagarbhavat||42|| kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ| ----------------------------------------------------|43|
Sa. śleṣmaṇā hṛdroge hṛdayaṃ stabdhaṃ, tathā bhārikaṃ-guru, bhavati| katham ? sāśmagarbhavat-vidyamānāśmagarbhasadṛśam| tathā, kāsādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. kaphajalakṣaṇamāha-śleṣmaṇeti|
-----------------------------------------------| sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ-----------------------|43|
Sa. sarvaliṅgo hṛdrogastribhirdoṣaiḥ syāt|
Ā. rā. tridoṣajalakṣaṇamāha-sarvaliṅgamiti|
-----------------------------------------------| --------------------------kṛmibhiḥ śyāvanetratā||43|| tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ| hṛdayaṃ pratataṃ cātra krakaceneva dāryate||44|| cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam| -----------------------------------------------|45| iti hṛdroganidānam||5||
Sa. kṛmibhiśca hṛdroge śyāvākṣitādyāḥ syuḥ| atra-kṛmihṛdroge, hṛdayaṃ krakaceneva-karapatreṇeva, [ pratataṃ- ] santataṃ, dāryate| taṃ-kṛmihṛdrogākhyamāmayaṃ, ghoraṃ-atiduḥsahaṃ, śīghrakāriṇaṃ-āśuvighātakāriṇaṃ, śīghraṃ-āśveva, cikitset| mahāmarmaṇo hṛdayasya kṛmibhirbhakṣaṇāt|
Ā. rā. kṛmijalakṣaṇamāha-kṛmibhiriti| vaṅgasene (hṛdayarogādhikāre ślo. 1-4) -"atyuṣṇagurvamlakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ| sañcintanairvegavidhāraṇaiścha hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ|| dūṣiyitva rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ| hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate||' iti hṛdroganidānam|
uktā hṛdrogāḥ| śīghrakāritvasāmānyāt tṛṣṇā'ntaraṃ vyākhyāyate - - - - atha tṛṣṇānidānam| -----------------------------------------------| vātātpittātkaphāttṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt||45|| ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam| sarvāsu te eva vātapitte hetuḥ| kuta evam ? ityāha - - - - tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt||46|| sarvadehabhramotkampatāpatṛḍdāhamohakṛt| saumyadhātupraśoṣaṇapūrvakaṃ tṛṣṇānāṃ yato janma, tasmādidamāha - - - - jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ||47|| saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante-------------------| -----------------------------------------------|48|
Sa. vātādibhiḥ pañca tṛṣṇāḥ syuḥ| ṣaṣṭhī syādupasargācca| upādānādeva ṣaṭsaṅkhyāyā labdhatvāt ṣaṣṭhītyetadvacanaṃ niyamārtham| āmodbhavādyā yā vakṣyamāṇāstṛṣṇāstāḥ sarvāstṛṣṇānāṃ ṣaṭtvaṃ nātikrāmanti, vātapittajatvāt| prāyeṇa tāsāmāsvevāntarbhāvaḥ| sarvāsu-pūrvoktāsu vakṣyamāṇāsu ca tṛṣṇāsu, vātapitte kāraṇam| hi-yasmāt, saumyasya śarīragatasya dhātoḥ-śleṣmaṇo rasāderdhātoḥ, āhāravihārādinā yatpraśoṣaṇaṃ tasmāt, tayoḥ-vātapittayoḥ, prakopo 'jāyate' ityadhyāhāryam| kimbhūtaḥ prakopaḥ ? sarvadehabhramotkampatāpatṛḍdāhamohakṛt| jihvādisirāḥ saṃśoṣya tṛṣṇāḥ samutpadyante|
Ā. rā. atha tṛṣṇānidānam| tatra tṛṣṇābedānāhavātāditi| vātapittahetukatvamāha-vātapitte tviti| ukte yuktimāha-tatprakopo hīti| hi-yasmāt, tayoḥ-vātapittayoḥ prakopaḥ, sarvasmin dehe bhramādīn karoti| saumyān dhātūn praśoṣya tasmāt | tābhyāṃ vinā na tṛṣṇotpattiḥ| bhramādīnāṃ grahaṇaṃ tṛṣṇopadravatvajñāpanārtham| tṛṣṇāsamprāptimāha-jihvāmūlagaleti|
-------------------------tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam| mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ||48|| kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ| pralāpaścittavibhraṃśastṛṅgrahoktāstathā''mayāḥ||49||
Sa. mukhaśoṣādikaṃ tṛṅgrahoktāmayaparyantaṃ nirdiṣṭaṃ tāsāṃ-tṛṣṇānāṃ, sāmānyalakṣaṇam| tṛṅgrahoktāḥ-rogānutpādanīyoktāḥ (hṛ. sū. a. 4|10) śoṣāṅgasādabādhiryādayaḥ|
Ā. rā. sāmānyarūpamāha-tāsāmiti| tṛṭgrahoktāḥ-"śoṣāṅgasādabādhiryasammohabhramahṛdgadāḥ| tṛṣṇāyā nigrahāt" (hṛ.sū.a. 4/10) ityuktāḥ|
mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ| gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ||50|| śītāmbupānāddṛddhiśca------------------------| -----------------------------------------------|51|
Sa. vātāttṛṣṇāyāṃ kṣāmatādyāḥ syuḥ| ā raṃ-vātajālakṣaṇamāha-mārutāditi|
-------------------------pittānmūrcchāsyatiktatā| raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo dāho'tidhūmakaḥ||51||
Sa. pittāttṛṣṇāyāṃ mūrcchādayo bhavanti|
Ā. rā. pittajālakṣaṇamāha-pittāditi| pratataṃ śoṣaḥ mukhe, pittaryaṃ(?)|
kaphatṛṣṇāmāha - - - - kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam| srotaḥsu sa kaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ||52|| śukairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravakkratā| ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakāḥ||53|| ālasyamavipākaśca-----------------------------| -----------------------------------------------|54|
Sa. kaphaḥ kupito jalavāhiṣu srotaḥsu yadā mārutaṃ ruṇaddhi tadā sa ca kaphastena-marutā, paṅka iva śoṣyate| tataḥ-tasminkaphe śuṣke sati, kaṇṭhaḥ śūkairivācito-vyāptaḥ, syāt| tathā, nidrādayaśca syuḥ|
Ā. rā. kaphajālakṣaṇamāha-kapho ruṇaddhīti| kaphasya sākṣāddhetutvābhāvāt tadavarodhakaḥpitena vātena śuṣkatvamuktam| tataḥ-śuṣkakaphāt|
-------------------------sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇā| ---------------------------------------------------|54|
Sa. sarvaiḥ-sannipatitaiḥ, sarvaliṅgā tṛṣṇā syāt|
Ā. rā. sannipātajālakṣaṇamāha-sarvaiḥ syāditi|
------------------------------------------------| āmodbhavā ca, bhaktasya saṃrodhādvātapittajā||54|| uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam| ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryātpittajaiva sā||55|| yā ca pānātipānotthā, tīkṣṇāgneḥ snehajā ca yā| snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā||56||
Sa. āmodbhavā ca tṛṣṇā bhaktasyāhārasya saṃrodhāt syāt| sā ca vātapittajā| uṣṇena mlānasya narasya sahasā-jhaṭityeva, śītaṃ jalaṃ sevamānasyoṣmā ruddhaḥ koṣṭhaṃ gato yāṃ tṛṣaṃ-tṛṣṇāṃ, kuryāt sā pittajaiva tṛṣṇā, na tvanyā bodhyā| yā ca tṛṭ pānasya-madyapānasya, atipānodbhavā sā'pi pittajaiva| yā ca tīkṣṇāgneḥ puruṣasya snehajā tṛṭ sā'pi pittajaiva| snigdhādiguṇayuktena bhojanena yā tṛṭ syāt sā kaphasambhavā vedyā|
Ā. rā. tṛṣṇāntarāṇāmantarbhāvamāha-āmodbhavā ceti, āmajāyāḥ sannipātajāyāmantarbhāvaḥ| bhaktasya saṃrodhādvātapittajeti, upavāsajāyāḥ vātapittajāyām| uṣṇakRlāntasyasahasā śītāmbho bhajatastṛṣam| ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryātpittajaiva seti, uṣṇapīḍitasya sahasā bahiḥ śītāmbusecanājjātāyāḥ pittajāyāḥ pittajāyām| yā ca pānātipānottheti, madyātipānajāyāścha| tīkṣṇā gnisnehajā ca yeti, tīkṣṇāgnipītasnehajāyāścha| snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhaveti, snigdhādibhojhanajāyāḥ kaphajāyām|
tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā| -----------------------------------------------|57|
Sa. rasakṣayoktena lakṣaṇena-"rase raukṣyaṃ śramaḥ" (hṛ. sū. a. 11|17) ityādigranthanirdiṣṭena lakṣaṇena, kṣayātmikā tṛṣṇā bodhyā|
Ā. rā. rasakṣayajālakṣaṇamāha-tṛṣṇeti| rasakṣayoktena-"raseroukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdāsahiṣṇutā (hṛ. sū.a. 11)|" "vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā|" (?) ityuktena|
----------------------------------------------| śoṣamehajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ|57| yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā| 57 1/2| iti tṛṣṇānidānam| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye śarīrasthāne rājayakṣmādinidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|
Sa. śoṣamehajvarādyanyatamadīrgharogopasargāt-dīrghakālānubandhāt, yā tṛṣṇā syāt sopasargātmikā smṛtā, munīndrairiti śeṣaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne rājayakṣmādinidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Ā. rā. upasargajālakṣaṇamāha-śoṣameheti| śoṣo-rājayakṣmā| mehaḥ-pramehaḥ| ādiśabdāt kāsaśvāsoraḥkṣatodarādayaḥ| anyaḥ-eṣāmanyatamo yo dīrgho rogaḥ, tenopasargaḥ-abhibhūtatvaṃ, tasmāt| asādhyalakṣaṇaṃ vikṛtivijñāne (hṛ. śā. a. 5178) -"tṛṣṇā'nyarogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam|" iti| vaṅgasene (tṛṣādhikāre ślo. 1) -"bhayaśramābhyāṃ balasaṅkṣayādvā ūrdhvaṃ citaṃ pittavivarddhanaiśca| pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayetpipāsām| bāṣpāvarodhātkaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettathā tu| sarvāsvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām| ghoropadravyuktā tṛṣṇāmaraṇāya vijñeyā||" iti| iti tṛṣṇānidānam| [iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| nidānaṃ rājayakṣmādi sāmastyena nirūpitam|| 5||]