Sa. udaranidānādanantaraṃ pāṇḍuśophavisarpanidānamārabhyate| 00000
yato yathaivodaraṃ doṣasaṅghātajaṃ tathaite'pi, ityāha - - - - athātaḥ pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2|| pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ| tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam||1|| dhamanīrdaśa samprāpya vyāpnuvatsakalāṃ tanum| śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaramāśritam||2|| tvaṅmāṃsayostatkurute tvaci varṇān pṛthagvidhān| pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam||3|| yato'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rogaḥ-------------| ------------------------------------------------|4|
Sa. yatra malāḥ-vātādayaḥ, pittapradhānā yathoktaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, kopanaiḥ kupitāḥ-kruddhāḥ, pāṇḍurogahetavaḥ| katham ? ityāha-tatretyādi| [ tatra- ] teṣu tathābhūteṣu satsu, vātena balinā-balavatā, kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitamanantaraṃ tatpittaṃ dhamanīrdaśa-hṛdi sthitāḥ, samprāpya-āśritya, sakalāṃ tanuṃ vyāpnuvat-aśnuvānam| sakalaśabdopādānaṃ mūtrapurīṣādīnāmapi grahaṇārtham| ata evākhyāsyati (ślo. 9) - "kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā|" iti| tathā śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣya| kimbhūtaṃ pittam ? tvaṅmāsayorantaraṃ-madhyamāśritam| tat-pittaṃ, tvaci varṇān pṛthagvidhān-nānāprakārān, pāṇḍuhāridraharitān kurute| teṣu-varṇeṣu madhye, yato-yasmāt, atiśayena pāṇḍutvamadhikamataḥ-asmāt, sa rogaḥ pāṇḍurityuktaḥ-saṃjñitaḥ| nanu, 'pittapradhānāḥ' iti kathamuktam ? yāvatā (yato) vāyorbalīyastvāt 'vātapradhānāḥ' iti vaktuṃ yuktaṃ syāt| balīyastvaṃ cānantarameva pratipāditaṃ 'tatrānilena balinā kṣiptaṃ' iti| asadetat| yato nātra balīyastvābalīyastvakṛte prādhānyāprādhānye vivakṣite| kintarhi ? pāṇḍurogakaraṇaṃ prati kartṛtvākartṛtve| pittasya ca pāṇḍurogakaraṇaṃ prati mukhyaṃ kartṛtvam, ataḥ 'pittapradhānāḥ' iti yuktamuktam| nanu, yadi trayo doṣāḥ pāṇḍurogahetavaḥ, kathaṃ tarhi vakṣyati ? (ślo. 7) - "sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt|" iti| ucyate| sarvaḥ pāṇḍurogastridoṣaja eva| kintu hetuviśeṣairyo rūpabhedastena pañcātmakaḥ śophavat, iti na kiñcidatrāyuktam| 00000
----------------------------------tena gauravam| dhātūnāṃ syācca śaithilyamojasaśca guṇakṣayaḥ||4|| tato'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ| mṛdyamānairivāṅgairnā dravatā hṛdayena ca||5|| śūnākṣikūṭaḥ sadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvano'lpavāk| annadviṭ śiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ||6|| sannasaktho jvarī śvāsī karṇakṣveḍī bhramī śramī| ------------------------------------------------|7|
Sa. tena-pāṇḍurogeṇa, dhātūnāṃ-rasarudhirādīnāṃ, gauravaṃ śaithilyaṃ ca syāt| tathā, ojaso guṇakṣayo-mādhurya(manda)śaityādīnāmojoguṇānāṃ (hṛ. ni. a. 6|1) vināśaḥ| tata eva-ojoguṇakṣayāt, pāṇḍvāmayī naro'lparaktamedaskaḥ| alpe raktamedasī yasya sa evam| tathā, niḥsāro-durbalaḥ syāt|tathā ślathendriyaḥ| [ ślathāni- ] śithilāni, indriyāṇi-vākpāṇipādapāyūpastharūpāṇi, yasya sa ślathendriyaḥ| tathā, indriyaśabdena buddhīndriyāṇāṃ cakṣurādīnāmadhiṣṭhānānyupalakṣyante| nanu, pittapradhānāḥ kupitā iti pittavṛddhiruktā| pittavṛddhyā ca raktavṛddhyā bhavitavyam| tatkathamuktamalparaktateti ? atrocyate| doṣāṇāmanyonyadūṣaṇāt dūṣasya ca doṣairdūṣitatvāt prasādaparamparayā'puṣṭau satyāṃ kiṭṭabāhulyāt pitta[sya]adhikyam, na raktasya prasādātmakasya, iti pittādhikyamalparaktatā cetyupapannam| tathā, aṅgaiḥ-avayavaiḥ, mṛdyamānairivāsau nara upalakṣitaḥ, tathā hṛdayena dravatā ca| tathā, śūnāvakṣikūṭau yasya sa evam| tathā, sadanaḥ-aṅgasādavān| tathā, kopanādikaḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt||7||
Sa. saḥ-pāṇḍurogaḥ, pañcadhā syāt| katham ? ityāha-pṛthagdoṣaiḥ sannipātena mṛdbhakṣaṇācca| nanu, mṛttikādanāt pṛthagpāṇḍurogo na vācyaḥ, pṛthagvātādidoṣaje pāṇḍuroge'ntarbhūtatvāt| mṛdā hi vātādiprakopo vidhīyate tiktoṣaṇādibhiriva| vātādiprakopaśca pāṇḍurogakṛt| tasmātpṛthaṅmṛdo na yukto nirdeśaḥ| atra brūmaḥ| mṛdo'nye ye vātādiprakopahetavaḥ pāṇḍurogasampādane sambhāvanāyogyāḥ, te pāṇḍurogaṃ sampādya hetusvarūpasattayā vinivartante| mṛttikā tu tīkṣṇaiḥ saṃśodhanairvinā pāṇḍurogaṃ yāvatkāye'vatiṣṭhate| ityayaṃ vātādikopahetubhyo'nyebhyo mṛdaḥ pāṇḍurogaṃ prati viśeṣaḥ| tasmānmṛdā pṛthak pāṇḍurogo vaktuṃ nyāyyaḥ| 00000
prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci| aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo'lpavahnitā||8|| sādaḥ śramo-------------------------------| ------------------------------------------------|9|
Sa. asya pāṇḍurogasya hṛdayaspandanādi prāgrūpam| 00000
--------------anilāttatra gātraruktodakampanam| kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā||9|| śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk| ------------------------------------------------|10|
Sa. tatra-teṣu pāṇḍurogeṣu madhye, vātātpāṇḍuroge gātrarugādayaḥ syuḥ| 00000
------------------------------------------------| pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ||10|| tṛṭsvedamūrcchāśītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvakkratā| varcobhedo'mlako dāhaḥ------------|11|
Sa. pittāddharitapītābhasirāditvaṃ(tvādi) syāt| 00000
------------------------------------------------| ------------------------------kaphācchuklasirāditā||11|| tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ kāsaścachardiśca-----------------------------------| ------------------------------------------------|12|
Sa. kaphācchuklasirāditā[di] syāt| 00000
------------------------------------------------| -------------------nicayānmiśraliṅgo'tiduḥsahaḥ||12||
Sa. nicayāt-sannipātāt, miśraliṅgaḥ pāṇḍurogaḥ so'tiduḥsaho-ghoratamaḥ| 00000
mṛtkaṣāyā'nilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā rasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca||13|| srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādruddhvā ca pūrvavat| pāṇḍurogaṃ tataḥ śūnanābhipādāsyamehanaḥ||14|| purīṣaṃ kṛmimanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ| ------------------------------------------------|15|
Sa. mṛdbhakṣitā kaṣāyarasā vātaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāt| ūṣarā-sakṣāramṛttikā, pittaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāt| madhurā mṛttikā kaphaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāt| tathā, rasādīṃśca dhātūn dūṣayitvā raukṣyācca hetorbhuktaṃ virūkṣya ceti| yataḥ svabhāvata eva mṛttikā rūkṣā| tasmādbhuktaṃ virūkṣayati| srotāṃsi cāpūrya ruddhvā'pakvaiva satī pāṇḍurogaṃ pūrvavat pittapradhānāḥ kupitā ityādinā nyāyena kuryāt| mṛttikāyā gurutvāt pākābhāvaḥ| athavā aśabdo'treṣadarthe| alomikā eḍaketi yathā| tena kiñcitpakveti gamyate| tataḥ-tena pāṇḍurogeṇa, śūnanābhyādikaḥ san kṛmyādiyutaṃ purīṣaṃ muñcet| 00000
atha pratijñāvākye'nuktāmapi kāmalāṃ tulyahetvādikatvāt pradarśayannāha - - - - ------------------------------------------------------| yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām||15|| koṣṭhaśākhāśrayāṃ pittaṃ dagdhvā'sṛṅmāṃsamāvahet| hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā||16|| dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ||17|| ---------------------------------------------------------------------------------- kiṃ pāṇḍurogiṇa eva pittalānyāsevamānasya kāmalā bhavet, utāpāṇḍurogiṇo'pi ? ityāha - - - - bhavetpittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte'pi ca||17||
Sa. yo naraḥ pāṇḍurogī san pittalaṃ-maricakāñcikādidravyamatyarthaṃ, seveta-upayuṅkte, tasya-pāṇḍurogiṇaḥ, pittaṃ kartṛ kāmalāmāvahet| kīdṛśīm| koṣṭhaśākhāśrayām| koṣṭho-mahāsrotaḥ, śākhā-raktādayastvak ca, iti tadubhayamāśrayo yasyāstām, kiṃ kṛtvā ? raktaṃ māṃsaṃ ca dagdhvā| katham ? hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā| tadā ca puruṣo dāhādimān maṇḍūkacchāyo durbalendriyaśca syāt| durbalāni-svaviṣaye'pyaśaktāni, indriyāṇi yasya sa evam| pāṇḍurogamantareṇāpi pittādhikasya narasya pittalānyāsevamānasyāsau koṣṭhaśākhāśrayā kāmalā syāt, na kevalaṃ pāṇḍurogiṇaḥ| 00000
upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbhakāmalā| ------------------------------------------------|18|
Sa. upekṣayā-cikitsāṃ vinā, saiva-kāmalā, yadā śophāḍhyā-śvayathubahulā, syāttadā kumbhakāmaletyucyate| kṛcchrā-kṛcchrasādhyā| 00000
halīmakaṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet||18|| vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdurjvaraḥ| tandrābalānalabhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam||19|| alasaṃ ceti śaṃsanti----------------------| ------------------------------------------------|20|
Sa. pāṇḍuroge sati yadā haritaśyāvapītatā bhramādayaśca vātapittātsyuḥ, ataśca taṃ halīmakaṃ śaṃsanti, munaya iti śeṣaḥ| taṃ ca halīmakaṃ, loḍharaṃ tathā'lasaṃ cācakṣate| 00000
----------------------teṣāṃ pūrvamupadravāḥ| śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate||20|| iti pāṇḍuroganidānam| ------------------------------ ------------------------------------------------------------ atha śophanidānam| pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ| nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam||21|| utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ| sarvaṃ---------------------------------------|22|
Sa. teṣāṃ-pāṇḍurogaprakārāṇāṃ, pūrvamupadravā yataḥ śophapradhānāḥ kathitāḥ| ataḥ-asmāddhetoḥ, pāṇḍuroganidānādanantaraṃ śopha eva bhaṇyate, na visarpaḥ| śophaḥ pradhānaḥ-prathamo, yeṣāṃ ta evaṃ kathitāḥ| kvaḥ ? ihaiva| yathoktam (ślo. 6)- "śūnākṣikūṭaḥ" ityādi| tathā (ślo. 14)- "śūnanābhipādāsyamehanaḥ" iti| bahirbhūtāḥ sirā bahiḥsirāḥ,-bāhyāḥ sirāḥ| vāyuḥ pittaraktakaphān karmabhūtān bahiḥ sirāḥ karmabhūtā nītvotsedhaṃ kuryāt| nayaterdvikarmakatvāt pittādayo bahiḥsirāśca karma| yathā,-ajāṃ nayati grāmamiti| tenāyamartho'vatiṣṭhate-bahiḥsirāsu pittādīnnītveti| kimbhūto vāyuḥ ? duṣṭaḥ san,-kopanaiḥ kupitaḥ| kimbhūtamutsedham ? tvak ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃse, te saṃśrayaḥ-āśrayo, yasya tam| tairhīti hiśabdo'vadhāraṇe| taireva-bahiḥsirāḥ prāptaiḥ pittaraktakaphaiḥ, ruddhagatiḥ| ata eva saṃhataṃ-samantāddhataṃ niścalamiva sampannaṃ, utsedham| yataścaivaṃ vātapittakaphaiḥ śophaḥ sañjāyate, tasmātsarvaṃ śophaṃ nicayāt-doṣatrayāt, āhuḥ| 00000
nanu, evaṃ satīdaṃ virudhyate "doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvai" iti| ata āha - - - - -----------------------------------------| ------------hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam||22|| doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi| ------------------------------------------------|23|
Sa. tuśabdo viśeṣārthaḥ| yadyapi sarvastridoṣajaḥ śophastathā'pi hetuviśeṣairyo rūpabhedastasmānnavātmakaṃ śophamāhuḥ| tathā hi-yo'yaṃ sannipātaḥ śophahetureṣa kadācitsamaṃ kṛtvā kupyati kadācidviṣamaṃ kṛtvaikadoṣavṛddhisvarūpatayā| evaṃ ca hetuviśeṣairyo lakṣaṇabhedastasmānnavaprakāratvaṃ śophasya nyāyyameva| lakṣaṇabhedaścaiṣāṃ spaṣṭa eva| tathā cābhighātāddhetośca yathāvadanyallakṣaṇaṃ viṣāddhetoranyallakṣaṇaṃ tadvat pṛthagvātādeśca yathāvadanyat dvandvaje cānyat sannipātaje cānyaditi| evaṃ lakṣaṇaviśeṣānnavātmakamāhuḥ| upalakṣaṇaṃ cedam, cikitsāviśeṣādapi hi navātmaka eva śophaḥ| 00000
------------------------------------------------| dvidhā vā nijamāgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam||23|| pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ| ------------------------------------------------|24|
Sa. athavā nijāgantubhedena dvidhā śvayathumāhuḥ| tathā, taṃ-śophaṃ, sarvāṅgajaṃ-sarvaśarīrajaṃ, ekāṅgajaṃ-ekāvayavajaṃ ca, iti punardviprakāramāhuḥ| pṛthuśconnataśca grathitaśca teṣāṃ bhāvaḥ pṛthūnnatagrathitatā, tayā viśeṣāstaistridhā-triprakāraṃ, śophaṃ viduḥ| viduriti "vida jñāne" ityasmādusādeśaḥ| pṛthutvena-vistīrṇakṛtatvena viśeṣeṇa, tathonnatatvena viśeṣeṇa, tathā grathitasvarūpatvena viśeṣeṇeti yojyam| 00000
------------------------------------------------| sāmānyahetuḥ śophānāṃ doṣajānāṃ viśeṣataḥ||24|| vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam| atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam||25|| lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbu svapnajāgaram| mṛdgrāmyamāṃsavallūramajīrṇaśramamaithunam||26|| padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇā'pi vā| śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ||27|| viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ| anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā vakṣasi sthitāḥ||28|| ūrdhvaṃ śophamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ| sarvāṅgagāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ||29||
Sa. vakṣyamāṇo gurvamlasnigdhādiko vargaḥ [ śophānāṃ- ] śvayathūnāṃ nijānāmāgantūnāṃ ca, sāmānyahetuḥ-utpattau kāraṇam| doṣajānāṃ śvayathūnāṃ punaratiśayena hetuḥ, na tathā''gantūnāṃ, iti viśeṣaśabdena dyotayati| vyādhikarmopavāsādibhiḥ kṣīṇasya, vyādhinā-jvarādinā kṣīṇasya, tathā karmaṇā-pañcavidhena vamanavirecananirūhānuvāsananasyākhyena, tathopavāsena, ādigrahaṇādanyena ca mārgādinā kṣīṇasya, drutaṃ kṛtvā-sahasaiva, gurvādikaṃ bhajataḥ| atheti samuccaye| vyādhyādikṣīṇalakṣaṇebhyaḥ sakāśādanyasya svasthāderapyatimātraṃ-mātrāmatikramya, bhajato doṣā vakṣasi sthitā ūrdhvaṃ śophaṃ kurvanti, prakṛtatvādvakṣasa ūrdhvam| bastau sthitā adhaḥ śophaṃ kurvanti| madhye sthitā doṣā madhye śophaṃ kurvanti| grāmyāṇāṃ-caṭakakukkuṭādīnāṃ, māṃsaṃ grāmyamāṃsam| vallūraṃ-śuṣkamāṃsam| svapno'trāhaḥsvapno jāgaraśca rātrijāgaro bodhyaḥ| yānena-turagādinā, kṣobhiṇā-śarīrasaṃrambhajanakena| tathā, śvāsādayaḥ pāṇḍuparyantā rogāḥ prādhānyena| tathā, anye'pi-śvāsakāsādivyatiriktā rogāḥ, mithyopakrāntāḥ-mithyopacaritā ayathāśāstramupakrāntāḥ, śophahetavaḥ| tairapi doṣā vakṣasi sthitā ūrdhvaṃ śophaṃ kurvanti| bastau sthitā adho, madhyagā madhye, sarvāṅgagāḥ sarvagataṃ, pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ, doṣāḥ śophaṃ kurvanti| 00000
tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam| ------------------------------------------------|30|
Sa. tasya-śvayathoḥ, pūrvarūpaṃ tatpūrvarūpam| davathuḥ-cakṣurādiṣu yastīvra ūṣmā sa bhaṇyate| yaduktam-"davathuścakṣurādibhyastīvramūṣmapravartanam|" iti| tathā, sirāyāmo-yatra pradeśe śvayathurudbubhūṣustatra sirāṇāṃ dairghyamiva| tathā, aṅgagauravaṃ syāt| 00000
------------------------------------------------| vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomā'ruṇāsitaḥ||30|| saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān| kṣiprotthānaśamaḥ śīghramunnametpīḍitastanuḥ||31|| snigdhoṣṇamardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān| tvak ca sarṣapalipteva tasmiṃścimicimāyate||32||
Sa. vātācchophaścalādilakṣaṇaḥ| 00000
pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmraromakṛt| śīghrānusārapraśamo madhye prāgjāyate tanuḥ||33|| satṛḍdāhajvarasvedadavakledamadabhramaḥ| śītābhilāṣī viḍbhedī gandhī sparśāsaho mṛduḥ||34||
Sa. pittācchophaḥ pītaraktāsitābhāsādilakṣaṇaḥ| sa ca madhye-madhyapradeśe, prāk-pūrvaṃ, jāyate| prāggrahaṇaṃ paścātsakale'pi dehadeśe syāditi dyotayati| 00000
kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ| snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styāno nidrācchardyagnisādakṛt||35|| ākrānto nonnametkṛcchraśamajanmā niśābalaḥ| sravennāsṛk cirātpicchāṃ kuśaśastrādivikṣataḥ||36|| sparśoṣṇakāṅkṣī ca kaphāt------------------------| ------------------------------------------------|37|
Sa. kaphācchophaḥ kaṇḍūyutādilakṣaṇaḥ syāt| tathā, ākrāntaḥ-pīḍitaḥ san, vātika iva nonnamet| tathā, kṛcchre śamajanmanī yasya sa evam| tathā, niśābalo-rātrāvadhika ityarthaḥ| tathā, kuśaśastrādibhirvikṣataḥ sa śopho na raktaṃ sravet| kintarhi ? cireṇa picchāṃ-lasīkāparaparyāyāṃ, sravet| tathā, sparśābhilāṣī uṣṇābhilāṣī ca syāt| 00000
-----------------------yathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ| saṅkarāddhetuliṅgānām---------------------------|37|
Sa. hetavaśca liṅgāni ca, teṣāṃ saṅkarāt-saṅkīrṇatvena, yathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ śophāḥ, syuriti śeṣaḥ| 00000
------------------------------------------------| ----------------------------nicayānnicayātmakaḥ||37||
Sa. nicayātmako-doṣatrayajaḥ śopho, nicayāt-hetuliṅganicayāt, syāt| 00000
abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ| himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ||38|| rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān| bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ||39||
Sa. tathā, śastrādicchedabhedakṣatādibhiryaḥ śophaḥ so'bhighātena, vedya iti śeṣaḥ| tathā, himenānilena tathodadhyanilena-sāgarajena vāyunā, tathā rasaiḥ śūkaiśca bhallātakapikacchujaiḥ saṃsparśācchvayathurvisarpavān bhavet| sa ca bhṛśoṣmā lohitābhāsaśca bāhulyena ca pittalakṣaṇaḥ syāt| pittaśophasya lakṣaṇaṃ pittaśophalakṣaṇam, pittaśophalakṣaṇamiva lakṣaṇaṃ yasya sa pittalakṣaṇaḥ| saptamyupamānapūrvasyeti bahuvrīhiruttarapadalopaśca| 00000
viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt| daṃṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi||40|| viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt| viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt||41|| mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ| ------------------------------------------------|42|
Sa. viṣajaḥ śophaḥ saviṣāṇāṃ prāṇināmaṅge parisarpaṇāt-gamanāt, tathā teṣāmeva mūtraṇāt| tathā, daṃṣṭrādantanakhānāmāpātāt aviṣaprāṇināmapi śophaḥ syāt| apiśabdānna kevalaṃ saviṣaprāṇinām| tathā, viṇmūtraśukrairupahataṃ-tatsparśāddūṣitamapraśastam| viṇmūtraśukropahataṃ ca tanmalavacca viṇmūtraśukropahatamalavat, tathāvidhaṃ ca tadvastraṃ ca, tasya saṅkaraḥ-saṃsparśaḥ, tasmādapi śophaḥ syāt| tathā viṣavṛkṣāṇāmanilastasya saṃsparśāt, garayogasyāvacūrṇanaṃ-avadhvaṃsanaṃ, tasmācca mṛdvādiguṇayuktaḥ śvayathuḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| navo'nupadravaḥ śophaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ||42|| iti śophanidānam||4||
Sa. navaḥ-acirotpannaḥ, tathā'nupadravaḥ-upadravarahitaḥ, śophaḥ sādhyaḥ| asādhyaḥ purā-vikṛtivijñānīye, īritaḥ-abhihitaḥ| yathoktam (hṛ. śā. a. 5|92) - "anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram| nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi||" iti| 00000
śvayathuvaddoṣairdūṣyaiśca yato visarpo bhavati,atastannidānaṃ prakamyate - - - - ------------------------------------- atha visarpanidānam| syādvisarpo'bhighātāntairdoṣairdūṣyaiśca śophavat| ------------------------------------------------|43|
Sa. visarpaḥ sarva eva śophavat| doṣaiḥ-pṛthagvātapittakaphairdvayaiḥ samastaistathā'bhighātāt, evamabhighātāntairdoṣaiḥ śophavadvisarpasambhavaḥ| dūṣyairapi śophavat| evaṃ "pittaraktakaphān vāyuḥ" (ślo. 21) ityādirapi grantho'tra yojyaḥ| 00000
------------------------------------------------| tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt||43|| yathottaraṃ ca duḥsādhyāḥ--------------------------| ------------------------------------------------|44|
Sa. taṃ ca-visarpaṃ, tryadhiṣṭhānaṃ prāhuḥ, ātreyādaya iti śeṣaḥ| [ kasmāt ? ] bāhyāntarubhayāśrayāt-pūrvārjitakarmavaśāt kadācidbāhyāśrayo visarpo jāyate, bāhya āśrayo yasya sa tathā, evaṃ kadācidantarāśrayaḥ, kadācidubhayāśrayaḥ, [ tasmāt ]| te ca bāhyāntarubhayāśrayā visarpā yathottaraṃ duḥsādhyāḥ| duḥkhena sādhyanta iti duḥsādhyāḥ| 00000
--------------------tatra doṣā yathāyatham| prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ||44|| dehe śīghraṃ visarpanti te'ntarantaḥsthitā bahiḥ| bahiḥsthā dvitaye dvisthāḥ---------------------|45|
Sa. tasmin visarpe yathāyathaṃ prakopaṇaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ, prakupitā viśeṣeṇa punarvidāhibhiratyarthaṃ kṛtvā prakupitā dehe śīghraṃ-āśveva, visarpanti| te'ntaḥsthitā antarvisarpanti| bahiḥsthā doṣā bahirvisarpanti| dvitaye'ntarbahīrūpe, dvisthāḥ-ubhayasthāḥ santo, visarpanti| 00000
------------------------------------------------| ------------------------vidyāttatrāntarāśrayam||45|| marmopatāpātsammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt||46|| āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ viparyayāt| ------------------------------------------------|47|
Sa. tatra-teṣu triṣu visarpeṣu madhye, antarāśrayaṃ visarpaṃ marmopatāpādibhirvidyāt| marmaṇāṃ-hṛdayādīnāṃ, upatāpo-duḥkhaṃ, tasmāt| tathā, sammohāt-mūrcchodbhavāt| ayanānāṃ-karṇanāsādīnāṃ, vighaṭṭanāt-viśeṣeṇa calanādatiśayena parisphuraṇādityarthaḥ| tathā, tṛṣṇāyā atiyogāt| tathā vegānāṃ-nānārūpāṇāṃ vedanānāṃ, viṣamaṃ kṛtvā-vicchidya vicchidya kṛtvā, pravartanāt| āśuca-śīghrameva, agnibalayorbhraṃśāt-vināśāt| ato [ viparyayāt-pūrvoktāntarvisarpa ] lakṣaṇaviparyayāt, bāhyaṃ-bāhyāśrayaṃ, visarpaṃ vidyāt| 00000
------------------------------------------------| tatra vātātparīsarpo vātajvarasamavyathaḥ||47|| śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtiharṣavān| ------------------------------------------------|48|
Sa. [tatra-] teṣu visarpeṣu madhye, vātādyo visarpaḥ sa vātajvaratulyavyathaḥ syāt śophādiyutaśca| 00000
------------------------------------------------| pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ||48||
Sa. pittādvisarpo drutagatiḥ-śīghravyāpī, tathā pittajvaraliṅgo'tilohitaśca syāt| pittajvaraliṅgānīva liṅgāni yasya, iti saptamyupamānapūrvasyetyādinā bahuvrīhiruttarapadalopaśca| 00000
kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk| ------------------------------------------------|49|
Sa. kaphādvisarpaḥ kaṇḍūmān snigdhaḥ kaphajvaratulyaruk ca| vātādijvaralakṣaṇaṃ yathoktam (hṛ. ni. a. 2|11) - "vaiṣamyaṃ tatratatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ|" ityādi| 00000
------------------------------------------------| svadoṣaliṅgaiścīyante sarve sphoṭairupekṣitāḥ||49|| te pakvabhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam| ------------------------------------------------|50|
Sa. sarve ca visarpā upekṣitāḥ-upakramarahitāḥ, sphoṭaiścīyante-vyāpyante| kimbhūtaiḥ ? svadoṣaliṅgaiḥ-yathāyathaṃ svadoṣalakṣaṇaiḥ| te ca pakvabhinnāḥ svaṃsvaṃ-ātmīyamātmīyaṃ doṣaṃ(ṣajaṃ), vraṇalakṣaṇaṃ bibhrati-dhārayanti| pūrvaṃ pakvāḥ paścādbhinnāḥ pakvabhinnāḥ, "pūrvakāla" ityādinā samāsaḥ| "tatra mārutāt| śyāvaḥ kṛṣṇo'ruṇaḥ" (hṛ. u. a. 25|5) ityādigranthanirdiṣṭaṃ vraṇalakṣaṇam| "pittena kṣiprajaḥ" ityādigranthanirdiṣṭam| evaṃ kaphādilakṣaṇamapi bodhyam| 00000
adhunā dvandvajaṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| vātapittājjvaracchardimūrcchātīsāratṛḍbhramaiḥ||50|| asthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ| karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat||51|| yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ| śāntāṅgārāsito nīlo rakto vā''śu ca cīyate||52|| agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvād drutaṃ ca saḥ| marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ||53|| vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet| hidhmāṃ ca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā||54|| kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu| ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehaśramodbhavām||55|| duṣprabodho'śnute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate| ------------------------------------------------|56|
Sa. vātapittādvisarpo jvarādibhiryutaḥ sakalamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat-jvalitāṅgāravyāptasadṛśaṃ karoti| yaṃ yaṃ ca śarīradeśaṃ visarpo visarpati-prasarati, sa sa pradeśaḥ śāntāgāravadasito nīlo rakto vā bhavet| tathā, saḥ-visarpo, drāgevāgnidagdha iva sphoṭaiścīyate-vyāpyate| sa ca visarpaḥ śīghragatvāt-tatsvabhāvavaśāt, marmānusārī drutaṃ-tvaritaṃ kṛtvā, syāt| tata eva ca vāto'tibalo-balīyān, aṅgaṃ-śarīraṃ, vyatheta-pīḍayet| saṃjñāṃ-saṃvidaṃ, haret-nāśayet, nidrāṃ ca haret| śvāsamīrayet-kuryāt, tathā hidhmāṃ ca| saḥ-visarpī, nā-puruṣaḥ, īdṛśīmavasthāṃ gataḥ-prāptaḥ, cetonavasthālakṣaṇayā-aratyā, grastaḥ-abhibhūto, na kvacidbhūmiśayyāsanādiṣu śarma-sukhaṃ, labhate| aratigrasta iti hetau prathamā, aratigrastatvādityarthaḥ| evaṃ kvacidapi sukhālābhādbhūmyādiṣu ceṣṭamānaḥ-pariluṭhan, tataḥ kliṣṭo-manasā kāyena ca, manodehaśramodbhavāṃ-tadutthāṃ, nidrāmaśnute| kimbhūtaḥ ? duṣprabodhaḥ,-duḥkhena prabodho-nidrāpagamo, yasya sa evam| eṣa cāgnyākhyo visarpa ucyate| 0000
------------------------------------------------| kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham||56|| raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāvamāṃsagam| dūṣayitvā ca dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām||57|| granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām| śvāsakāsātisārāsyaśoṣahidhmāvamibhramaiḥ||58|| mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām| ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ||59||
Sa. kaphena pavano ruddhastameva-kaphaṃ, bahudhā bhitvā granthīnāṃ mālāṃ kurute| raktaṃ ca vṛddharaktasya narasya dūṣayitvā granthīnāṃ mālāṃ kurute| kimbhūtaṃ raktam ? tvaksirāsnāvamāṃsagam| kimbhūtānāṃ granthīnām ? dīrghāṇuvṛttasthūlakharasvabhāvānāṃ tathā raktavarṇānām| kimbhūtām, mālām ? tīvrarugjvarām| tīvrau rugjvarau yasyāstām tathā śvāsādibhiryutām| ityayaṃ-anantarokto, granthivīsarpa ucyate| kaphavātakopajaścāyaṃ vedyaḥ| 00000
kaphapittājjvaraḥ stambho nidrātandrāśirorujaḥ| aṅgāvasādavikṣepapralāpārocakabhramāḥ||60|| mūrcchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam| āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati||61|| prāyeṇāmāśaye gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk| piṭakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ||62|| mecakābho'sitaḥ snigdho malinaḥ śophavān guruḥ| gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate||63|| paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ| śavagandhiśca vīsarpaṃ kardamākhyamuśanti tam||64||
Sa. kaphapittāt kardamākhyo jāyate| tatra jvarādayaḥ syuḥ| sa ca-visarpaḥ, prāyeṇa-bāhulyena, āmāśaye-nābhistanāntaramadhye, ekadeśaṃ gṛhṇan-ākrāman, anantaraṃ dehaṃ sarpati-vyāpnoti| na cātiruk syāt| tathā, piṭakairavakīrṇo-vyāptaḥ, syāt| kimbhūtaiḥ ? atipītalohitapāṇḍuraiḥ| tathā, mecakābhādikaḥ syāt| mecako-mayūrakaṇṭhasadṛśo varṇaḥ| taṃ-tādṛśaṃ, visarpaṃ kardamākhyaṃ-kardamasaṃjñaṃ, uśanti, munaya iti śeṣaḥ| 00000
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvatisarpaṇaḥ| ------------------------------------------------|65|
Sa. sarvaistribhirdoṣairjātaḥ sarvajaḥ-sannipātodbhavo, vīsarpaḥ sarvairlakṣaṇairupalakṣitaḥ| sa ca sarvān dhātūnatiśayena sarpati sarvadhātvatisarpaṇaḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| bāhyahetoḥ kṣatātkruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan||65|| visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam| sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvalohitam||66||
Sa. māruto-vātaḥ, kṣatādbāhyakāraṇāt kruddhaḥ san visarpaṃ kuryāt| kiṃ kurvan ? pittaṃ saha raktena prerayan| tathā, sphoṭaiḥ-piṭakaiḥ, cittaṃ-vyāptam| kimbhūtaiḥ ? kulatthasadṛśaiḥ| tathā, śophādibhirāḍhyaṃ-atiśayena yutam| tathā, śyāvalohitaṃ-varṇena| 00000
pṛthagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ| asādhyo kṣatasarvotthau sarve cākrāntamarmakāḥ|67| śīrṇasnāyusirāmāṃsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ| 67 1/2| iti visarpanidānam| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|
Sa. pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ kevalaiḥ, trayo visarpāḥ sādhayituṃ śakyāḥ| dvandvajāścānupadravāḥ-kāsavaivarṇyajvarādibhirupadravaiḥ (hṛ. śā. a. 5|97) rahitāḥ, trayaḥ sādhyāḥ| kṣatasarvotthau dvau visarpāvasādhyau, tathāsvabhāvatvāt| sarve visarpāścākrāntamarmakāḥ-abhibhūtamarmakāśca, asādhyāḥ| tathā, śīrṇāni snāyusirāmāṃsāni yaiste'pyasādhyāḥ| tathā, prakarṣeṇa-atiśayena klinnāḥ, tathā śavagandhayaḥ-kuṇapagandhatulyāḥ, ye te'pyasādhyāḥ| śavasyeva gandho yeṣāmiti "upamānācca" iti gandhasyedādeśaḥ| ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13|| 00000