Sa. rājayakṣmanidānādanantaraṃ madātyayanidānārambhaḥ| yato yathā rājayakṣmā doṣatrayajastathā madātyayo'pi| vakṣyati hi tatra (ślo. 14) - "sarve'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā|" iti|
tasmānmadātyayanidānamucyata ityāha - - - - athāto madātyayādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. pūrvavadvyākhyā| 00000
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu| vikāṣi viśadaṃ madyamojaso'smādviparyayaḥ||1||
Sa. tīkṣṇoṣṇādiguṇaṃ madyam| asmāt-madyāt, ojaso viparyayo-vaiparītyam, yathā-mandaśītasnigdhasāndramadhurasthiracirakṛdguruślakṣṇapicchilatvam| 00000
tīkṣṇādayo viṣe'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ| jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ||2||
Sa. eta eva tīkṣṇādayo daśa guṇā viṣe'pyuktāḥ| cittamupaplāvituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te cittopaplāvinaḥ,-cittavibhramakāriṇaḥ| na kevalaṃ madya ityapiśabdārthaḥ| nanu, yadi ta eva tīkṣṇādayo guṇā viṣe, ta eva madye, tatkathaṃ viṣasthā eva tīkṣṇādayo mārayanti na madyasthāḥ ? ityatra yuktimāha-jīvitāntāyetyādi| viṣasthāstīkṣṇādayo ye guṇāste māraṇāya sampadyate, utkarṣavṛttitaḥ-utkarṣavartanāt| 00000
kathaṃ kṛtvā madyaṃ ceto vikāraṃ nayati ? ityāha - - - - tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām||3|| ādye made-----------------------------------| ---------------------------------------------|4|
Sa. tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairmandādīnojasaḥ sambandhino guṇān saṅkṣobhya-samantādduṣṭatāmāpādya, ceto vikriyāṃ-vikāraṃ nayati, ādye made| nanu, tīkṣṇādibhirmandādīnityetāvadevāstu, kiṃ daśabhirdaśetyanena? pāṭhādeva hi daśasaṅkhyā'vagamiṣyate| astyetat| kintu sarvaireva tīkṣṇādibhiḥ sarvānapi mandādīn saṅkṣobhya ceto vikriyāṃ madyaṃ nayati, na tu kiyadbhirapi tīkṣṇādibhiḥ kiyata eva mandādīn, iti pratipādanāya saṅkhyāgrahaṇam| utkarṣatāratamyatastvastyeva viśeṣaḥ, tena sarvatra madenaiva tulyaḥ kṣobha iti vedyam| ādye ca made yathāsvaṃ prabodhajanake pumān sthito madyapānāttādātvikaṃ sukhaṃ samadhigacchatītyanuktamapi sambhāvyate| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|64)- "pañcasvartheṣu kānteṣu yā ratiḥ prathame made| yūnāṃ vā sthavirāṇāṃ vā tasyā nāstyupamā bhuvi||" iti| 00000
-------------dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ| durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityadhimucyate||4||
Sa. anantaraṃ dvitīye tu made sthitaḥ-prāptaḥ, svārthairduṣṭaistaistairvikalpairhataḥ-puruṣārthādvinaṣṭaḥ, ata eva mūḍhaḥ-kāryākāryānabhijñaḥ, sukhamityadhimucyate-sukhamiti jñānena prathamamadotpannena tadānīmadhimucyate-adhikaṃ kṛtvā tena sukhena parityajyate| tādātvikamādyaṃ sukhaṃ nānubhavati, ojaso vihatatvāt| anye tvāhuḥ,-avamucyate-niścinoti sukhametadityabhiniviśate| kimbhūte made sthitaḥ ? pramādāyatane, pramādānāṃ-sāhasānāmihāmutra cāśubhahetūnāṃ, [ āyatane- ] sthāne| 00000
madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ| niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarejjaḍaḥ||5||
Sa. madhyamottamayoḥ-dvitīyatṛtīyayoḥ, sandhiṃ prāpya-antaraṃ labdhvā, puruṣo rājasatāmaso na kiñcidaśubhaṃ nācaret-api tu sarvamaśubhamācaret| rājasasahitastāmaso rājasatāmasaḥ| śākapārthivāditvāt madhyama (uttara) padalopī samāsaḥ, rājaso vā tāmaso vetyarthaḥ| rājasatāmasagrahaṇāt sātvikaḥ puruṣo nedṛśīmavasthāṃ prāpnotīti gamayati| niraṅkuśa iva vyālaḥ| yathā,-vyālo-duṣṭahastī, jaḍo-badhiraḥ, tathā niraṅkuśo, na kiñcidaśubhaṃ nācaret, unmārgapravṛttatvāt| tantrāntare caivamuktam-"sātvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ| gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ|| rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ sasāhasam| kalahaṃ sānubandhaṃ ca karoti puruṣe madaḥ|| aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ| asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryādvai tāmase madaḥ||" iti| vyālagrahaṇādyaḥ śuddhasvabhāvo hastī sa sṛṇirahito'pi kadāciddhastyārohaśabdaśravaṇāt kālocitaṃ saṅketamupalabhya yuktamācaratyeveti, ato vyālo niraṅkuśa iti dvitayamupanyastam| tejasaḥ kiñciccheṣatvāt nindyāmimāmavasthāṃ prāptaḥ| 00000
ata evāha - - - - iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauḥśīlyasyedamāspadam| eko'yaṃ bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param||6|| niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ| maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām||7||
Sa. avadyānāṃ-nindyānāṃ, iyaṃ-madāvasthā, bhūmiḥ-ākaraḥ| tathā, dauḥśīlyasya-asamāhitatvasya, idaṃ-madāvasthāntaraṃ, āspadaṃ-āvasathaḥ| eko'yaṃ-madaviśeṣo, bahumārgāyāḥ-anekamukhāyā durgateḥ, paraṃ kṛtvā deśikaḥ-ācāryaḥ| tṛtīye-uttame made, sthito narastejaso vihatatvāt niśceṣṭaḥ-ceṣṭayā kāyavāṅmanolakṣaṇayā rahitaḥ, ata eva śavavacchete-mṛtānukalpaḥ svapiti| evaṃ ca satyasau pāpātmā maraṇādapi pāpatarāmavasthāṃ prāptaḥ| yato mṛto maraṇātsamanantarameva śarīrāntaraṃ prāpya sukhādīn vindate| tṛtīyāṃ madāvasthāṃ prāptastu puruṣo'paraśarīrāprāpterna kathāñcit sukhādyanubhavatīti maraṇādapyasya nikṛṣṭatvam| 00000
dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānarthaṃ hitāhitam| yadāsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ||8||
Sa. yasminnāsakto-yadāsakto, dharmādīn na jānāti| tat-tathāvidhaṃ madyaṃ, budho-matimān, kathaṃ śīlayet-abhyaset| tatra dharmo-dānādhyayanadevagurupūjādikaḥ| adharmo-hiṃsādiḥ| sukhaṃ-āhlādako'nubhavaḥ| duḥkhaṃ-upatāpaḥ| arthaḥ-ubhayalokahitam| anarthaḥ-ahitam| śīlayedityanena tatrāsaktiṃ niṣedhati, na tu madyapānamapi| 00000
madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||9|| yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat| ------------------------------------------------|10|
Sa. madye'tipīte mohādayaḥ saṃśritāḥ-āśritāḥ, madyātipānādanantaraṃ mohādīnāṃ sadbhāvāt| athavā kimatra bahunā'bhihitena| yatra-yasmin madye, smṛtervibhraṃśo-lopaḥ, tatra yatkiñcidvidyate tatsarvamasādhu-aśobhanam| yatraujasau na vihatirhṛtprabodhaśca sa prathamo madaḥ| yatrālpā vihatirojasaḥ sa madhyamaḥ| yatra sarvasyaujasau vihatiḥ sa uttamaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|35) - "ojasyavihate pūrvo hṛdi ca pratibodhite| madhyamo vihate'lpe tu vihate tūttamo madaḥ||" iti| 00000
---------------------------------------------------| ayuktiyuktamannaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā||10|| madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam| ---------------------------------------------------|11|
Sa. yasmādayuktyā yojitamannamapi-yatprāṇakaraṃ tadapi, karmavaśādvyādhaye maraṇāya vā sampadyate| madyaṃ tvayuktiyojitaṃ trivargāderapi nāśanam| yuktipītaṃ punastadeva trivargādīnāṃ sādhanamityapiśabdena dyotayati| 00000
tāmeva yuktiṃ vakṣyamāṇena granthena pratipādayannāha - - - - ---------------------------------------------------| nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ||11|| snigdhāḥ sattvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ| medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ||12||
Sa. yata evaṃvidhā narā nātimādyanti, tato balavadbhiḥ puruṣaiḥ kṛtāhārairmahāśanaiḥ snigdhaiḥ satvayuktairvayoyuktarmadyocitaistadanvayaiḥ-madyapakulaprasūtaiḥ, medodhikaiḥ kaphādhikaiḥ svalpavātapittairdṛḍhāgnibhiḥ-apakārasahiṣṇvagnibhiḥ, madyaṃ peyam, nāto viparyastaiḥ, ityanyatantrakārakathitāyā yukteratraivāntarbhāvo'nena tantrakṛtā kṛtaḥ| 00000
viparyaye'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāśca ye| madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunā'ti ca||13|| vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ| sarve'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā||14|| sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā| viḍbhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro'ruciḥ||15|| śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ| urovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ||16|| svedo'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ| pralāpaścardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam||17||
Sa. yathānirdiṣṭādvaiparityena, yathā-abalino yāvadadṛḍhāgnaya iti| tathā, viśrabdhāḥ-amṛtamivedaṃ spṛhaṇīyaṃ surebhyaḥ pepīyate'smābhiriti tadgatamanaso viśvastāḥ, tathā kupitāḥ-kruddhāḥ, ye te'timādyanti| madyenetyādi| amlarūkṣeṇa ca madyena pītena sarva evātimādyanti| atra cātyamleneti vedyam, madyasya sarvasyaivāmlaprāyatvāt| rūkṣeṇa-na tvīṣatsnigdhena| tathā, sājīrṇe-saśabda īṣadarthe īṣadajīrṇe, tasminneva madye pīte'timādyanti| tathā, atibahunā pītena madyenātimādyanti| vātādibhiḥ pṛthak''sthitairdoṣaiḥ sannipātena ceti catvāro madātyayā vastusvabhāvājjāyante, nonādhikāḥ| sarve'pi madātyayāḥ sarvairapi doṣairjāyante| bhūyasā-bāhulyena tu, vyapadeśaḥ-saṃjñā bhavati, ayaṃ vātamadātyayo yāvat sannipātamadātyayo'yamiti| teṣāṃ-madātyayānāṃ, sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ-avibhāgena [cihnam], pramohādiduḥsvapnadarśanaparyantam| 00000
viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo'nilāt| svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate||18||
Sa. vātena madātyaye jāgarādikaṃ pretaiḥ saha bhāṣata iti paryantaṃ syāt| 00000
pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ| deho haritahāridro raktanetrakapolatā||19||
Sa. pittena madātyaye dāhādikaṃ raktanetrakapolatāparyantaṃ syāt| 00000
śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam| ---------------------------------------------------||20||
Sa. śleṣmaṇā madātyaye chardyādikamaṅgagauravaparyantaṃ syāt| 00000
---------------------------------------------------| sarvaje sarvaliṅgatvam-----------------------------||1||
Sa. sarvaje madātyaye sarvaliṅgatvaṃ bhavati| 00000
samprati dhvaṃsakavikṣayau lakṣayati - - - - ---------------------------------------------------| -------------------------muktvā madyaṃ pibettu yaḥ||20|| sahasā'nucitaṃ vā'nyattasya dhvaṃsakavikṣayau| bhavetāṃ mārutātkaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ||21||
Sa. ucitaṃ madyaṃ muktvā-ciraṃ kālaṃ parityajya, yaḥ puruṣastadeva sahasā-atimātrayā pibet, athavā'nyadyanmadyaṃ yadanucitaṃ-asātmyaṃ madyaṃ, tatsahasā-atimātraṃ pibet, tasya-puruṣasya, dhvaṃsakavikṣayau vyādhī mārutādbhavetāṃ-jāyeyātām| kimbhūtau ? kaṣṭau,-kṛcchrasādhyau| durbalasya punaḥ puṃsastau viśeṣeṇa bhavetām| 00000
dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo'tinidratā| śabdāsahatvaṃ tandrā ca---------------------------|22|
Sa. dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvādayaḥ syuḥ| 00000
---------------------------------------------------| ----------------------------vikṣaye'ṅgaśirotiruk||22|| hṛtkaṇṭharogaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ| ---------------------------------------------------|23|
Sa. vikṣaye aṅgaśirotirugādyāḥ syuḥ| 00000
---------------------------------------------------| nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt||23|| vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ| ---------------------------------------------------|24| iti madātyayanidānam||1||
Sa. śārīramānasānāṃ rogāṇāṃ madyaṃ kāraṇamiti kṛtvā yaḥ pumān jitātmā madyebhyo nivṛtto buddhipūrvakṛt-vimṛśyakārī, sa kadācicchārīrairmānasairvā vikārairna spṛśyate-nākramyate| iti madātyayaḥ| 00000
atha madyavaccetovihatikāraṇasāmānyānmadādīn lakṣayati - - - - ---------------------------------------------------| rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ||24|| rasāsṛk''cetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasannyāsā yathottarabalottarāḥ||25||
Sa. rajaḥpradhānasya mohapradhānasya tathā'pathyāhāraparasya trayo gadāḥ syuḥ-jāyeran| kimbhūtāḥ ? rasaścāsṛk ca cetanā ca, tā vahanti yāni srotāṃsi, teṣāṃ rodhaḥ samudbhavo-hetuḥ, yeṣāṃ te rasāsṛk''cetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrchāyasannyāsāḥ-etatsaṃjñāḥ| te ca yathottarabalottarāḥ| yo ya uttaro yathottaram, balasyottaraṃ-utkarṣaḥ, yathottaraṃ balottaraṃ yeṣāṃ ta evam| madānmūrchāyo balavān tasmādapi sannyāsa ityarthaḥ|
Ā. rā. rajaḥparaḥ-durlabhaṃ lipsuḥ| mohaparodurbodhabubhutsu| rasaraktaprāṇavāhināṃ trayāṇāmantaḥstrotasāṃ rodhaḥ-asamyagvahanam| hetutraye'dhiṣṭhānatraye'pi yathottarādhikyaṃ jñeyam, balādjikyānyathā'nupapatteḥ|
atha madaṃ lakṣayati - - - - atha madanidānam| mado'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi| ------------------------------------------------|26|
Sa. atra-eṣu madādiṣu madhye, madaḥ saptadhā,-pṛthagdoṣaiḥ sannipātena raktena madyena viṣeṇa ca|
Ā. rā. madasya bhedānāha-mado'treti| doṣaistrayo bhedāḥ|
---------------------------------------------| saktānalpadrutābhāṣaścalaḥ skhalitaceṣṭitaḥ||26|| rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet| ---------------------------------------------|27|
Sa. vātodbhave made sati pumān saktānalpadrutābhāṣaṇādilakṣaṇo bhavet|
Ā. rā. vātajalakṣaṇamāha-saktānalpeti| calaṃ-sakampam|skhalitaṃ-sapratibandham|
---------------------------------------------| pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ||27||
Sa. pittena krodhanādilakṣaṇaḥ|
Ā. rā. pittena krodhanādilakṣaṇaḥ|
svalpasambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhyānaparo'lasaḥ| -----------------------------------------------||29||
Sa. kaphāt svalpasambaddhavāgādilakṣaṇaḥ|
Ā. rā. kaphajalakṣaṇamāha-svalpasambaddhavāgiti|
-----------------------------------------------| sarvātmā sannipātena----------------------------|28|
Sa. sarvātmā-sarvadoṣalakṣaṇaḥ, sannipātena|
Ā. rā. sarvajalakṣaṇamāha-sarvātmeti|
---------------------------------------------| -----------------raktātstabdhāṅgadṛṣṭitā||28|| pittaliṅgaṃ ca----------------------------| ---------------------------------------------|29|
Sa. raktāt-raktamadāt, stabdhadṛṣṭitā tathā pittamadaliṅgaṃ ca syāt|
Ā. rā. raktajalakṣaṇamāha-raktāditi|
------------------madyena vikṛtehāsvarāṅgatā| ---------------------------------------------|29|
Sa. madyena made vikṛtā ceṣṭā tathā svarasya vikṛtatvamaṅgasya ca|
Ā. rā. madyajalakṣaṇamāha-madyeneti|
---------------------------------------------| viṣe kampo'tinidrā ca sarvebhyo'bhyadhikastu saḥ||29||
Sa. viṣe-viṣotthe made, kampo'tinidrā ca syāt| sa ca-viṣamadaḥ, sarvebhyo'dhikaḥ|
Ā. rā. viṣajalakṣaṇamāha-viṣe kampa iti|
lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu| -------------------------------------------------|30| iti madanidānam||2||
Sa. śoṇitādyuttheṣu madeṣu vātādīn lakṣayet-jānīyāt| kutaḥ ? lakṣaṇotkarṣāt-svasvalakṣaṇotkarṣeṇa|
Ā. rā. adośajeṣvapi doṣānubandhamāha-lakśayediti| nātra yathāsaṅkhyam| kintu yathāsambhavam|
atha mūrcchāyaṃ lakṣayati - - - - atha mūrcchāyanidānam| ------------------------------------------------| aruṇaṃ kṛṣṇanīlaṃ vā khaṃ paśyanpraviśettamaḥ||30|| śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ| kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye mārutātmake||31||
Sa. mārutodbhave mūrchāye aruṇādyanyatamavarṇamākāśaṃ paśyan pumāṃstamaḥ praviśet-mūḍhāvasthāṃ prāpnoti| śīghraṃ ca pratibudhyeta-saṃjñāṃ labhet| hṛtpīḍāvepathubhramayutastathā kārśyādi ca syāt|
Ā. rā. mūrcchāyasya tu doṣajā eva catvāro bhedāḥ tatra vātajalakṣaṇamāha-aruṇamiti| tamaḥ praviṣet-ajñānavyātpo bhavet| pratibudhyeta-tamaso nirgacchet|
pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ| vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ||32|| bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ| ------------------------------------------|33|
Sa. pittena mūrchāye raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyaṃstamaḥ pumān viśet-mūḍhāvasthāṃ prāpnuyāt| saha svadena vibudhyeta-saṃjñāṃ labhate| tathā dāhādipīḍitastathā bhinnaviḍādikaḥ|
Ā. rā. pittajalakṣaṇamāha-pitteneti| dāhaḥ-agnineva duḥkham| tāpaḥ-suryeṇeva|
------------------------------------------| kaphena meghasaṃkāśaṃ paśyannākāśamāviśet||33|| tamaścirācca budhyeta sahṛllāsaḥ prasekavān| gurubhiḥ stimitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat||34||
Sa. kaphena mūrcchāye meghābhamākāśaṃ paśyaṃstama āviśet, cireṇa ca budhyeta-saṃjñā labhate| hṛllāsādimān, tathā''dreṇa carmaṇā'vanaddho-veṣṭita iva|
Ā. rā. kaphajalakṣaṇamāha-kapheneti| stimitaiḥ-ārdraiḥ| ārdracarmāvanaddhavat-[a]yathābuddhiṃ janayadbhiḥ|
sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ| pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ||35|| iti mūrcchāyanidānam|36|
Sa. tribhirdoṣairyo mūrcchāyaḥ sarvākāraḥ so'paro'pasmāra ivāśu-śīghrameva, puruṣaṃ niśceṣṭaṃ pātayati| vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ-apasmārotthāni nindyāni ceṣṭitāni varjayitvā, anyatsarvaṃ samānam|
Ā. rā. sarvajalakṣaṇamāha-sarvākṛtiriti| rugviniścaye (mā. ni. mūrcchā. ślo. 1) - " kṣīṇasya bahudoṣasa viruddhāhārasevinaḥ| vegāghātādabhighātāddhīnasatvasya vā punaḥ|| karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyāntareṣu ca| niviṣante yadā doṣāstadā mūrcchāntu mānavāḥ|| dravasvabhāva ityeke ddaṣṭā yadābhimuhyati| guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ|| ta eva tasmāttābhyāṃ tu mohau syātāṃ yathoritou| stabdhāṅgaddaṣṭistvasṛjā gūḍhośvāsaśca mūrcchitaḥ|| madyena vilapaṃcchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ| gātrāṇi vikṣipanbhūmau jarāṃ yāvanna tat|| vepathusvanpatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrcchite| veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ|| mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥ pittānilādbhramaḥ| tamovātakaphātandrā nidrā śleṣmatamobhavā|| yo'nāyāsaḥ śramo dehe prabhūtaśvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ|| hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādourbalyameva ca| mūrcchānāṃ purvarūpāṇi yathāsvaṃ ca vibhāvayet|| pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ| tasmādraktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ||" iti|
idānīṃ sannyāsaṃ lakṣayitumāha - - - - atha sannyāsanidānam| doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām| svayamevopaśāmyanti, sannyāso nauṣadhairvinā||36||
Sa. madāśca mūrcchāyāśca madamūrcchāyāḥ, kṛtavegeṣu doṣeṣu satsu svayameva-auṣadhaṃ vinā'pi, śāmyanti| sannyāsaḥ punarauṣadhairvinā na śāntimeti|
Ā. rā. madamūrcchayoraouṣadhābhedānmadabhedā api mūrcchābhedatvenoktāḥ| madādīnāmouṣadhaṃ vinā nivṛttimāha-doṣoṣviti| sannyāsasyauṣadhaikanivartyatvamāha-sanyāsa iti|
vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyāsaṃ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṃśrayāḥ||37|| kurvanti, tena puruṣaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate||38||
Sa. vāk ca dehaśca manaśca, teṣāṃ ceṣṭāṃ-yathāsvalakṣaṇāṃ, ākṣipya malāḥ-vātapittakaphāḥ, sannipatitāḥ santaḥ-traya ekakāryodyatāḥ, sannyāsaṃ kurvanti| kimbhūtāḥ ? atibalāstathā prāṇāyatanasaṃśrayāḥ,-viśeṣeṇa hṛdayāśrayāḥ| tena-sannyāsena, puruṣaḥ kāṣṭhībhūtaḥ-sthāṇukuḍyakalpaḥ, tathā mṛtopamaḥ-tatsadṛśo bhūtvā, anantaraṃ śīghraṃ mriyeta| yadi śīghraṃ cikitsā na prayujyate| mriyeta iti sambhāvanāyāṃ liṅ|
Ā. rā. sannyāsasya samprātpimāha-vāgdehamanasāmiti| sannyāsalakṣaṇamāha-teneti|
śīghraṃ cikitsanājjīvet, ityatraivodāharaṇārthamāha - - - - agādhe grāhabahule salilaugha ivātaṭe| sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet||39|| iti sannyāsanidānam||3||
Sa. agādhe-atalasparśe, salilaughe, tathā grāhabahule-makarādiprāṇaharaprāṇibhūyasi, tathā'taṭe-arodhasi| tathā tasminnimajjantaṃ naramāśu-śīghraṃ, nivartayet-tasmāduddharet, evaṃ sannyāse'pi nimajjantaṃ naramāśu nivartayet| anenodāharaṇena madā(hā)tyayatvamasya vyādheḥ pradarśayan svalpakālahāpanamapyatra vyādhau na kāryamiti dyotayati|
Ā. rā. sannyāsastvarayā cikitsya ityāha-agādha iti| iti madādinidānam|
idānīṃ madātyayanidānatvānmadyasya madyenaivopasaṃhāraṃ kurvannāha - - - - madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ| yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiviyuktena madyena||40||
Sa. yuktiviyuktena madyena madādibhirnijaiḥ-sahajātaiḥ, [aribhiḥ-] śatrubhirdṛṣṭādṛṣṭavināśakāribhiḥ, pariṣvaṅgaḥ-atisaṃśleṣo, bhavati| na kevalaṃ madyena madādyatisaṅgaḥ, yāvadyuktāyuktaṃ samaṃ-tulyaṃ, sampadyate| yuktamanuṣṭheyam, ayuktamananuṣṭheyam, tadubhayaṃ samaṃ jāyate, kāryākāryaṃ na jānātītyarthaḥ| yataścaivaṃ tato madyapāne yuktergarīyastvam| yuktiśca prāgeva darśitā| "āryādvitīyadalabhavalakṣma pratiniyatamavagamya| ubhayatrāpyupagītiṃ vadanti yatyaṃśakairgaditaiḥ||" 00000
punarapi yuktiṃ pradarśayannāha - - - - balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi| pravibhajya tadanurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne madātyayādinidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. balakālādīn pravibhajya-buddhyā vimṛśya, tadanurūpaṃ-tadyogyaṃ, yadi pibati tato'mṛtaṃ pibati| madyavyājenāmṛtamāsvādayatītyarthaḥ| āryā| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne madātyayādinidānaṃ nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||
Ā. rā. iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| madātyayanidānaṃ ca samastyena nirūpitam||