Sa. atīsāragrahaṇīroganidānādanantaraṃ mūtrāghātanidānamekasambandhanatvāducyata ityāha - - - - 0
atīsāragrahaṇīroganidanānantaraṃ mūtrāghātanidānamekasambandhanatvāducyata ityāha - - - - athāto mūtrāghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. 00000
bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyavaḥ| ekasambandhanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ||1||
Sa. bastyādīnāṃ dvandvaḥ| bastyādaya ekasambandhanāḥ proktāḥ| ekaṃ sambandhanaṃ-granthanaṃ, yeṣāṃ ta evam| tadevaikasambandhanatvameṣāṃ prakaṭayati-gudetyādi| gudāsthivivaramāśrayo yeṣāṃ ta evam, tatrāśritā ityarthaḥ| 00000
nanu, atra mūtrāśritā doṣā avaśyaṃ bastiṃ prāpya vikurvate| basteścādhomukhatvānmūtrāntaḥpraveśo bastimukhena na sambhāvyate, tasmānmūtrāghātānutpattireva, ityāśaṅkyāha - - - - adhomukho'pi bastirhi mūtravāhisirāmukhaiḥ| pārśvebhyaḥ pūryate sūkṣmaiḥ syandamānairanāratam||2|| yaistaireva praviśyainaṃ doṣāḥ kurvanti viṃśatim| mūtrāghātān pramehāṃśca kṛcchrānmarmasamāśrayān||3||
Sa. hiryasmādarthe| apiśca hetvabhyupagame| yadyapyadhomukho bastistathā'pi jalamadhyasthitādhomukhanavamṛtkumbhavat| hi-yasmāt, pārśvebhyo mūtravāhisirāmukhaiḥ-srotodgāraiḥ, sūkṣmaiḥ prakṛtatvānmūtraṃ syandamānaiḥ-sravadbhiḥ, anārataṃ-anavarataṃ, yaireva mūtrasrotodvārairbastiḥ pūryate taireva mūtrasrotodvārairdoṣā enaṃ-bastiṃ, praviśya viṃśatiṃ mūtrāghātān kurvanti tāvataśca pramehān| kimbhūtān ? bastyākhyamarmasamāśrayān| hetau dvitīyā| marmasamāśritatvāt kṛcchrān-kṛcchrasādhyān| 00000
bastivaṅkṣaṇameḍrārtiyukto'lpālpaṃ muhurmuhuḥ| mūtrayedvātaje kṛcchre-------------------------|4|
Sa. atra catvāro mūtrāghātā vātapittakaphasannipātātmakāḥ| tatra vātaje kṛcchre-mūtrāghāte, bastyādyartiyuktaḥ pumānalpālpaṃ kṛtvā muhurmuhurmūtrayet| 00000
----------------------------------------------| ----------------------paitte pītaṃ sadāharuk||4|| raktaṃ vā------------------------------------| ----------------------------------------------|5|
Sa. paitte kṛcchre pumān mūtraṃ pītaṃ sadāharuṅmūtrayet, athavā raktam| 00000
----------------kaphaje bastimeḍragauravaśophavān| sapicchaṃ savibandhaṃ ca------------------------|5|
Sa. kaphaje kṛcchre bastimeḍragauravaśophayuktaḥ san sapicchaṃ savibandhaḥ ca-ruddhvā ruddhvā, mūtraṃ mūtrayet| 00000
----------------------------------------------| ---------------------sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ||5||
Sa. sarvaiḥ-tribhirdoṣaiḥ sannipatitairjāte kṛcchre, sarvātmakaṃ-doṣatrayalakṣaṇaliṅgitaṃ, mūtraṃ mūtrayet| 00000
idānīmaśmarīṃ lakṣayati - - - - yadā vāyurmukhaṃ basterāvṛtya pariśoṣayet| mūtraṃ sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā tadā kramāt||6|| sañjāyate'śmarī ghorā pittādgoriva rocanā| śleṣmāśrayā ca sarvā syāt---------------------|7|
Sa. yadā-yasmin kāle, vāyuḥ kupito bastermukhamāvṛtya-ruddhvā, pariśoṣayenmūtraṃ kevalaṃ kadācitsapittaṃ kadācitsakaphamathavā saśukraṃ mūtraṃ tadā sañjāyate'śmarī| kramāt-yathottaram, ghorā mūtrāśmarī, ghoratarā pittāśmarī, ghoratamā śleṣmāśmarī, tato'pi ghorā śukrāśmarī, iti kramaśabdasyārthaḥ| vāyunā pittaṃ saṃśoṣya goryathā rocanā sañjāyate tathā'śmarīti| sarvā cāśmarī śleṣmāśrayā| śleṣmā āśrayaḥ-ādhāro, yasyāḥ saivam| kaphamāśritya sarvā'śmarī syādityarthaḥ| 00000
----------------------------------------------| -----------------------athāsyāḥ pūrvalakṣaṇam||7|| bastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk| mūtre ca bastagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ||8||
Sa. atha-anantaraṃ, asyāḥ pūrvalakṣaṇaṃ-prāgrūpaṃ, bastyādhmānādi| 00000
sāmānyaliṅgaṃ ruḍnābhisevanībastimūrdhasu| viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārganirodhane||9|| tahyapāyātsukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam| tatsaṅkṣobhātkṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet||10||
Sa. sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ nābhyādiṣu rugbhavati| tayā-aśmaryā, mārganirodhe sati mūtraṃ viśīrṇadhāraṃ-vicchinnadhāraṃ, bhavet| tahyapāyāt-aśmaryapagamāt, naraḥ sukhaṃ-akṛcchreṇa, mehet-mūtraṃ muñcet| kīdṛśam ? acchaṃ-akaluṣam, gomedakopamam, gomedako-ratnaviśeṣaḥ, upamā yasya tadevam| tasyāḥ saṅkṣobhastatsaṅkṣobhādyatkṣataṃ bhavati tasminkṣate sati sāsraṃ-salohitaṃ, mehet| āyāsāt-adhvādikṛtāt śramāt, atirugbhavet| 00000
tatra vātādbhṛśārtyārto dantān khādati vepate| mṛdgāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kvaṇan||11|| sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ| śyāvā rūkṣā'śmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva||12||
Sa. tatra-tāsvaśmarīṣu madhye, vātādyā'śmaro tasyāmutpannāyāṃ satyāṃ pumān bhṛśārtyārtaḥ-atyantaṃ pīḍayā pīḍito, dantān khādati| tathā, vepate-kampate| mehanaṃ-meḍhraṃ, mṛdgāti-malayati| nābhiṃ ca hastābhyāṃ pīḍayati| kiṃ kurvan ? aniśaṃ-anavarataṃ, kvaṇan-nānāvidhaduḥkhodbhāvakaṃ śabdaṃ vidadhat| tathā, sahānilena-vātasahitaṃ, śakṛnmuñcati| tathā, muhurmehati-mūtraṃ punaḥpunaḥ sṛjati| binduśo-binduṃ binduṃ kṛtvā| asya ca-narasya, aśmarī śyāvā varṇataḥ, tathā rūkṣā kaṇṭakaiściteva-vyāptā, bhavet| 00000
pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣmavān| bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā'sitā'śmarī||13||
Sa. pittena yā'śmarī tayā bastirdahyate| pacyamāna iva ūṣmavān-santāpayukto bhavati| sā cāśmarī bhallātakāsthisaṃsthānā-tadākārā syāt| tathā, varṇato raktā pītā tathā'sitā-kṛṣṇacchāyā| 00000
bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ| aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā||14||
Sa. śleṣmaṇā jātāyāmaśmaryāṃ bastirnistudyata iva śītalo guruśca syāt| aśmarī ca mahatī-sthūlā vātapittotthābhyāṃ sakāśāt| tathā, ślakṣṇā-komalā| madhuvarṇā-mākṣikābhā| athavā, sitā-śuklā| 00000
etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva ca bhūyasā| āśrayopacayālpatvādgrahaṇāharaṇe sukhāḥ||15||
Sa. etāḥ-tisro'śmaryo, bālānāmeva bhavanti| tathā ca tantrāntare (suśrute ni. a. 3|11)- "tisro'śmaryo divāsvapnaśīlanādhyaśanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvādbālānāmeva bhavanti|" iti| teṣāṃ ca bālānāṃ jātāstā bhūyasā grahaṇāharaṇe sukhāḥ| grahaṇaṃ-baḍiśādinā, āharaṇaṃ-śastrādinā, tasmin sukhāḥ-sukhopāyāḥ| atraiva hetumāha-āśrayetyādi| āśrayaḥ-ādhāraḥ, upacayo-vṛddhiḥ, tayoralpatvaṃ, tasmāddhetorbalānāmaśmaryā āśrayo'lpo bhavati, yatrāsāvaśmarī jāyate| ata eva cāśrayānusāreṇopacayo'pyaśmaryā bālānāmalpo bhavati| atastā grahaṇāharaṇe sukhāḥ| mahatāṃ tu yathoktahetvabhāvādgrahaṇāharaṇe tā duḥkhāvahāḥ| 00000
śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt| sthānāccyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ||16|| śoṣayatyupasaṅgṛhya śukraṃ tacchuṣkamaśmarī| bastirukkṛcchramūtratvamuṣkaśvayathukāriṇī||17|| tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate| pīḍite tvavakāśe'smin----------------------|18|
Sa. turavadhāraṇe| mahatāmeva śukrāśmarī jāyate, na bālānām, tathāvidhasya teṣāṃ śukrasyābhāvāt| kuto jāyate ? śukradhāraṇāt-harṣādyudīraṇātsthānacyutasya śukrasya dhāraṇāt| ata evāha-sthānādityādi| yasmātsthānāccyutaṃ-paribhraṣṭaṃ, bahiramuktaṃ-atyaktaṃ, tadānīṃ vāyurmuṣkayoḥ-vṛṣaṇayoḥ, antare-madhye, śoṣayati| kiṃ kṛtvā ? upasaṅgṛhya,-śukraṃ sarvato gṛhītvā| tacca śuṣkaṃ sadaśmarīti bhaṇyate| sā ca bastirugādikāriṇī| tasyāmutpannamātrāyāṃ-na cirakālotpannāyāṃ, pīḍite-hastādinā'bhibhūte, asminnavakāśe-śukrāśmarīsthāne, śukrameti-āgacchati, tathā vilīyate ca, iti caśabdo luptanirdiṣṭo bodhyaḥ| viśeṣeṇa līyate-tatraiva suṣṭhu śliṣyate, kaṭhinatvāt| 00000
----------------------------------------------| --------------------------aśmaryeva ca śarkarā||18|| aṇuśo vāyunā bhinnā sā tvasminnanulomage| nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate||19||
Sa. aśmaryeva ca pavanenāṇuśo bhinnā satī śarkarā syāt, na tu tasyā anyadupādānakāraṇamityarthaḥ| sā-śarkarā, asmin-pavane, anulomage-anulomaṃ kṛtvā sthite sati, mūtreṇa saha nireti-bahirniṣkrāmati| pratilome vāyau sā sarkarā vibadhyate- na tu bahirniṣkrāmati| aśmarī tvanulomage'pi maruti na nireti-mūtreṇa saha na niṣkrāmati, ityanayorbhedaḥ| aśmarīṇāṃ bhallātakādisaṃsthānanirdeśastadanusāreṇāharaṇārthaṃ bastyavayavavipāṭanamupayujyate| śyāvādivarṇanirdeśaśca bahirniṣkrāntānāṃ śyāvādivarṇanidarśanena vātādīnanumāya tatkṛtānāṃ vraṇānāṃ cikitsārthamupayujyate| nanu ca, saṃsthānenaiva vātādyanumānamaśmarīvraṇasya bhaviṣyatīti varṇanirdeśo'narthakaḥ| maivam| saṃsthānaṃ prāyikamiti kecinmanyante, tasmādvarṇanirdeśo'pi vācyaḥ| prāyikatve ca taddvayorupādānaṃ liṅgam| 00000
atha vātabastyādīnāha - - - - mūtrasandhāriṇaḥ kuryādbuddhvā bastermukhaṃ marut| mūtrasaṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadācicca svadhāmataḥ||20|| pracyāvya bastimudvṛttaṃ garbhābhaṃ sthūlaviplutam| karoti tatra rugdāhaspandanodveṣṭanāni ca||21|| binduśaśca pravarteta mūtraṃ bastau tu pīḍate| dhārayā dvividho'pyeṣa vātabastiriti smṛtaḥ||22|| dustaro dustarataro dvitīyaḥ prabalānilaḥ| ---------------------------------------------|23|
Sa. mūtrasandhāriṇaḥ puruṣasya basteḥ-mūtradhārasya, mukhaṃ-dvāraṃ, ruddhvā māruto mūtrasaṅgaṃ kuryādrujaṃ kaṇḍūṃ ca| sa vātabastirmūtrāghātaviśeṣaḥ| kadācit-adṛṣṭavaśāt, vāyustaṃ bastiṃ svadhāmataḥ-svasthānāt, pracyāvya-cyāvayitvā, udvṛttaṃ-ūrdhvamukhaṃ, garbhābhaṃ-garbhasadṛśaṃ, sthūlaṃ-svapramāṇāt pravṛddhaṃ, tathā viplutaṃ-cañcalaṃ, karoti| caśabdānna kevalaṃ bastibhraṃśamevaṃvidhaṃ karoti, yāvattatra rugādīnapi| mūtraṃ ca binduśaḥ-bindubinduḥ pravartate| bastau ca pīḍite-hastādinā, mūtraṃ dhārayā-avicchinnaṃ, pravartate| eṣa dvividho vātabastiriti nāmnā smṛtaḥ| sa ca prathamo dustaro-duḥkhena kṛcchreṇa tarituṃ śakyate| dvitīyo vātabastirdustarataro yataḥ prabalānilaḥ| ata eva cātra prabalānilatvānmūtrasya binduśaḥ pravartanam| 00000
----------------------------------------------| śakṛnmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ||23|| aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam| vātāṣṭhīleti sā''dhmānaviṇmūtrānilasaṅgakṛt||24||
Sa. śakṛnmārgasya-gudasya, basteścāntaraṃ-madhyaṃ, vāyurāśritaḥ san granthimaṣṭhīlābhaṃ ghanamacalamunnataṃ karoti| sā vātāṣṭhīletyucyate| sā cādhmānādikṛt| 00000
viguṇaḥ kaṇḍalībhūto bastau tīvravyatho'nilaḥ| āvidhya mūtraṃ bhramati sastambhodveṣṭagauravaḥ||25|| mūtramalpālpamathavā vimuñcati śakṛtsṛjan| vātakuṇḍaliketyeṣā--------------------------|26|
Sa. viguṇaḥ-kupito na tvanulomagaḥ, tathā doṣadeśādisahakārikāraṇavaśāt kuṇḍalākāragatiḥ, tathā tīvravyathaḥ, kārye kāraṇopacārādevamuktaḥ, tathā saha stambhena-stabdhatayā, tathodveṣṭena gauraveṇa ca vartate| sa evaṃbhūto vāyurmūtramāvidhya-kṣobhayitvā bastau bhramati| athavā na mūtramāvidhya bhramati| kimbhūtastarhi ? śakṛt-purīṣaṃ, sṛjan-visargaṃ kurvan, mūtramalpālpaṃ-stokaṃ stokaṃ kṛtvā, vimuñcati| evaṃrūpā vātakuṇḍalikocyate| 00000
----------------------------------------------| ----------------------mūtraṃ tu vidhṛtaṃ ciram||26|| na nireti vibaddhaṃ vā mūtrātītaṃ tadalparuk| ----------------------------------------------|27|
Sa. mūtraṃ tu ciraṃ vidhṛtaṃ na nireti-na pravartate| athavā pavanavaśādvibaddhaṃ nirgacchatyalparuk tanmūtrātītaṃ kathyate| 00000
----------------------------------------------| vidhāraṇātpratihitaṃ vātodāvartitaṃ yadā||27|| nābheradhastādudaraṃ mūtramāpūrayettadā| kuryāttīvrarugādhmānamapaktiṃ malasaṅgraham||28|| tanmūtrajaṭharam-----------------------------| ----------------------------------------------|29|
Sa. vidhāraṇāt-mūtravegasya rodhāt, pratihitaṃ mūtraṃ kartṛbhūtaṃ vātenodāvartitaṃ yadā nābheradhastādudaraṃ karmabhūtamāpūrayet tadā tīvrarujādikaṃ kuryāt, tanmūtrajaṭharamityucyate| 00000
--------------------------chidravaiguṇyenānilena vā| ākṣiptamalpaṃ mūtraṃ tadbastau nāle'thavā maṇau||29|| sthitvā sravecchanaiḥ paścātsarujaṃ vā'tha nīrujam| mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnataccheṣaguruśephasaḥ||30||
Sa. chidravaiguṇyena-mūtradvāradoṣeṇa, anilena vā tathābhūtena, yadākṣiptaṃ mūtramalpaṃ-kiñciccheṣaṃ mūtraṃ, tadbastau sthitamathavā nāle maṇikande vā sthitam| tatra sthitvā paścāt-anantaraṃ, śanaiḥ-mandaṃ mandaṃ kṛtvā, sarujamathavā nīrujaṃ sravet| puṃsaḥ kimbhūtasya ? vicchinnataccheṣaguruśephasaḥ| tadati prakṛtaṃ mūtraṃ parāmṛśyate, tasya-muktamūtrasya, śeṣastaccheṣaḥ, vicchinnaścāsau taccheṣaśca vicchinnataccheṣaḥ, tena guruśepho-guru meḍhraṃ, yasya sa vicchinnataccheṣaguruśephāḥ, tasya vicchinnataccheṣaguruśephasaḥ| sa evaṃvidhaḥ san mūtrotsaṅga ucyate| 00000
antarbastimukhe vṛttaḥ sthiro'lpaḥ sahasā bhavet| aśmarītulyaruk granthirmūtragranthiḥ sa ucyate||31||
Sa. bastermukhasya madhye granthirvṛtto-vartulaḥ, tathā sthiro'lpaśca sahasā-jhaṭityeva, bhavet| aśmarītulyarug granthiḥ sa mūtragranthirucyate| 00000
mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhatam| sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate||32|| bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate| --------------------------------------------------|33|
Sa. sañjātamūtrasya puṃsaḥ striyaṃ gacchato mūtrayato-mūtraṃ kurvataḥ, sthānāccyutaṃ śukraṃ vāyunoddhataṃ-dhmātaṃ, bhasmodakena pratīkāśaṃ-tulyaṃ, prāk mūtritāt paścādvā yat pravartate śukraṃ tanmūtraśukramucyate| 00000
----------------------------------------------| rūkṣadurbalayorvātādudāvartaṃ śakṛdyadā||33|| mūtrasroto'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā| mūtraṃ viṭtulyagandhaṃ syādviḍvighātaṃ tamādiśet||34||
Sa. rūkṣadurbalayoḥ puṃsorvātādudāvartaṃ-pīḍitaṃ, śakṛdyadā mūtrasroto'nuparyeti-mūtrasroto'bhita āgacchati, tadā śakṛtā saṃsṛṣṭaṃ mūtraṃ purīṣasadṛśagandhaṃ syāt, taṃ viḍvighātamityādiśet| 00000
pittaṃ vyāyāmatīkṣṇoṣṇabhojanādhvātapādibhiḥ| pravṛddhaṃ vāyunā kṣiptaṃ bastyupasthārtidāhavat||35|| mūtraṃ pravartayetpītaṃ saraktaṃ raktameva vā| uṣṇaṃ punaḥpunaḥ kṛcchrāduṣṇavātaṃ vadanti tam||36||
Sa. pittaṃ kartṛ vyāyāmādibhiḥ pravṛddhaṃ tathā vātena kṣiptaṃ bastyupasthārtidāhayuktaṃ mūtraṃ karmabhūtaṃ pravartayet| kimbhūtam ? pītaṃ tathā saha raktena saraktaṃ raktameva vā kevalaṃ tathoṣṇaṃ muhurmuhuḥ kṛcchreṇa mūtrayet, taṃ uṣṇavātaṃ vadanti| 00000
rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau| mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam||37||
Sa. rūkṣasya puṃsastathā klāntadehasya-glānaśarīrasya, bastisthau pittamārutai sarugdāhaṃ mūtrasya kṣayaṃ janayetāṃ-utpādayetām| tadāhvayaṃ-mūtrakṣayasaṃjñam, mūtrakṣayamityarthaḥ| 00000
pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanyete'nilena cet| kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet||38|| sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavecca tat| śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam||39||
Sa. pittamathavā kapho vyasto'nilena saṃhanyate-samantātpīḍyata ākramyate| athavā dvāvapi-saṃsargarūpau, tena hanyete yadi, tadā kṛcchreṇa mūtraṃ pītādinaikaikena varṇena śvetāntena yuktaṃ ghanaṃ sadāhaṃ sṛjet-muñcet| tacca śuṣkaṃ kālāntareṇa rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavet, kadācidrocanācūrṇavarṇaṃ kadācicchaṅkhacūrṇavarṇaṃ kadācitpītādisamastavarṇaṃ vā syāt, taṃ mūtrasādaṃ vadanti| 00000
iti vistarataḥ proktā rogā mūtrāpravṛttijāḥ| nidānalakṣaṇairūrdhvaṃ vakṣyante'tipravṛttijāḥ|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne mūtrāghātanidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ|9|
Sa. iti-evaṃ, vistareṇa mūtrāpravṛttiḥ-apravartanaṃ, tato jātā rogāḥ, nidānāni ca lakṣaṇāni ca, taiḥ prakarṣeṇoktāḥ| ūrdhvamityato'dhyāyādanantaraṃ tulyasthānasaṅkhyāditvāt mūtrātipravṛttijāḥ-pramehākhyāḥ, rogā vakṣyante-vadiṣyante| anenāsya granthakṛtā yuktyā sambandho'bhihita iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne mūtrāghātanidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9|| 00000