Sa. madātyayanidānādanantaramarśonidānārambho yuktaḥ| yataḥ "aribhirnijaiḥ pariṣvaṅga" (hṛ. ni. a. 6|40) ityuktam, arśāṃsi ca ripusadṛśānīti vakṣyati, tasmādarśonidānaṃ prakramyate| 00
athāto'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. vyākhyā pūrvavat| 00000
arivatprāṇino māṃsakīlakā viśasanti yat| arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhataḥ||1|| doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn| māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ||2||
Sa. anena sarveṣāmapyarśasāṃ gudameḍhrādijānāṃ sāmānyena samprāptyākṛtī nirūpayati| doṣāḥ-vātādayaḥ, tvaṅmāṃsamedāṃsi dūṣayitvā'pānādau yanmāṃsāṅkurān kurvanti tānarśāṃsi jaguḥ, tantrakṛta iti śeṣaḥ| ādiśabdena karṇanāsādīnāṃ grahaṇam| kimbhūtān māṃsāṅkurān ? vividhākṛtīn-nānāsaṃsthānān| 00000
sahajanmottarotthānabhedāddvedhā samāsataḥ| śuṣkasrāvivibhedācca----------------------|3|
Sa. tāni ca samāsataḥ-saṅkṣepato, dvedhā-dviprakārāṇi| katham ? ityāha-sahetyādi| saha janmanā, sahajanma cottaraṃ ca sahajanmottare, tayorutthānaṃ sahajanmottarotthānaṃ, tena bhedo-viśeṣaḥ, tasmāt| kāniciccharīreṇa saha jātāni kānicijjanmottarabhāvīni| tathā, śuṣkasrāvivibhedācca dvedhā,-kānicicchuṣkāṇi kānicitsrāvīṇi| 00000
"apānādau" ityuktam| atha tadeva gudāparaparyāyaṃ lakṣayati - - - - -------------------------------------------------| ----------------------gudaḥ sthūlāntrasaṃśrayaḥ||3|| ardhapañcāṅgulastasmiṃstisro'dhyardhāṅgulāḥ sthitāḥ| valyaḥ, pravāhiṇī tāsāmantarmadhye visarjanī||4|| bāhyā saṃvaraṇī tasyā gudauṣṭho bahiraṅgule| yavādhyardhaḥ pramāṇena romāṇyatra tataḥ param||5||
Sa. sthūlāntraṃ saṃśrayaḥ-āśrayo, yasya sa evaṃvidho gudaḥ| sthūlaṃ yadantraṃ tatra pratibaddha ityarthaḥ| kiṃpramāṇo'sau ? ardhapañcāṅgulaḥ| ardhenonāni pañca-ardhapañca| śākapārthivāditvātsamāsaḥ| ardhapañca aṅgulāni yasya so'rdhapañcāṅgulaḥ,-sārdhacaturaṅgulaparimāṇaḥ| tasmin-gude, tisro valyaḥ-trisaṅkhyāḥ sthitāḥ| kiṃparimāṇāḥ ? adhyardhāṅgulāḥ, adhikamardhamaṅgulaṃ pratyekaṃ parimāṇaṃ yāsāṃ tā evam| atha tāṃsāṃ-tisṛṇām, arthānugatāni nāmānyāha-tatra-malapravāhaṇādantaḥ-antare sthitā valī, pravāhiṇīti kathyate| madhye-madhyasthitā valī, malasya pravahato bahirvisarjanāt visarjanīti bhaṇyate| gudasya bāhye sthitā malasya saṃvaraṇāt saṃvaraṇītyucyate| tasyāḥ-saṃvaraṇīsaṃjñāyā valeḥ, aṅgule-tatparimāṇe, bahiḥ-bāhye, gudauṣṭhaḥ sthitaḥ| pramāṇena-parimāṇato, gudauṣṭhau yavādhyardhaḥ-sārdhayavapramāṇaḥ| tato-gudauṣṭhāt, paraṃ-parato bahiḥ, romāṇyatra gude, jāyante| 00000
tatra hetuḥ sahotthānāṃ valībījopataptatā| arśasāṃ, bījataptistu mātāpitrapacārataḥ||6|| daivācca, tābhyāṃ kopo hi sannipātasya tānyataḥ| asādhyānvevamākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ||7||
Sa. tatreti nirdhāraṇe, sahajottarakālabhāviṣvarśaḥsu madhye, sahotthānāmarśasāṃ hetuḥ valībījopataptatā| valyāḥ-sambandhi bījaṃ-śukrārtavāṃśo, yasmātsā valī utpadyate| upataptasya bhāva upataptatā,-arśovikārakaraṇasamarthairvātapittakaphaiḥ pīḍanaṃ, balībījasyopataptatocyate| sā ca bījopataptiḥ-bījopatāpo, mātāpitrapacārataḥ| mātā ca pitā ca mātāpitarau, tayorapacāraḥ-aparādha āhāravihārādikṛtaḥ, tasmāt| tathā daivāt-tathāvidhāt prākkṛtādaśubhakarmaṇo, bījopataptiḥ| tābhyāṃ-mātāpitrapacāradaivābhyāṃ, yasmātsannipātasya kopaḥ, tasmāttāni-arśāṃsi, asādhyāni| evaṃ-anena prakāreṇa, prāṇināṃ sarve rogāḥ kulodbhavā ākhyātāḥ| bījopataptatvādasādhyā ityarthaḥ| 00000
sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni ca| antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca||8||
Sa. sahajānyarśāṃsi viśeṣeṇa rūkṣādiguṇayutāni bhavanti| viśeṣeṇetyanenaitad dyotayati,-uttarajātānyapyevaṃbhūtāni bhavantīti| 00000
ṣoḍhā'nyāni pṛthagdoṣasaṃsarganicayāsrataḥ| -----------------------------------------------|9|
Sa. anyāni-uttarajātānyarśāṃsi, ṣaṭprakārāṇi| pṛthagdoṣairvātapittakaphaistrīṇi, tathā saṃsargeṇaikaṃ, tathā nicayena [ ekaṃ ] tathā raktena [ekaṃ], iti ṣaṭtvam| ṣoḍhāśabdaḥ pṛṣodarādiḥ| 00000
-----------------------------------------------| śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasrapittataḥ||9||
Sa. "śuṣkasrāvivibhedācca dvidhā" (ślo. 3) ityuktam| tatra śuṣkāṇi prāyeṇa vātakaphābhyāṃ vyastasamastābhyām| yāni tvārdrāṇi tānyasrapittataḥ, tathaiva vyastasamastābhyāṃ bhavanti| 00000
doṣaprakopahetustu prāguktastena sādite| agnau, male'tinicite, punaścātivyavāyataḥ||10|| yānasaṅkṣobhaviṣamakaṭhinotkaṭakāsanāt| bastinetrāśmaloṣṭhorvītalacailādighaṭṭanāt||11|| bhṛśaṃ śītāmbusaṃsparśātpratatātipravāhaṇāt| vātamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt||12|| jvaragulmātisārāmagrahaṇīśophapāṇḍubhiḥ| karśanādviṣamābhyaśca ceṣṭābhyo, yoṣitāṃ punaḥ||13|| āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt| īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito malam||14|| pāyorvalīṣu taṃ dhatte tāsvabhiṣyaṇṇamūrtiṣu| jāyante'rśāṃsi-------------------------------|15|
Sa. prāk-pūrvaṃ sarvarogavidāne, doṣaprakopahetuḥ [ ukto-] darśitaḥ| tena-doṣaprakopakāraṇena, vahnau sādite-mandatvaṃ gamite| agnimāndyādāhāraḥ samyakpākamagacchan bhūyasā malatvenaiva sampadyate| tata idamāha-male'tinicite| male-purīṣākhye, atinicite-pravṛddhe māṃsāṅkurajananayogye, vāyurapānākhyaḥ pāyoḥ sambandhinīṣu valīṣu, taṃ malaṃ nicitaṃ dhatte| taddeśamalavyatisamparkāttā valayo'bhiṣyaṇṇamūrtayaḥ praklinnadehāḥ sampadyante| tāsu cābhiṣyaṇṇamūrtiśvarśāṃsi jāyante| ityuttarakālajānāmarśasāṃ samprāptiḥ| tathā ca kena vāyuḥ kupito malaṃ dhatte ? ityāha-punaścātivyavāyata ityādi| punariti nirdeśāt pūrvoktena hetunā vāyuḥ kupitaḥ, tathā'tivyavāyādibhiḥ kupita iti gamayati| bastyādīnāṃ ghaṭṭanena sambandhaḥ| pratatātipravāhaṇena doṣādivegānāṃ pravartanam| vātamūtraśakṛdvegānāṃ tūdīraṇamihoktamiti pravāhaṇodīraṇayordvayorupādānam| jvarādibhiḥ karṣaṇāditi yojyam| viṣamābhyaśca ceṣṭābhya iti sāhasādiviṣamācaraṇādikābhyaḥ| yoṣitāṃ punarīti punaḥśabdena pūrvoktebhyaḥ prakārebhyaḥ prakārāntaramāmagarbhaprapatanādikaṃ gṛhyate| īdṛśairaparairapyanirdiṣṭairiha tatprakopahetubhirvāyuḥ kupita iti yojyam| 00000
-----------------------------------------------| -----------------tatpūrvalakṣaṇaṃ mandavahnitā||15|| viṣṭambhaḥ sakthisadanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ| sādo'ṅge netrayoḥ śophaḥ śakṛdbhedo'thavā grahaḥ||16|| mārutaḥ pracuro mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran| saruk saparikartaśca kṛcchrānnirgacchati svanan||17|| antrakūjanamāṭopaḥ kṣāmatodgārabhūritā| prabhūtaṃ mūtramalpā viḍaśraddhā dhūmako'mlakaḥ||18|| śiraḥpṛṣṭhorasāṃ śūlamālasyaṃ bhinnavarṇatā| tandrendriyāṇāṃ daurbalyaṃ krodho duḥkhopacāratā||19|| āśaṅkā grahaṇīdoṣapāṇḍugulmodareṣu ca| -----------------------------------------------|20|
Sa. teṣāmarśasāṃ pūrvalakṣaṇaṃ tatpūrvalakṣaṇaṃ mandavahnitetyādikaṃ śakṛdgrahaparyantam| atra ca pūrvalakṣaṇamadhye "śakṛdbhedo'thavā grahaḥ" iti nirdiṣṭam, kasyacitpuruṣasyotpitsuṣvarśaḥsu bhinnavarcastvaṃ kasyacidbaddhavarcastvamityathavāśabdasyārthaḥ| māruta iti sāmarthyādapānākhyaḥ, prāyo-bhūyiṣṭhaṃ kṛtvā, nābheradhaścaran-gacchan, pracuro bhavati| tathā, mūḍho-mūḍha iva mūḍhaḥ| kriyāmātmīyāṃ hitveva vartamānaḥ| tathā, saruk-saśūlaḥ| tathā, saha pārikartena vartate saparikartaḥ| chindanniva kṛcchrānnirgacchati, svanan-śabdāyamānaḥ| tathā, antrakūjanādikaṃ bhavati| tathā ca grahaṇīdoṣādiṣvāśaṅkā bhavati| 00000
-----------------------------------------------| etānyeva vivarddhante jāteṣu hatanāmasu||20|| nivartamāno'pāno hi tairadhomārgarodhataḥ| kṣobhayannanilānanyān sarvendriyaśarīragān||21|| tathā mūtraśakṛtpittakaphān dhātūṃśca sāśayān| mṛdgātyagniṃ tataḥ sarvo bhavati prāyaśo'rśasaḥ||22|| kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo'tiniṣprabhaḥ| asāro vigatacchāyo jantujuṣṭa iva drumaḥ||23|| kṛtsnairupadravairgasto yathoktairmarmapīḍanaiḥ| tathā kāsapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ||24|| klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ| klaibyabādhiryataimiryaśarkarāśmaripīḍitaḥ||25|| kṣāmabhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarocakī| sarvaparvāsthihṛnnābhipāyuvaṅkṣaṇaśūlavān||26|| gudena sravatā picchāṃ pulākodakasannibhām| vibaddhamuktaṃ śuṣkārdraṃ pakkāmaṃ cāntarā'ntarā||27|| pāṇḍu pītaṃ haridraktaṃ picchilaṃ copaveśyate| -----------------------------------------------|28|
Sa. etānyeva-grahaṇīdoṣādīni, hatanāmasu-arśaḥsu, jāteṣu vivarddhante-vṛddhimāpnuvanti| taiḥ-arśobhiḥ, adhomārgarodhādapāno nivartamāna ūrdhvaṃ pravṛttaḥ sarvā(anyā)nanilān-samānodānavyānaprāṇān, sarvendriyaśarīragān pratyāharaṇarūpatayā kṣobhayan-saṃrambhān kurvan, tathā mūtrādīn, tathā dhātūn-rasādīṃśca, sāśayān-sahādhāreṇa vartamānān, kṣobhayannagniṃ mṛdgāti-mandīkaroti| tataḥ-agnimārdavādikāt kāraṇāt, prāyeṇārśaso-durnāmavān, kṛśādikaḥ syāt| arśasa ityatra "arśāditvāt" ac| vigatacchāyo drumo jantujuṣṭaḥ patraughavirahādyathā chāyārahitaḥ, tathaivārśasaḥ śobhārahita iti śleṣopamālaṅkāraḥ| tatheti na kevalaṃ pūrvoktairupadravairgrastaḥ, api tu kāsādibhirapītyarthaḥ| kleṣyetyādi| aśmaripīḍita ityatra "ṅyāpoḥ" ityādinā bahulavacanāddhrasvaḥ| athavā, 'aśmani pīḍitaḥ' iti pāṭhaḥ| kṣāmo bhinnaśca svaro yasya sa evam| tathā, dhyāyan-cintāvyāptaḥ| tathā, niṣṭhīvanādibhiryutaḥ| tathā, gudena picchāṃ pulākodakasannibhāṃ sravatā vibaddhādikamupaveśyate| aprāptapākaṃ dhānyaṃ pulākaśabdavācyam| āgamaḥ-"dhānyaṃ pulāko'niṣpannam" iti| athavā, pulākaḥ-kutsitaṃ dhānyam, tasyodakena tulyām| anye tu yavagodhūmādisvedaḥ pulākodakamityāhuḥ, tena tulyām| vibaddhamuktamiti kadācidudāvṛttaṃ kadācidanudvṛttaṃ bhavati| 00000
vātārśasāṃ lakṣaṇamāha - - - - gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimicimānvitāḥ||28|| mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ| mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā viśphuṭitānanāḥ||29|| bimbīkarkandhukharjūrakārpāsīphalasannibhāḥ| kecitkadambapuṣpābhāḥ kecitsiddhārthakopamāḥ||30|| śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇābhyadhikavyathāḥ| kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ||31|| kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ| tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam||32|| rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate| kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravakkraśca jāyate||33|| gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca|34|
Sa. vātādhikā gudajāḥ śuṣkādiguṇayuktāḥ| viṣamāḥ-viṣamasaṃsthānā ūrdhvādhastiryagādiduḥsaṃsthitāḥ| paruṣāḥ-śākapatrāditulyasparśāḥ| mitho visadṛśāḥ-parasparamatulyasanniveśāḥ| vakrāḥ-dhanuṣkoṭyādivat| tathā, tīkṣṇāḥ-darbhāṅkuravat| visphuṭitaṃ-kesarādivat, ānanaṃ yeṣāṃ ta evam| bimbyādyanekopamānopādānaṃ teṣāṃ vicitrarūpadarśanārtham| śira ādiṣvadhikavyathāḥ| tathā, kṣavathvādipradāḥ| tathā, kāsādikṛtaḥ| tairārtaḥ-pīḍito, grathitādikamupaveśyate| kṛṣṇatvagādiśca syāt| tata eva ca gudāṅkurebhyo gulmādisambhavaḥ| 00000
-----------------------------------------------| pittottarā nīlamukhā raktaptāsitaprabhāḥ||34|| tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāh| śukajihvāyakṛt''khaṇḍajalaukovakkrasannibhāḥ||35|| dāhapākajvarasvedatṛṇmūrcchārucitamohadāḥ| soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ||36|| yavamadhyā harītpītahāridratvaṅūnakhādayaḥ| -----------------------------------------------|37|
Sa. pittārśasāṃ nīlamukhā ityādi lakṣaṇaṃ hāridratvaṅnakhādaya itiparyantam| tanu-acchaṃ, asraṃ-raktaṃ, nityaṃ sravanti, iti "ābhīkṣṇye" ṇiniḥ| tathā, tanavo-na ghanāḥ, śleṣma-gudāṅkuravat| mṛdavaḥ-śirīṣapuṣpādivat| ślathāḥ-svinnamāṃsādivat| śukajihvetyādi bahūpamātvaṃ pūrvavat saṃsthānavarṇavaicitryārtham| dravādīnāṃ varcasā sambandhaḥ| yavamadhyāḥ-yavamadhyasaṃsthānāḥ| harito-dūrvāvarṇāḥ, pītā hāridrāśca tvagādayo yeṣāṃ ta evam| ādiśabdena nayanaviṇmūtrādayo gṛhyante| 00000
-----------------------------------------------| śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ||37|| ucchūnopacitāḥ snigdhāḥ stabdhavṛttagurusthirāḥ| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ||38|| karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ| vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikartinaḥ||39|| sakāsaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ| mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ||40|| klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ| vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ||41|| na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ| -----------------------------------------------|42|
Sa. śleṣmārśasāṃ mahāmūlādikaṃ lakṣaṇaṃ pāṇḍusnigdhatvagādyantam| bahvanilā ityanena pitto[ttarā ityanena śleṣmo]lbaṇā ityanena ca nirdeśena sarveṣāmevārśasāṃ tridoṣajatvaṃ dyotayati| tena sarvāṇyarśāṃsi tridoṣajāni, bhūyasā tu vyapadeśa iti vedyam| 00000
-----------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgāḥ saṃsargāt---------------------|42|
Sa. saṃsargādgudāṅkurāḥ saṃsṛṣṭaliṅgāḥ-saṃsṛṣṭarūpāḥ, syuḥ| 00000
-----------------------------------------------| --------------------------nicayātsarvalakṣaṇāḥ||42||
Sa. nicayāt-sannipātāt, sarvalakṣaṇāḥ-doṣatrayalakṣaṇayutāḥ| 00000
raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ| vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ||43|| te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ| sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ||44|| bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ| hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ||45||
Sa. raktolbaṇāḥ-raktādhikāḥ, gudekīlāḥ pittasyākṛtyā-lakṣaṇena, samanvitā ityādikaṃ kaluṣendriya iti yāvadeṣāṃ lakṣaṇaṃ bodhyam| gudāṅkurā iti prakṛte'pi gudekilā ityuktaṃ vaicitryārtham| te ca gudekīlā atiduṣṭamuṣṇaṃ ca sahasā-acintitameva śūlādiliṅgaiḥ, raktaṃ sravanti, gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ santaḥ| tasya-raktasya, atipravṛttito bhekābho bhavati| co'vadhāraṇe, tasyaiva raktasyātipravartanānmaṇḍūkābhaḥ syāt, na kāraṇāntareṇetyarthaḥ| śoṇitakṣayasambhavairduḥkhaiḥ-rogaiḥ, pīḍyate| "rakte'mlaśiśiraprītisirāśaithilyarūkṣatāḥ|" (hṛ. sū. a. 11|17) iti raktakṣayajāḥ uktāḥ| tathā, hīnavarṇabalotsāhādiḥ syāt| 00000
mudgakodravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ| rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ sve sthāne kupito balī||46|| adhovahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan| purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam||47|| tena tīvrā rujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet| ādhmānamudarāveṣṭho hṛllāsaḥ parikartanam||48|| bastau ca sutarāṃ śūlaṃ gaṇḍaśvayathusambhavaḥ| pavanasyordhvagāmitvaṃ tataścchardyarucijvarāḥ||49|| hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ| bādhiryatimiraśvāsaśirorukkāsapīnasāḥ||50|| manovikārastṛṣṇāsrapittagulmodarādayaḥ| te te ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ||51|| durnāmnāmityudāvartaḥ paramo'yamupadravaḥ| vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvinā'pi sa jāyate||52||
Sa. ādiśabdena masūrādīnāṃ grahaṇam| mudgādibhī rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ-apānākhyaḥ, sve sthāne-bastyādilakṣaṇe, kupito'ta eva balavān, svasthāne kupito balī syāt| balī pavano vātādisaṅgaṃ [dāruṇaṃ] kurvīta| kiṃ kṛtvā ? adhovahāni srotāṃsi saṃrudhya| kiṃ kurvan ? adhaḥ purīṣaṃ praśoṣayan| tena-vātaviṇmūtrasaṅgena hetunā, tena vā-tathāvidhena vāyukopena, tīvrā-dāruṇā, pīḍā koṣṭhādigā bhavet| tathā, ādhmānādayaḥ syuḥ parikartanaṃ ca| bastau ceti caśabdo bhinnakramaḥ, śūlaṃ cetyarthaḥ| gaṇḍayoḥ śvayathurgaṇḍaśvayathuḥ, tasya sambhavaḥ| pavanasya-prakṛtatvādapānākhyasya, ūrdhvagāmitvaṃ syāt| tataḥ-ūrdhvagamanāt, chardyādayaḥ syuḥ| te te ca vātajā rogāḥ-aneke nakhabhedādayo, bhṛśadāruṇāḥ-atiśayena duḥkhāvahāḥ, jāyante| durnāmnāmiti-evaṃ pūrvoktena prakāreṇa, ayaṃ udāvartaḥ paramo-mahān, upasravaḥ smṛto munīndrairiti śeṣaḥ| vātetyādi| vātenābhūbhito-vyāptaḥ, koṣṭho yeṣāṃ ta evaṃ teṣāṃ [taiḥ-] durnāmabhirvinā'pi, saḥ-udāvarto jāyate, na kevalaṃ taiḥ, ityapiśabdārthaḥ| 00000
adhunā sādhyāsādhyavibhāgameṣāmāha - - - - sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantare valau| sthitāni tānyasādhyāni, yāpyante'gnibalādibhiḥ||53||
Sa. sahajānyarśāṃsi, tathā tridoṣajāni yathottarakālajānyapi, ābhyantare valau yāni sthitānyekadoṣajāni tānyapyasādhyāni| baliśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ| arśasāmasādhyānāṃ kiṃ kāryam ? ityāha-yāpyanta ityādi| agnibalamādi yeṣāṃ ta evam, tairyāpyante| agnibale'kṣīṇa āyuṣi ca pādasampadi cetyarthaḥ| 00000
dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca||54||
Sa. dvandvajāni-saṅkarotpannāni, yāni ca dvitīyāyāṃ valau saṃśritāni, tāni kṛcchrasādhyānyāhuḥ, munaya iti śeṣaḥ| tathā parisaṃvatsarāṇi ca kṛcchrasādhyāni| parigatāni saṃvatsaraṃ parisaṃvatsarāṇi, prādisamāsaḥ, varṣātikrāntānītyarthaḥ| 00000
bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca||55||
Sa. bāhyāyāṃ valau jātāni yāni tathaikadoṣolbaṇāni ca tathā na cirotpatitāni-saṃvatsarādarvāgjātāni, tāni ca sukhasādhyāni| 00000
meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvam--------------| ---------------------------------------------------|56|
Sa. meḍhrabhayanāsākarṇādiṣu cārśāṃsi vakṣyante| yathāsvaṃ-svīye svīye'dhyāye guhyarogavijñāne nāsārogavijñāne karṇarogavijñānādau ceti| 00000
-------------------------------nābhijāni tu| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca||56||
Sa. nābhijāni tu-nābhau jātāni punargaṇḍūpadāsyarūpāṇi, gaṇḍūpadānāṃ-kiñculukānāmāsyaṃ tadiva rūpaṃ yeṣāṃ tānyevam| tathā picchilāni-picchāvanti, tathā mṛdūni ca bhavanti| 00000
carmakīlānyāha - - - - vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ| kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ||57||
Sa. vyānākhyo vāyuḥ śleṣmāṇaṃ gṛhītvā'rśaḥ karoti| kka ? tvaco bahiḥ-bāhyapradeśe| kimbhūtam ? kīlopamaṃ tathā sthiraṃ kharaṃ ca| taṃ ca-gudāṅkuraṃ, carmakīlaṃ viduḥ, munaya iti śeṣaḥ| 00000
vātena todaḥ pāruṣyaṃ, pittādasitaraktatā| śleṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇtā||58||
Sa. tatra vātenādhikena todapāruṣye bhavataḥ| pittādasitaraktatā bhavati| śleṣmaṇā tasya-carmakīlasya, snigdhatādikaṃ syāt| grathitatvaṃ-granthisadṛśatvam| savarṇatā-prākṛtaśarīratulyavarṇatā| 00000
arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān| tānyāśu hi gudaṃ baddhā kuryurbaddhagudodaram|59| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'rśasāṃ nidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|
Sa. arśasāṃ praśame-śāntau, matimān śīghraṃ yatnaṃ kurvīta| kimiti cet ? tadāha-tānītyādi| yasmāttāni-arśāṃsi, gudaṃ baddhā-nirūddhya, baddhagudodaraṃ śīghraṃ kuryuriti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'rśasāṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7|| 00000