12. udaranidānādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. athodaranidānamārabhyate| yato'nantare'dhyāya ānāhalakṣaṇamuktam| udaraṃ ca kukṣimānahya doṣāḥ kurvate| 00000
tasmādato'nantaramudaranidānamucyate ityāha - - - - athāta udaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi tu| ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt||1||
Sa. sarve'pi-jvarātīsārādayo, rogā mande'gnau sati jāyante, atiśayena punarudarāṇi| anyebhyaścodarahetubhyo mandāgnitvaṃ pradhānamudarāṇāṃ kāraṇamiti mandegnāvityanena prāguddiṣṭena dyotayati| ajīrṇādityādi| caturvidhādajīrṇāt-āmaviṣṭabdhavidagdharasaśeṣākhyāt, tathā malinaiścānnaiḥ-pūtiparyuṣitasaṅkīrṇādilakṣaṇaiḥ, tathā malasañcayāt-cirakālasambhṛtāddoṣāṇāṃ pracayāt, udarāṇi jāyante| 00000
adhunā samprāptiviśeṣamāha - - - - ūrdhvādho dhātavo ruddhvā vāhinīrambuvāhinīḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryastvaṅmāṃsasandhigāḥ||2|| ādhmāpya kukṣimudaram------------------------------| --------------------------------------------------|3|
Sa. ambuvāhinīrvāhinīḥ-jalavāhinī srotāṃsi, ūrdhvādho ruddhvā dhātavo-vātādayaḥ, udaraṃ kuryuḥ| kīdṛśāḥ ? tvak ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃse, tayoḥ sandhiḥ-antaraṃ, tatra gacchantīti tvaṅmāṃsasandhigāḥ, tatrasthā ityarthaḥ| kiṃ kṛtvā ? kukṣimādhmāpya-ānahya| tathā, prāṇaścāgniścāpānaśca tān prāṇāgnyapānān sandūṣyadūṣayitvā| prakṛtyā mando'gniḥ punarvātādibhiḥ sandūṣito jaṭharaṃ karotītyarthaḥ| 00000
-----------------------------aṣṭadhā tacca bhidyate| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ||3||
Sa. tacca-udaraṃ, aṣṭadhā syāt| pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaistrayaḥ, samastaiḥ-sannipātena caikaḥ, plīhodaraṃ baddhodaraṃ kṣatodaraṃ jalodaramiti [ ca catvāraḥ, evamaṣṭau ]| vātādikṛtānyapi plīhādyudarāṇi plīhādinimittasaṃjñayoktāni| yathā, vṛddhyākhyo rogaḥ| saṃjñāviśeṣaśca cikitsāviśeṣapratipattyarthaḥ| 00000
tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ| naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ pradhmātakukṣayaḥ||4|| syuḥ pretarūpāḥ puruṣāḥ------------------------| ------------------------------------------------|5|
Sa. tena-udareṇa, ārtāḥ-pīḍitāḥ puruṣāḥ, śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādādayo naṣṭaceṣṭādikāḥ kṛśādayaśca syuḥ| 00000
--------------------------bhāvinastasya lakṣaṇam| kṣunnāśo'nnaṃ cirātsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate||5|| jīrṇājīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca| kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe'pi ceṣṭite||6|| vṛddhirviśo'pravṛttiśca kiñcicchophaśca pādayoḥ| rugbastisandhau tatatā laghvalpābhojanairapi||7|| rājījanma valīnāśo jaṭhare-----------------| ------------------------------------------------|8|
Sa. tasya bhāvino-bhaviṣyato, lakṣaṇaṃ kṣunnāśādikaṃ syāt| tathā, bastisandhau ruk-śūlam| tathā, lagubhojanairalpabhojanairabhojanairapi ca bastisandhau tatatā-vistīrṇatā, ādhmātatetyarthaḥ| tathā, rājīnāṃ janma-sambhavo, valīnāṃ ca nāśo jaṭhare syāt| 00000
----------------------------------jaṭhareṣu tu| sarveṣu tandrā sadanaṃ malasaṅgo'lpavahnitā||8|| dāhaḥ śvayathurādhmānamante salilasambhavaḥ| ------------------------------------------------|9|
Sa. jaṭhareṣu-jaṭharākhyeṣu, sarveṣu tu rogeṣu tandrā-ālasyaṃ, tathā sadanaṃ dehasya bhavati| tathā, malasya saṅgaḥ-purīṣasyāpravṛttiḥ| tathā, alpāgnitvam| tathā, dāhaḥ śvayathurādhmānaṃ ca| ante-avasāne, salilasambhavaḥ| 00000
atoyamaduraṃ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| sarvaṃ tvatoyamaruṇamaśophaṃ nātibhārikam||9|| gavākṣitaṃ sirājālaiḥ sadā guḍaguḍāyate| nābhimantraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati||10|| māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ| saśabdo niścaredvāyurviḍbaddhā mūtramalpakam||11|| nātimando'nalo laulpaṃ na ca syādvirasaṃ mukham| ------------------------------------------------|12|
Sa. sarvamudaramatoyaṃ-jalodaratāmaprāptaṃ, varṇato'ruṇaṃ, tathā'śophaṃ-śophenānākrāntaṃ, tathā nātibhārikaṃ-nātiśayena guru, tathā sirājālaiḥ-sirāsamūhairjālākṛtibhiḥ, gavākṣitaṃ-nirantaramākrāntaṃ, sadā-sarvakālaṃ, guḍaguḍāyate-guḍaguḍa īdṛśamavyaktaṃ śabdamācarati| tathā, māruto nābhiṃ viṣṭabhya-stabdhatāṃ nītvā, tathā'ntraṃ ca viṣṭabhya, vegaṃ kṛtvā-hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanā ityevaṃrūpamātmīyaṃ saṃrambhaṃ pradarśyānantaraṃ, praṇaśyati| tathā, saśabdo vāyurantarniścaret-niryāti| tathā viḍbaddhā, tathā mūtramatiśayenālpaṃ syāt| tathā kiñcinmando'gniḥ, tathā laulyaṃ-gṛddhiḥ, na ca virasaṃ mukhaṃ syāt| yatra tadatoyasambhavaṃ vedyam| asmācca viparītalakṣaṇaṃ sāmarthyāt satoyam| 00000
------------------------------------------------| tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkakukṣiṣu||12|| kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam| śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ||13|| śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihlāsavat| satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam||14|| ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca| vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ||15||
Sa. tatra-teṣūdareṣu madhye, vātodare śophaḥ pāṇyādiṣu, tathā kukṣyādiṣu ruk parvabhedanaṃ tathā śuṣkakāsādayaḥ syuḥ| akasmāt-nimittaṃ vinā, udaraṃ vṛddhihrāsayutaṃ syāt, tathā satodabhedaṃ, tathā tanukṛṣṇasirābhistataṃ-vyāptam, āhataṃ ca tadudaramādhmātabhastreva śabdaṃ karoti| atra ca-vātodare, vāyuḥ sarukśabdaḥ sarvatogatiśca san vicaret-bhramati| 00000
pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā| bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit||16|| pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ sośma dahyate| dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate||17||
Sa. pittodare jvarādayaḥ syuḥ| tathā, tvagādau pītatvaṃ bhavati| jaṭharaṃ haritavarṇaṃ tathā pītatāmrābhiḥ sirābhirnaddhaṃ-yuktaṃ, sasvedaṃ śoṣma ca syāt, dahyate-tapyate ca| tathā, dhūmāyati| tathā, mṛduḥ-akaṭhinaḥ, sparśo yasya tadevam| tathā, kṣiprapākaṃ syāt| pradūyate-upatapyate ca| 00000
śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam| nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā||18|| udaraṃ stimitaṃ ślakṣṇaṃ śuklarājītataṃ mahat| cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram||19||
Sa. śleṣmodare'ṅgasādādayaḥ syuḥ| tathodaraṃ stimitaṃ-niścalam, tathā ślakṣṇaṃ-komalasparśam, tathā śuklarājībhistataṃ-vyāptam, tathā bṛhat, tathā cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ ca tathā śītasparśam, tathā guru, tathā sthiraṃ-na tu calam| 00000
adhunā sannipātodaraṃ lakṣayitumāha - - - - tridoṣakopanaistaistaiḥ strīdattaiśca rajomalaiḥ| garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ||20|| koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrcchābhramānvitam| kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam||21|| bādhate tacca sutarāṃ śītavātābhradarśane| ------------------------------------------------|22|
Sa. malāḥ-vātādayaḥ, saraktāḥ sañcitāstriliṅgaṃ-tridoṣalakṣaṇaṃ, tathā śoṣādiyutaṃ, tathā śīghrapākaṃ, tathā sudāruṇamudaraṃ kuryuḥ| kimbhūtaiḥ sañcitāḥ ? tridoṣakopanaiḥ-saṅkīrṇādibhojanaiḥ, taistaiḥ-sarvaroganidānoktaiḥ, tathā striyā dattai rajomalaiḥ-kārmaṇāparaparyāyairvaśīkaraṇaiḥ, tathā gareṇa dūṣīviṣādyaiśca| ādiśabdena viruddhābhyavahārādergrahaṇam| anenāsya hetuviśeṣakathanam| kīdṛśā doṣāḥ ? koṣṭhaṃ prāpya-āśritya, vikurvāṇāḥ-vikriyāṃ yātāḥ| tacca-jaṭharaṃ, sutarāṃ śītavātābhradarśane bādhate| ityanenāsya viśeṣalakṣaṇaṃ kathitam| 00000
plīhodarādīnyadhunā lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| atyāśitasya saṅkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ||22|| ativyavāyakarmādhvavamanavyādhikarśanaiḥ| vāmapārśvāśritaḥ plīhācyutaḥ sthānādvivarddhate||23|| śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivarddhayet| so'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ prāk tataḥ kūrmapṛṣṭhavat||24|| krameṇa varddhamānaśca kukṣāvudaramāvahet| śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ||25|| pāṇḍutvamūrcchāchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam| aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā nīlahāridrarājimat||26||
Sa. atitṛptasya narasya yānagamanādiceṣṭitairyaḥ saṅkṣobhastasmāt, tathā'tivyavāyādibhiḥ karśanaiḥ plīhā sthānāt-svāśayāt, cyuto vivardhate-viśeṣeṇa vṛddhiṃ gacchati| kimbhūtaḥ plīhā ? vāmapārśvāśritaḥ| athavā rasādibhyo dhātubhyaḥ śoṇitaṃ vivṛddhaṃ-vṛddhihetubhiradhikaṃ kṛtvā vṛddhiṃ prāptaṃ, anantaraṃ taṃ-plīhānaṃ svasthānāccyutamacyutaṃ vā, viśeṣeṇa vardhayet-svapramāṇādādhikyaṃ janayet| saḥ-plīhā, aṣṭhīlevātikaṭhinaḥ prāgbhūtvā, tataḥ-anantaraṃ, kacchapapṛṣṭhākṛtiḥ krameṇa-na sahasaiva, vardhamānaḥ-ādhikyaṃ gacchan, kukṣau-svīye sthāne, udaraṃ vidadhyāt| kīdṛśam ? śvāsādibhirdāhamohaparyantaiḥ saṃyutam| tathā, aruṇābhaṃ-aruṇavarṇam, athavā vivarṇaṃ-aniścitavarṇam, tathā nīlahāridrarājimat evaṃvidhā rājayo vidyante yasmiṃstadevam| 00000
udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt||27||
Sa. tatra-plīhodare, pṛthaglakṣaṇalakṣitānmalān-vātādīn, krameṇodāvartādinā vidyāt| tatrodāvartarujānāhairvātaṃ vidyāt| mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ vidyāt| gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṃ vidyāt| 00000
atha yakṛllakṣayati - - - - plīhavaddakṣiṇātpārśvāt kuryādyakṛdapi cyutam| ------------------------------------------------|28|
Sa. yathā pūrvoktairhetubhiḥ plīhā vāmapārśvāccyuto vivardhate-vivṛddho bhūtvā'nantaramudaramāvahet, tadvadyakṛdapi dakṣiṇāt pārśvāccyutaṃ sadvardhate-vṛddhaṃ sadudaraṃ kurute| athavā śoṇitaṃ svahetuto vivṛddhaṃ yakṛdvivardhayet, tacca vivṛddhamudaramāvahet| iti plīhodarayakṛdudarayoḥ sādṛśyam| 00000
atha baddhodaraṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| pakṣmavālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude||28|| durnāmabhirudāvatairanyairvā'ntropalopibhiḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā karoti kupito'nilaḥ||29|| apāno jaṭharaṃ tena syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ| kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk||30|| malasaṅgo'ruciścchardirudaraṃ mūḍhamārutam| sthiraṃ nīlāruṇasirārājinaddhamarāji vā||31|| nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate| ------------------------------------------------|32|
Sa. pakṣmāṇi ca vālāśca pakṣmavālāḥ, tairannena saha bhuktairbaddhāyane gude satyapāno vāyurviguṇaḥ-kupito, jaṭharaṃ karoti| baddhamayanaṃ-dvāraṃ purīṣānilavāhi, yasya tadevaṃvidhe gude| tathā durnāmabhirgude baddhāyane, tathodāvartairbaddhāyane, tathā'nyairvā'ntropalepibhiḥ-upadehibhirdadhyodanamāśomādibhiḥ, gude baddhāyane, apāno jaṭharaṃ karoti| kiṃ kṛtvā ? varcaḥpittakaphān ruddhvā-āvṛtya, tadbaddhodaramucyate| tena-baddhodareṇa, dāhajvaratṛṭkṣavāḥ syuḥ| tathā, kāsaśvāsāvūrusadanaṃ śirohunnābhipāyuruk syāt| tathā, malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, saṅgaḥ-apravartanam| arucistathā chardiḥ syāt| tathodaraṃ mūḍhamārutaṃ bhavet| mūḍho-bahiraniḥsaraṇarūpo, māruto yasmiṃstadevam| mūḍhamārutatvasya sāmānyalakṣaṇenaiva gṛhītatvātpunargrahaṇamatiśayārtham| tathā, sthiraṃ-acalam| tathā, nīlāruṇasirārājibhirnaddhaṃ-vyāptam, athavā'rāji syāt| taccodaraṃ prāyo nābherupariṣṭādgopucchākṛti jāyate| yathāyathordhvaṃ tathātathā sūkṣmamityarthaḥ| anenāsya saṃsthānamuktam| 00000
adhunā chidrodaraṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| asthyādiśalyaiḥ sānnaiścadbhuktairatyaśanena vā||32|| bhidyate pacyate vā'ntraṃ tacchidraiśca sravanbahiḥ| āma eva gudādeti tato'lpālpaṃ saviḍrasaḥ||33|| tulyaḥ kuṇapagandhena picchilaḥ pītalohitaḥ| śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoramāvahet||34|| varddhayettadadho nābherāśu caiti jalātmatām| udriktadoṣarūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsatṛḍbhramaiḥ||35|| chidrodaramidaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare| ------------------------------------------------|36|
Sa. asthitṛṇakaṇṭakapāṣāṇadhātuśṛṅgadārvādiśalyaiḥ sānnaiḥ-sahabhojanena bhuktaiḥ| athavā, atyaśanena-atimātrabhojanena, yadā'ntraṃ bhidyate-sacchidraṃ sampadyate, athavā pacyate-pākaṃ yāti| tacchidraiśca-antracchidrairbhedotpannaiḥ, pākato vā, bahirāma eva-aparipakva eva, saviḍrasaḥ sravannalpālpameva gudādeti-āyāti| tulyaḥ-sadṛśaḥ, kuṇapagandhena-śavagandhena| tathā picchilaḥ, pītalohitaśca varṇena| śeṣaśca raso-yo gudānnāgacchati, sa jaṭharamāpūrya-pūrayitvā, ghoraṃ-kaṣṭataraṃ, jaṭharākhyaṃ vyādhiṃ kuryāt| tat-udaraṃ, adho nābhervardhayet-vṛddhiṃ gacchet| vardhiścurādiḥ| tathā, āśu-śīghrameva, jalātmatāṃ-jalodaratvameti, udriktadoṣarūpaṃ ca| udriktaṃ-adhikaṃ, doṣāṇāṃ-vātapittakaphānāṃ, rūpaṃ-ākṛtiḥ, yasya tadevam| tathā, śvāsatṛḍbhramairvyāptamidamudaraṃ chidrodaraṃ prāhurācāryāḥ| apare tvācāryāḥ parisrāvītyāhuḥ| 00000
athodakodaradarśanārthamāha - - - - ------------------------------------------------| pravṛttasnehapānādeḥ sahasā''māmbupāyinaḥ||36|| atyambupānānmandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| ruddhvā'mbumārgānanilaḥ kaphaśca jalamūrchitaḥ||37|| vardhayetāṃ tadevāmbu tatsthānādudarāśritau| tataḥ syādudaraṃ tṛṣṇāgudasrutirujānvitam||38|| kāsaśvāsāruciyutaṃ nānāvarṇasirātatam| toyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu||39|| dakodaraṃ mahatsnigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat| ------------------------------------------------|40|
Sa. pravṛttaṃ-ārabdhaṃ, snehapānādi yena sa pravṛttasnehapānādiḥ| ādigrahaṇādvamanādikaṃ karma pañcavidhaṃ gṛhyate| tasya tathābhūtasya sahasā''māmbupāyinaḥ-sahasaivāpakvapānīyapasya, tathā mandāgneḥ-naṣṭavahneḥ, tathā kṣīṇasya-viśiṣṭavyādhyākrāntatayā dhātvapacayavataḥ, tathā'tikṛśasya-anaśanādinā kṣīṇamedomāṃsasya, evaṃvidhasya puruṣasyātyambupānādambumārgān-toyavāhini srotāṃsi, ruddhvā'nilaḥ kaphaśca| kimbhūtaḥ ? jalamūrchitaḥ-toyamiśritaḥ| tāvubhau vātakaphau jalamūrchitāvudarāśritau tadevāmbu tatsthānāt-udakasthānāt klemato, varddhayetām| tataḥ-anantaraṃ, udaraṃ syāt| tṛṣṇādiyutaṃ, tathā kāsādiyutaṃ, tathā nānāvarṇābhiḥ-anekavarṇābhiḥ sirābhiḥ, tataṃ-vyāptam| toyetyādi| śabdasya prakṣobhaḥ-saṃrambhaḥ śabdaprakṣobhaḥ, vepathuḥ-kampaḥ, sparśaśca śabdaprakṣobhaśca vepathuśca ta evam, toyena pūrṇā toyapūrṇā, sā cāsau dṛtiśca toyapūrṇadṛtiḥ, toyapūrṇadṛtivat sparśaśabdaprakṣobhavepathavo yasminnudare tattoyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu, dakodaraṃ-jalodaraṃ, syāt| tacca mahat-anyebhya udarebhyo vistīrṇam, tathā snigdhaṃ, tathā sthiraṃ-acalam, āvṛttanābhi tat, āsamantādvṛttā-vartulā, nābhiryasya tadevam| 00000
adhunā jaṭhare'pyavasāne yathā jalasambhavaḥ syāttathā''ha - - - - ------------------------------------------------| upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ svasthānataścyutāḥ||40|| pākāddravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi| svadeśca bāhyasrotaḥsu vihatastiryagāsthitaḥ||41|| tadevodakamāpyāyya picchāṃ kuryāttadā bhavet| gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttamāhataṃ ca na śabdavat||42|| mṛdu vyapetarājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati| tadanūdakajanmāsminkukṣivṛddhistato'dhikam||43|| sirāntardhānamudakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam| ------------------------------------------------|44|
Sa. upekṣayā-acikitsanāt, sarveṣūdareṣu, doṣāḥ-vātapittakaphāḥ, svasthānataḥ-ātmīyāt sthānāt, cyutāḥ-sthānāntaraṃ gatāḥ, tathā pākāddhetoste doṣā dravā adhikaṃ dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi| andhayaśca srotomukhāni ca sandhisrotomukhāni-dvārāṇi| na kevalaṃ svayaṃ doṣā dravatvaṃ gatāḥ, yāvatsandhisrotomukhānyapi dravīkuryuḥ, ityapiśabdārthaḥ| svedaśca bāhyasrotaḥsu saṃvṛteṣu vihato-niruddhaḥ, tiryagāsthitaḥ-tiryak pravṛttaśca, tadevodakaṃ prāk kukṣau vṛddhiṃ gatamāpyāyya-vṛddhiṃ gamayitvā, picchāṃ kuryāt| tadā bhavedgurūdaraṃ sthiraṃ-acalaṃ, vṛttaṃ-vartulaṃ, ca| tathā''hataṃ ca pāṇyādinā na śabdavat-naśabdayuktam, tathā mṛdu-akaṭhinam, tathā vyapetā rājyo yasmāt tadvyapetarājīkaṃ syāt| nābhyāṃ ca spṛṣṭaṃ sat sarpati-prasāri sampadyate| tadanu-tato'nantaram, asmin-udarākhye vyādhau, udakajanma-jalasambhavaḥ| tataḥ-anantaraṃ, adhikaṃ kṛtvā kukṣivṛddhirbhavet| tathā, sirāntardhānaṃ-sirāṇāmadarśanam| kimetadeva lakṣaṇam? netyāha-udakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam| na kevalaṃ yadadhunaivoktaṃ lakṣaṇam, yāvajjalodaroktaṃ ceti caśabdasyārthaḥ| 00000
idānīmudarāṇāṃ sukhasādhyatvābhāvāt kṛcchrasādhyāsādhyatve vedayati - - - - ------------------------------------------------| vātapittakaphaplīhasannipātodakodaram||44|| kṛcchraṃ yathottaram pakṣātparaṃ prāyo'pare hataḥ| sarvaṃ ca jātasalilaṃ riṣṭoktopadravānvitam||45||
Sa. vātādyudbhavamudaraṃ yathottaraṃ kṛcchram| tena vātodarāt pittodarāt pittodaraṃ yāvadudakodaramatyarthaṃ kṛcchram, kṛcchrasādhyatvāt| pāṭhāpekṣayā ye dve apare-baddhakṣatodare, te prāyaḥ pakṣātparaṃ-anantaraṃ, hato-mārayataḥ| prāyograhaṇāt-kadācinniyatāyuṣyutpanne naiva mārayataḥ| kilopekṣayā sarveṣūdareṣvante salilasambhava ityuktam| sarvaṃ ca jaṭharaṃ jātodakaṃ yadvātādisamutthaṃ kṛcchramuktaṃ tadapi hantyeva| atrāpi prāyograhaṇamanuvartanīyam| kadācijjātodakamapi na mārayati, api tu yāpayatyeva| tathā, riṣṭoktopadravānvitaṃ-riṣṭādhyāyoktairupadravairyuktaṃ "jaṭharaṃ hanti durbalam| śūnākṣaṃ kuṭilopasthaṃ" (hṛ. śā. a. 5|90) ityādibhiśca, tadapi hanti| 00000
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam|46| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne udaranidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|
Sa. janmanaiva-jātyaiva svabhāvenaiva, udaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam, vyādhisvabhāvāt| prāyograhaṇātkiñcidudaraṃ kṛcchrameva bhavati, na kṛcchratamam| ata evāha-balina ityādi| balino-balavataḥ, tadudaramutthitaṃ navaṃ sat ajātodakaṃ sat, yatnasādhyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne udaranidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12|| 00000