Sa. arśonidānādanantaramatisāragrahaṇīroganidānārambhaḥ| yato vakṣyati (hṛ. ci. a. 8|164) - "arśotisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ|" iti| 00000
tasmādatīsāragrahaṇīroganidānaṃ prakramyata ityāha - - - - athāto'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. pūrvavadvyākhyā| 00000
doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ| atīsāraḥ--------------------------------------------|1|
Sa. doṣairvyastaiḥ-pṛthagvātapittakaphaiḥ, samastaiḥ-sannipātena, tathā bhayāt śokācceti ṣaḍvidho'tīsāraḥ| 00000
-----------------------------------------------| ----------------sa sutarāṃ jāyate'tyambupānataḥ||1|| kṛśaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ| madyarūkṣātimātrānnairarśobhiḥ snehavibhramāt||2|| kṛmibhyo vegarodhācca tadvidhaiḥ kupito'nilaḥ| visraṃsayatyadho'bdhātuṃ hatvā tenaiva cānalam||3|| vyāpadyānuśakṛtkoṣṭhaṃ purīṣaṃ dravatāṃ nayan| prakalpate'tisārāya-----------------------------|4|
Sa. sa ca sutarāmatyambupānāt jāyate| kṛśaśuṣkāmiṣādibhistathā tadvidhaiḥ-vātaprakopahetubhirihānuktairapi, anilaḥ kupito'bdhātuṃ śarīragatamadho visraṃsayati-adhastānnayati| snehavibhramaḥ-snehavyāpattiḥ| tenaiva-abdhātunā, analaṃ-jaṭharāgniṃ, hatvā-mandatvaṃ nītvā, tathā koṣṭhaṃ vyāpadya-śūnyatāṃ koṣṭhasya kārayitvā, anuśakṛt-śakṛtaḥ samīpe, na tu sarvaṃ koṣṭham| purīṣaṃ ca tenaiva dhātunā dravatāṃ nayan-prāpayan| atīsārāya kalpate-sampadyate| anila iti yojyam| 00000
-----------------------------------------------| -------------------------lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ||4|| todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ| ādhmānamavipākaśca------------------------------|5|
Sa. tasya-atīsārasya, bhāvino-bhaviṣyato lakṣaṇaṃ, todo hṛdādiṣu gātrasādādi ca| 00000
-----------------------------------------------| --------------------------tatra vātena viḍjalam||5|| alpālpaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibaddhamupaveśyate| rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca grathitaṃ vā muhurmuhuḥ||6|| tathā dagdhaguḍābhāsaṃ sapicchāparikartikam| śuṣkāsyo bhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniṣṭanan||7||
Sa. [tatra-] teṣu ṣaḍatīsāreṣu, vātenātīsāre viḍjalādikaṃ śuṣkamukhādiko nara upaveśyate| kiṃ kurvan ? viniṣṭanan| ko'rthaḥ ? niḥkuthan| 00000
pittena pītamasitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham| saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrcchāsvedadāhavān||8|| saśūlaṃ pāyusantāpapākavān------------------| -----------------------------------------------|9|
Sa. pittena tṛḍādimānnaraḥ pītādikamupaveśyate| 0000
---------------------------------śleṣmaṇā ghanam| picchilaṃ tantumacchvetaṃ snigdhamāmaṃ kaphānvitam||9|| abhīkṣṇaṃ guru durgandhaṃ vibaddhamanubaddharuk| nidrāluralaso'nnadviḍalpālpaṃ sapravāhikam||10|| saromaharṣaḥ sotkleśo gurubastigudodaraḥ| kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca------------------|11|
Sa. śleṣmaṇā ghanādiguṇaṃ nara upaveśyate| nidrālustathā'laso'nnadveṣī ca stokaṃ stokaṃ saha pravāhikayā vartate sapravāhikaṃ copaveśyate| tathā, saromaharṣādikaḥ syāt| kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca-tathā kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca purīṣotsarge'kṛtasaṃjñaḥ kṛtapurīṣotsarga iti saṃvedanā na bhavati| 00000
-----------------------------------------------| -------------------------sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ||11||
Sa. sarvātmā-sannipātena, sarvadoṣaliṅgaḥ| 0000
bhayena kṣobhite citte sapitto drāvayecchakṛt| vāyustato'tisāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam||12|| vātapittasamaṃ liṅgairāhuḥ----------------------| ------------------------------------------------|13|
Sa. bhayena citte kṣobhite sati pittasahito vāyuḥ śakṛddrāvayet| tato'nantaramatisāryeta, kṣiprādiguṇayuktaṃ liṅgairvātapittatulyam| 00000
------------------------------tadvacca śokataḥ| -----------------------------------------------|13|
Sa. tadvacca-bhayena tulyaliṅgaṃ, śokādatisāryate| 00000
-----------------------------------------------| atīsāraḥ samāsena dvidhā sāmo nirāmakaḥ||13|| sāsṛṅnirasraḥ---------------------------| -----------------------------------------------|14|
Sa. atīsāraḥ ṣoḍhā bhavan dviprakāraḥ saṅkṣepeṇa| ekaḥ sāmo dvitīyo nirāmakaḥ| tathā, ekaḥ sarakto dvitīyo nirasraḥ| 00000
-------------------tatrādye gauravādapsu majjati| śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ||14||
Sa. tatra-tasmin, ādye-sāme'tīsāre, gauravādapsu patitaṃ purīṣaṃ majjati-bruḍati, durgandhaṃ ca syāt| āṭopādiyutasya puṃsaḥ| 00000
viparīto nirāmastu kaphātpakvo'pi majjati| -----------------------------------------------|15|
Sa. nirāmastvatīsāro'to viparītaḥ-apsu plavati, āṭopādirahitasya puṃsaḥ| kaphātpunaḥ svabhāvagurutvāt pakvo'pi majjati| 00000
atha grahaṇīrogaṃ lakṣayati - - - - -----------------------------------------------| atīsāreṣu yo nātiyatnavān grahaṇīgadaḥ||15|| tasya syādagnividhvaṃsakarairanyasya sevitaiḥ| -----------------------------------------------|16|
Sa. atīsāreṣu yo'tiyatnavānna bhavati tasya grahaṇīgado bhavediti grahaṇyā nidānam| anyasya-anatisāriṇaḥ, agnividhvaṃsakaraiḥ-vahnimāndyahetubhirannapānaiḥ, śīlitairgrahaṇīrogaḥ syāt| 00000
atīsāragrahaṇīrogayoḥ samānābhāsatvāt ko viśeṣaḥ ? ityāha - - - - --------------------------------------------------| sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate||16|| so'tisāro'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ| -----------------------------------------------|17|
Sa. sāmaṃ purīṣamathavā nirāmaṃ jīrṇa āhāre sati yena-vyādhinā, atisāryate-atyarthaṃ bahirniḥsāryate, sa vyādhiratīsāraḥ| atisaraṇāddhetoḥ| atisaraṇaśabdanirdeśena cāsyānvarthatvaṃ dyotitam| tadevamatisaraṇādatīsāra ityucyate| nanu, evaṃ sati yadā grahaṇīdoṣe'pyatisaraṇaṃ kathañcitsyāttadā tasyāpyatīsāratvaṃ syādityāśaṅkyāha-āśukārītyādi| prabhāvapradhāno'yaṃ nirdeśaḥ| hetau prathamā| svabhāvenāśukāritvādatīsāro grahaṇīdoṣādanya ityarthaḥ| grahaṇīdoṣo hi nāśukārī, kintarhi ? cirakṛt| tathā cāha (ślo. 18)- "cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ" iti| 00000
atha grahaṇīdoṣasya svarūpaṃ varṇayannatīsārādbhūyo medamāha - - - - -----------------------------------------------| sāmaṃ sānnamajīrṇe'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā||17|| akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṃ muhuḥ| cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ sañcayāccopaveśayet||18||
Sa. grahaṇīdoṣo'jīrṇe'nne sāmaṃ kadācitsānnaṃ, kadācijjīrṇe'nne pakvaṃ tathā naiva vā| akasmāt-kadācinnimittamantareṇāpi, muhurmuhuḥ-punaḥpunarbaddhaṃ, kadācinnimittaṃ vinā muhuḥ śithilaṃ, sañcayādupaveśayediti yojyam| ayaṃ tu grahaṇīdoṣaścirakṛt| 00000
sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate| -------------------------------------------------|19|
Sa. saḥ-grahaṇīdoṣaḥ, pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, sannipātena ceti catuṣprakāro jāyate| 00000
-----------------------------------------------| prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ cirātpacanamamlakaḥ||19|| praseko vakkravairasyamarucistṛṭ klamo bhramaḥ| ānaddhodaratā chardiḥ karṇakṣveḍo'ntrakūjanam||20||
Sa. tasya-grahaṇīdoṣasya, prāgrūpaṃ sadanaṃ cirātpacanādi ca| 00000
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakastamako jvaraḥ| mūrcchā śirorugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ||21||
Sa. caturvidhasyāsya grahaṇīgadasya sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyādikam| 00000
tatrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā'bhīkṣṇaṃ viṣūcikā||22|| raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣuttṛṣṇā parikartikā| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute||23|| vātahṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍutvaśaṅkitaḥ| cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat||24|| punaḥpunaḥ sṛjedvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān| -----------------------------------------------|25|
Sa. tatra-teṣu caturṣu gadeṣu madhye, vātāttāluśoṣādi syāt| 00000
-----------------------------------------------| pittena nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam||25|| pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ| -----------------------------------------------|26|
Sa. pittena pītābhaḥ san tathā pūtyamlodgārādyardito nīlavarṇādikaṃ varcaḥ sṛjati| 00000
-----------------------------------------------| śleṣmaṇā pacyate duḥkhamannaṃ chardirarocakaḥ||26|| āsyopadeheniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru||27|| udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam||28|| akṛśasyāpi daurbalyam------------------------| -----------------------------------------------|29|
Sa. śleṣmaṇā duḥkhaṃ-kṛcchreṇa, annaṃ pacyate| chardyādi ca syāt| tathā, hṛdayaṃ styānaṃ-piṇḍitamiva, manyate| jaṭharaṃ niścalaṃ guru ca| udgāraśca duṣṭamadhuraḥ syāt| sadanaṃ śarīrasya| strīṣvaharṣaṇādi ca syāt| 00000
-----------------------sarvaje sarvasaṅkaraḥ| -----------------------------------------------|29|
Sa. sarvaje-sannipātaje, sarveṣāṃ lakṣaṇānāṃ saṅkaro-miśratvaṃ, bhavati| 00000
-----------------------------------------------| vibhāge'ṅgasya ye coktā viṣamādyāstrayo'gnayaḥ||29|| te'pi syurgrahaṇīdoṣāḥ------------------------| -----------------------------------------------|30|
Sa. aṅgasya vibhāge ca ye viṣamādyāḥ-viṣamatīkṣṇamandāḥ, trayo'gnaya uktāste'pi grahaṇīdoṣāḥ syuḥ| nanu, evaṃ sati sapta grahaṇīdoṣā iti prāpnoti| maivam| mukhyāḥ saprāptipūrvarūparūpanirdeśādiyuktāścatvāra eva grahaṇīgadāḥ| ye tu viṣamādyāstrayaste grahaṇīrogābhāsā iti bodhyam| 00000
--------------------samastu svāsthyakāraṇam| -----------------------------------------------|30|
Sa. samaḥ punaragniḥ svāsthyasya-ārogyasya, kāraṇam| 00000
vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandarāḥ| arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ|30| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ|8|
Sa. vātavyādhyādayo'ṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ-viṣamāḥ| tasmātteṣu yatnaḥ kārya iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'tisāragrahaṇīdoṣanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8|| 00000