11. vidradhivṛddhigulmanidānādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. pramehanidānādanantaraṃ vidradhinidānārambhaḥ, yato'nantare'dhyāye piṭikālakṣaṇāvasare "vidradhirvakṣyate" (ślo. 34) ityuktam| 00000
atastameva vidradhiṃ lakṣayitumasyādhyāyasya prasaṅga ityāha - - - - athāto vidradhivṛddhigulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2|| bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ| jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ||1|| duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ| yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ||2|| ṣoḍhetyuktam| atha tadeva ṣoḍhatvaṃ pratipādayitumāha - - - - vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ| doṣaiḥ pṛthaksamuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca||3||
Sa. paryuṣitādibhirbhuktaiḥ, tathā jihmaśayyāviceṣṭābhiḥ, vividhāśceṣṭā viceṣṭāḥ, śayyā ca viceṣṭāśca śayyāviceṣṭāḥ, jihmāśca tāḥ śayyāviceṣṭāśca, tābhiḥ| jihmāḥ kuṭilā vakrā iti paryāyāḥ| tathā taistaiḥ-tatratatrāsṛkpradūṣaṇaiśca nirdiṣṭaiḥ, yaḥ śopho jāyate duṣṭatvagādyāśrayo bahiḥ-bahirbhāge, antaḥ-antarbhāge vā, sa śīghravidāhitvācchophaḥ ṣoḍhā-ṣaṭprakāro, vidradhiḥ smṛtaḥ-abhihitaḥ| śophaśabdaḥ pṛṣodarāditvātsādhuḥ| tvak ca māṃsaṃ ca medaśca asthi ca snāyuścāsṛk ca kaṇḍarā ca, tā evam| "sumahān snāyusaṅghātaḥ kaṇḍaretyabhidhīyate|" duṣṭāḥ-doṣairdūṣitāḥ, tvaṅmāṃsādaya ādhāro yasya sa duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ| tathā, mahamūlastathā mahārujaḥ, anenāsya durupakramatvamuktam| tathā, vṛttaḥ syāt, athavā āyato-na vartulaḥ, ityanenāsya saṃsthānamuktam| pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaistrayaḥ, samuditaiḥ-sannipātena caikaḥ, tathā śoṇitena-doṣādhiṣṭhitena, kṣatena-śastrādighātādinā, ceti| 00000
ṣaḍvidhasyāpi śophasya vidradhyākhyasyāntarbahīrūpatayā dvidhātvamityāha - - - - bāhyo'tra tatratatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ| āntaro dāruṇataro gambhīro gulmavaddhanaḥ||4|| valmīkavatsamucchrāyī śīghraghātyagniśastravat| ----------------------------------------------|5|
Sa. atra-anayorbāhyābhyantarabhedabhinnayorvidradhyormadhyāt, bāhyo vidradhistatratatra-nābhyādāvaṅge, jāyate| tathā, dāruṇo grathitonnataḥ| grathita iva grathitaḥ| unnataḥ-uttuṇḍitaḥ| śophasya svabhāvonnatatvādunnatagrahaṇamatiśayārtham| āntaro dāruṇataraḥ tathā, gambhīraḥ-antarnigūḍhaḥ| tathā, gulmavaddhano-gulmena tulyaḥ| tathā, samucchrāyī-unnato valmīkaśikharavat| tathā, śīghraghātī-bāhyavidradhitaḥ śīghravyāpādakaḥ| agniśastravat-agniśastrābhyāṃ tulyaḥ| 00000
--------------------------------------------------| nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇe||5|| syādvṛkkayorapāne ca-------------------------| --------------------------------------------------|6|
Sa. nābhyādyanyatame deśe cāyaṃ syāt| 00000
--------------------------vātāttatrātitīvraruk| śyāvāruṇaścirotthānapāko viṣamasaṃsthitaḥ||6|| vyadhacchedabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān| --------------------------------------------------|7|
Sa. tatra-teṣu vidradhiṣu madhye, vātāttīvrarugādiḥ śabdavānityetadantalakṣaṇaḥ syāt| 00000
--------------------------------------------------| raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān||7|| kṣiprotthānaprapākaśca--------------------| --------------------------------------------------|8|
Sa. pittādraktatāmrāsitādikaḥ kṣiprotthānaprapākaścetyantalakṣaṇaḥ syāt| 00000
---------------------pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt| sotkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravaḥ||8|| cirotthānavipākaśca-----------------------| --------------------------------------------------|9|
Sa. kaphāt pāṇḍuḥ-varṇena| tathā, kaṇḍūyuta ityādicirotthānavipākaścetyantalakṣaṇaḥ syāt| 00000
-----------------------saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ| --------------------------------------------------|9|
Sa. sannipātajo vidradhiḥ saṅkīrṇo-vātādidoṣavyāmiśralakṣaṇaḥ| 00000
--------------------------------------------------| sāmarthyāccātra vibhajedbāhyābhyantaralakṣaṇam||9|| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ| pittaliṅgo'sṛjā bāhyaḥ strīṇāmeva tathā''ntaraḥ||10||
Sa. atra-vidradhau, pūrvoktāddāruṇāddā(ṇadā)ruṇataratvādilakṣaṇāt-sāmarthyāt, bāhyābhyantaralakṣaṇaṃ vibhajet-bāhyasya vidradhestathā''bhyantarasya ca lakṣaṇaṃ vadet| raktena vidradhiḥ kṛṣṇasphoṭairāvṛtaḥ-cito, yāvattīvradāharujājvaraḥ| tathā pittaliṅgo-"raktatāmrāsitaḥ" (ślo. 7) ityādilakṣaṇaḥ sa ca bāhyo-bāhya eva nāntaro narāṇām, vastusvābhāvyāt| āntaro yo vidradhirasṛjā jāyate, sa strīṇāmeva-na narāṇām, vastusvābhāvyāt| 00000
atha kṣatavidradhiṃ lakṣayati - - - - śastrādyairabhighātena kṣate vā'pathyakāriṇaḥ| kṣatoṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṃ pittamīrayan||11|| pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryupadravam| --------------------------------------------------|12|
Sa. śastraloṣṭādyairyo'bhighātastena hetunā yaḥ kṣatoṣmā, athavā'bhighātamantareṇāpi vraṇādyudbhavāt kṣate jāte satyapathyakāriṇaḥ puṃso yaḥ kṣatoṣmā-agniḥ, sa vāyunā vikṣiptaḥ pittamīrayan-kopayan| kimbhūtaṃ pittam ? saraktam| tathā, pittāsṛgbhyāmutpannayorvidradhyoryallakṣaṇaṃ tatsamānalakṣaṇaṃ vidradhiṃ kuryāt| tathā, bhūryupadravam| iyāneva cāsya viśeṣaḥ, pittāsṛgvidradhyoḥ sakāśāt| 00000
--------------------------------------------------| teṣūpadravabhedaśca smṛto'dhiṣṭhānabhedataḥ||12|| tamevopadravabhedaṃ darśayati - - - - nābhyāṃ hidhmā, bhavedbastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca| śvāso yakṛti, rodhastu plīhnyucchvāsasya, tṛṭ punaḥ||13|| galagrahaśca klomni, syātsarvāṅgapragraho hṛdi| pramohastamakaḥ kāso hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā||14|| kukṣipārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāvāṭopajanma ca| sakthnorgraho vaṅkṣaṇayorvṛkkayoḥ kaṭipṛṣṭhayoḥ||15|| pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam| --------------------------------------------------|16|
Sa. teṣu-vidradhiṣu, upadravaviśeṣo'dhiṣṭhānaviśeṣādbhavati| nābhyāṃ jāte vidradhau hidhmā viśeṣeṇa bhavet| bastau jāte mūtraṃ pūti kṛcchreṇa ca bhavet| yakṛti jāte śvāsaḥ syāt| plīhni jāta ucchvāsasya rodhaḥ| klomni jāte galagraha iva galagraho vyādhiviśeṣaḥ syāttṛṣṇā ca| hṛdi jāte sarvasyāṅgasya prakarṣeṇa grahaḥ syāt| tathā, pramohādayaḥ syuḥ| tamakaḥ-śvāsaviśeṣaḥ| hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā ca| kukṣau jāte sati kukṣipārśvayorantareṃ'sayośca pīḍā bhavati, tathā kukṣāvāṭopasambhavaḥ| vaṅkṣaṇayorjāte sakthnorgraho niścala iva sakthinī jāyete| vṛkkayorjāte kaṭyāḥ pṛṣṭhasya ca grahaḥ, pīḍā ca pārśvayoḥ syāt| pāyau-gude jāte, pavanasya-apānākhyasya vāyoḥ, nirodhaḥ syāt| 00000
--------------------------------------------------| āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śophavadādiśet||16||
Sa. teṣāṃ-vidradhīnāṃ, āmatvaṃ pakvatvaṃ vidagdhatvaṃ-pākātikrāntatvaṃ, śophavadādiśet| śophānāmiva śophavat, ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra śophasya śastrakarmavidhau (hṛ. sū. a. 29|2) - "śopho'lpo'lpoṣmaruk" ityādinā granthenāmādilakṣaṇamuktam, tathaiva vidradhiṣu bodhyam| 00000
nābherūrdhvaṃ mukhātpakvāḥ prasravantyadhare gudāt| gudāsyānnābhijo----------------------------------|17|
Sa. nābherūrdhvaṃ-ūrdhvapradeśeṣūtpannāḥ, pakvāḥ santo mukhāt-āsyāt, srāvaṃ sravanti| nābheradhare-adhastāt, pakvāḥ santo gudāt srāvaṃ sravanti| nābhijaḥ punarvidradhirutpanno gudāsyāt-ubhayataḥ, srāvaṃ sravati| gudaṃ cāsyaṃ ca gudāsyam, tasmāt| 00000
--------------------------------------------------| ------------------vidyāddoṣaṃ kledācca vidradhau||17|| yathāsvaṃ vraṇavat--------------------------------| --------------------------------------------------|18|
Sa. vidradhau vraṇa iva yathāsvaṃ vātādidoṣaṃ kledādvidyāt| vraṇapratiṣedhoktayā rītyā (hṛ. u. a. 25|6) mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpasaṃsratyādikayā vātikaṃ vidradhiṃ vidyāt| mūtrakiṃśukabhasmāmbutailāmbhoṣṇabahusrutetyādikayā ca paittikaṃ vidradhiṃ vidyāt| bahuśvetaghanasrutyādikayā ca kaphajaṃ vidradhiṃ vidyāt| caśabdānna kevalaṃ pūrvoktāt "vātāttatrātitīvraruk" (ślo. 6) ityādervātādilakṣaṇādvātādidoṣavidradhiṃ jānīyat, kledāccetyarthaḥ| vraṇavaditi saptamyantādvatiḥ, vidradhāviti saptamyantanirdeśāt| tathā coktaṃ bhāṣye-"upamāne yaḥ saṃśayaḥ sa upameyādbyāvartate|" iti| 00000
athaiṣāṃ sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - --------------------tatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ| pakvo hṛnnābhibastistho bhinno'ntarbahireva vā||18|| pakvaścāntaḥ sravan vakkrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ| --------------------------------------------------|19|
Sa. sannipātajo yo vidradhiḥ sa vivarjyo'sādhyatvāt| tathā, pakvo'ntarbahireva vā bhinno'ntaḥ-antarbhinno, bāhyo-bahirbhinno, hṛnnābhibastistho varjya eva| pakvaścāntaro hṛdādibhyo'nyatrāpi jāto vaktreṇa sravan kṣīṇasyopadravaiḥ-hidhmādibhiḥ, yukto varjya eva| 00000
idānīṃ stanavidradhiryoṣitāṃ yathā syāt tathā vakti - - - - ---------------------------------------------------------------| evameva stanasirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām||19|| sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā sambhavecchvayathurghanaḥ| stane sadugdhe'dugdhe vā bāhyavidradhilakṣaṇaḥ||20|| nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvātkanyānāṃ na sa jāyate| ------------------------------------------|21| iti vidradhinidānam|21|
Sa. [ evameva- ] yathaiva vidradhyākhyaḥ śvayathuviśeṣo bhuktaiḥ paryuṣitādibhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇairduṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ, tathaiva sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā strīṇāṃ stane sadugdhe'thavā'dugdhe stanasirā vivṛtāḥ prāpya-ākramya, bāhyavidradhilakṣaṇaḥ-"bāhyo'tra tatratatrāṅge" (ślo. 4) ityādilakṣaṇo ghano-nibiḍo, yaḥ śvayathuḥ sambhavet sa stanavidradhisaṃjñaḥ| nāḍīnāṃ-stanasirāṇāṃ, sūkṣmavaktratvāt sa kanyānāṃ na jāyate| 00000
atha śvayathusāmānyādidānīṃ vṛddhiṃ-vardhmāparanāmānaṃ vyādhiṃ, vaktumupakramate - - - - atha vṛddhinidānam| ------------------------------------------------| kṛddho ruddhagatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran||21|| muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ| prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ||22||
Sa. vāyuḥ prakupito vṛddhiṃ karoti| kiṃ dhātukṣayāt kupitaḥ ? netyāha-ruddhagatiḥ| ruddhā gatiryasyeti ruddhagatiḥ, āvṛtamārga ityarthaḥ| kimbhūtaḥ ? śophaśūlakaraḥ| tathā, caran-deśāddeśāntaraṃ gacchan| vaṅkṣaṇataḥ-tato deśāt, muṣkau-vṛṣaṇau, yathā prāpya tathā phalakośābhivāhinīḥ sirāḥ prakarṣeṇa pīḍayitvā| kasya vṛddhiṃ karoti ? ityāha-phalakośayoḥ,-vṛṣaṇayoḥ| 00000
adhunā'sya vyādheḥ saṅkhyāṃ kurvannāha - - - - doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ| mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam||23||
Sa. pṛthagvātapittakaphairdoṣaistathā'sreṇa medasā mūtreṇa ca tathā''ntreṇa ca, evaṃ doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhyākhyo gadaḥ saptadhā-saptaprakāro, mataḥ| na kevalaṃ [ vāta ] vṛddhākhyo yo gadaḥ sa evānilajo yāvanmūtrāntrajāvapi yau vṛddhyākhyau gadau tāvapyanilajau| nanu, evaṃ pṛthaṅnirdeśo mūtrāntrajayoḥ kartuṃ na yukto'nilajatvāt, ityāha-hetubhedastu kevalam| satyam| mūtrāntrajāvapyanilājjāyete| kintu kāraṇabhedānmūtrāntrajāviti nirdiṣṭau| yato mūtrāntre'dhiṣṭhāya vāyurmūtrāntrajau gadau vṛddhyākhyau karoti| evaṃ tau paramārthato vātajāvapi mūtrāntrajāvucyate, tathārūpāddhetubhūtādutpannatvāt| etaccopalakṣaṇamātram| medoraktajāvapi vṛddhigadau doṣajāveva, kaphapittābhyāṃ dūṣyasaṃjñake medorakte'dhiṣṭhāya kṛtatvāt| tasmānmedoraktahetuvaśānmedoraktajāviti saṃjñayā tāvuktau| evamanye'pyevaṃrūpā vyādhayo bodhyāḥ| 00000
vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk| ------------------------------------------------|24|
Sa. tatra vātādvṛddhirvātena pūritā yā dṛtiḥ-bhasrā, tasyā iva sparśo yasya sa evaṃbhūto bhavati| tathā, rūkṣaḥ| tathā, ahetuḥ-nimittaṃ vinā, ruk-pīḍā, yasmin sa evam| 00000
------------------------------------------------| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān||24||
Sa. pittādvṛddhiḥ pakvodumbaraphalatulyo dāhādimāṃśca syāt| 00000
kaphācchito guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk| ------------------------------------------------|25|
Sa. kaphādvṛddhiḥ śītādiyuktaḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktataḥ||25||
Sa. raktādvṛddhiḥ kṛṣṇasphoṭaiścitaḥ pittavṛddhiliṅgaśca| pittavṛddhiliṅgānīva liṅgāni yasya sa evam| saptamyupamānapūrvasyetyādinottarapadalopī samāsaḥ| 00000
kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ| ------------------------------------------------|26|
Sa. medasā vṛddhiḥ kaphavaditi kārye kāraṇopacārātkaphakāryo rogaḥ kapha uktaḥ| viśeṣamatrāha-mṛdustālaphalopama iti| 00000
------------------------------------------------| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ||26|| ambhobhiḥ pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ| mūtrakṛcchramadhastācca valayaṃ phalakośayoḥ||27||
Sa. mūtrajo vṛddhirmūtradhāraṇaśīlasya jalapūrṇabhastreva syāt| sa tu-mūtrajo vṛddhiḥ, gacchato-vrajataḥ, kṣobhaṃ yāti saruk mṛduśca syāt| tathā, mūtrakṛcchraṃ syāt| phalakośayoradhastācca valayaṃ-kaṭakaṃ, syāt| 00000
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ| dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ||28|| kṣobhaṇaiḥ kṣubhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā| pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet||29|| kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā| upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhi- mādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ| prapīḍito'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ||30|| antravṛddhirasādhyo'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ||31|| iti vṛddhinidānam||2||
Sa. vātakopyāhārādibhiranyaiśca pūrvoktaiḥ kṣobhaṇaiḥ-kopanaiḥ, kṣubhitaḥ-kupito, yadā'lpasyāntrasyāvayavaḥ-ekadeśaḥ, taṃ svaniveśāt-svasthānāt, viguṇīkṛtyādho nayet tadā pavano vaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ kuryāt| upekṣyamāṇasyetyādi| upekṣyamāṇasya-acikitsyamānasya vṛddhyākhyagadasya, sa pūrvanirdiṣṭo vāyurmuṣkayorvṛddhiṃ-varddhanaṃ, kuryāt| kimbhūtām ? ādhmānaruk''stambhavatīm| tathā, prapīḍito bāhyādantaḥ svanavān-saśabdaḥ, prayāti| muktaḥ-aprapīḍitaḥ, pradhmāpayan punareti-āgacchati| upajātivṛttam| ayaṃ-evaṃlakṣaṇaḥ, antravṛddhirasādhyo na punaḥ sarva evetyayaṃśabdena dyotayati| kimasya lakṣaṇam ? ityāha-vātavṛddhisamākṛtiḥ,-"vātapūrṇadṛtisparśa" (ślo. 24) ityādilakṣaṇalakṣitaḥ| 00000
vṛdhyākhyasya vyādheranantaraṃ śophasāmānyāt gulmasyāvasaraḥ, iti taṃ lakṣayitumāha - - - - atha gulmanidānam| rūkṣakṛṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ| gulmo'ṣṭadhā pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ||32|| ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate'ṣṭamaḥ| ------------------------------------------------|33|
Sa. sarvagulmānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ rūkṣakṛṣṇetyādigranthanirdiṣṭam| gavākṣito-nirantaramākrāntaḥ| gulmo'ṣṭadheti saṅkhyārūpā samprāptiḥ| tadevāṣṭadhātvaṃ pratipādayitumāha-pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, trayaḥ| tathā, saṃsṛṣṭaiḥ-saṃsargeṇa, trayaḥ| nicayaṃ gataiḥ-sannipātena, ekaḥ| tathā, aṣṭamo nārīṇāṃ cārtavasya doṣeṇa-duṣṭatayā, syāt| 00000
------------------------------------------------| jvaracchardyatisārādyairvamanādyaiśca karmabhiḥ||33|| karśito vātalānyatti śītaṃ vā'mbu bubhukṣitaḥ| yaḥ pibatyanu cānnāni laṅghanaplavanādikam||34|| sevate dehasaṅkṣobhi chardiṃ vā samudīrayet| anudīrṇāmudīrṇānvā vātādīnna vimuñcati||35|| snehasvedāvanabhyasya śodhanaṃ vā niṣevate| śuddho vā''śuvidāhīni bhajate syandanāni vā||36|| vātolbaṇāstasya malāḥ pṛthak kruddhā dviśo'thavā| sarve vā raktayuktā vā mahāsrotonuśāyinaḥ||37|| ūrdhvādhomārgamāvṛtya kurvate śūlapūrvakam| sparśopalabhyaṃ gulmākhyamutplutaṃ granthirūpiṇam||38||
Sa. "jvaracchardi" ityādi yāvat "bhajate syandanāni vā" iti nidānam| atisārādyairityādiśabdena grahaṇyādayo gṛhyante, vamanādyairityatra ca virecanāsthāpanādayaḥ| jvarādibhirvyādhibhirvamanādibhiśca karśito yo vātalānyannāni bhuṅkte| athavā, bubhukṣito-bhojanaṃ vinaiva, śītaṃ-apakvamambu, yaḥ pibati| tathā coktam (saṅgrahe sū. a. 6)- "anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt||" iti| anu cānnāni-bhojanādanantaraṃ, laṅghanādikaṃ yatkarma dehasaṅkṣobhi-śarīrasaṃrambhotpādakaṃ, tatsevate| chardiṃ vā yo'nudīrṇāṃ-anutkliṣṭāṃ, samudīrayet-samantādūrdhvaṃ nayet| udīrṇān vātādīn-vātamūtrapurīṣādīnāgatān, na vimuñcati| tathā yaḥ kaścana snehasvedāvanabhyasya-punaḥpunarakṛtvā, śodhanaṃ-vamanavirecanādi, niṣevate| athavā, śuddhaḥ-kṛtavamanavirecanaḥ, āśu-samanantarameva, vidāhīnyannapānāni bhajate-santāpanānyannapānāni bhuṅkte| pacyamānānyannapānāni yāni vidāhāvasthāṃ prāptānyāmāśaya eva ciramavatiṣṭhante tāni vidāhīnyucyante| athavā, kṛtavamanavirecano'nantarameva syandanāni-srutirūpaśleṣmakārīṇyannapānāni, bhajate| tasya malāḥ-vātādayo, gulmasaṃjñaṃ vyādhiṃ kurvate| kīdṛśāḥ ? vātolbaṇāḥ-vātakāraṇāḥ| na hi pavanakāraṇamantareṇa śleṣmapittaraktānāṃ saṃghaṭṭanā ghaṭate| tasmāt pittādīnāmutpattikāraṇānāṃ vātasya ca pittādigulmeṣu gulmaniṣpādanaṃ prati tulyakakṣatāmanena viśeṣaṇena pratipādayatyācāryaḥ| yadi punarulbaṇaḥ-adhikaḥ, iti vyākhyāyate| tadānīṃ pittagulme'pyadhikatvaṃ vātasyeti vātagulmapittagulmādīnāṃ viṣayavibhāgo na syāt| tasmādvātakāraṇatvaṃ vātolbaṇā ityanena vivakṣitamiti vedyam| kimbhūtā doṣāḥ ? kruddhāḥ-kupitāḥ| katham ? pṛthak-pratyekaṃ kṛtvā| athavā, dviśo-dvau dvau kṛtvā, saṃsargasthā ityarthaḥ| sarve vā-samastā raktayuktā veti| vāśabdaḥ samuccaye, raktayuktāścetyarthaḥ| tathā ca kharanāde'bhihitam-"vāyuḥ, kruddhaḥ kaphaṃ raktaṃ pittaṃ cādāya piṇḍitam| gulmaṃ kuryāt" ityādi yāvat "raktapittakaphā vātapiṇḍitā gulma ucyate|" iti| tathā mahāsrotonuśāyinaḥ| mahāsrotaḥ-āmapakvāśayasthānaṃ, tadanuśerate ye te mahāsrotonuśāyinaḥ| kiṃ kṛtvā gulmaṃ niṣpādayanti ? ityāha-ūrdhvādha ityādi| ūrdhvādhomārgamāvṛtya-āpūrya, anenāsya samprāptiruktā| śūlaṃ pūrvaṃ yasmin sa evaṃ taṃ śūlapūrvakam,-pūrvaṃ śūlaṃ kṛtvā paścāddoṣā gulmaṃ kurvanti, anenāsya prāgrūpamuktam| tathā sparśopalabhyaṃ-aśmādisadṛśam, tathā utplutaṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā granthirūpiṇaṃ-granthyākāram, ityanenāsya saṃsthānamuktam| 00000
adhunā vātagulmaṃ lakṣayati - - - - karśanātkaphaviṭpittairmārgasyāvaraṇena vā| vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyātkāṭhinyamāgataḥ||39|| svatantraḥ svāśraye duṣṭaḥ paratantraḥ parāśraye| piṇḍitatvādamūrto'pi mūrtatvamiva saṃśritaḥ||40|| gulma ityucyate bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ| ------------------------------------------------|41|
Sa. karśanāt-dhātukṣayāt, vāyurduṣṭaḥ kadācit kaphaviṭpittaiḥ kṛtena mārgasyāvaraṇena-rodhena, koṣṭhe-āmapakvāśayākhye, kṛtāśrayo-gṛhītāspadaḥ, tathā raukṣyātkāraṇāt kāṭhinyamāgataḥ-piṇḍitatvaṃ prāptaḥ, svāśraye-pakvāśayasthāne, duṣṭaḥ svatantraḥ, parāśraye-āmāśayasthāne, duṣṭaḥ paratantraḥ pittakaphayorāyattaḥ, piṇḍitatvātkāraṇāt sparśopalabhyaḥ san, amūrto'pi-akaṭhino'pi, mūrtatvamiva-kāṭhinyamiva, saṃśritaḥ-sampanno, gulma ityabhidhīyate, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ, bastyādiḥ saṃśrayaḥ-ādhāro, yasya sa evam| 00000
------------------------------------------------| vātānmanyāśiraḥśūlaṃ jvaraplīhāntrakūjanam||41|| vyadhaḥ sūcyeva viṭsaṅgaḥ kṛcchrāducchvasanaṃ muhuḥ| stambho gātre mukhe śoṣaḥ kārśyaṃ viṣamavahnitā||42|| rūkṣakṛṣṇatvagāditvaṃ calatvādanilasya ca| anirūpitasaṃsthānasthānavṛddhikṣayavyathaḥ||43|| pipīlikāvyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyate| ------------------------------------------------|44|
Sa. vātādgulme sati manyāśūlādayo bhavanti| tathā, calatvācca vāyorgulmo'nirūpitasaṃsthānasthānavṛddhikṣayavyathaḥ syāt| anirūpitāḥ saṃsthānādayo yasya sa evam| saṃsthānaṃ-ākāraḥ| sthānaṃ-āśrayaḥ| tathā, pipīlikābhirvyāptaḥ-cita iva, gulmaḥ sphurati tudyate ca| tudyata iti karmakartari| 00000
------------------------------------------------| pittāddāho'mlako mūrcchāviḍbhedasvedatṛḍūjvarāḥ||44|| hāridratvaṃ tvagādyeṣu gulmaśca sparśanāsahaḥ| dūyate dīpyate soṣmā svasthānaṃ dahatīva ca||45||
Sa. pittādgulme dāhādayaḥ syuḥ| tathā tvaṅnakhādiṣu hāridro varṇaḥ syāt| gulmaśca sparśanaṃ na sahate-sparśanāsahaḥ, syāt| tathā, dūyate-upatapyate, dīpyate-jvalatīva| soṣmā ca syāt| sa ca svasthānaṃ-gulmāśritamāspadaṃ, dahatīva-taptāyaḥpiṇḍa iva| dūyata iti "dūḍ paritāpe" divādiḥ| 0000
kaphātstaimityamaruciḥ sadanaṃ śiśirajvaraḥ| pīnasālasyahṛllāsakāsaśuklatvagāditāḥ||46|| gulmo'vagāḍhaḥ kaṭhino guruḥ suptaḥ sthiro'lparuk| ------------------------------------------------|47|
Sa. kaphādgulme sati staimityādayaḥ syuḥ| gulmo'vagāḍhādiyuktaḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| svadoṣasthānadhāmānaḥ sve sve kāle ca rukkarāḥ||47|| prāyaḥ-------------------------------------------| ------------------------------------------------|48|
Sa. te ca gulmāḥ svadoṣasthānadhāmāno doṣasya-vātādeḥ, sthānaṃ-pakvāśayādi svamātmīyamātmīyaṃ, doṣasthānaṃ taddhāma-sthānaṃ, yeṣāṃ-vātapittakaphagulmānāṃ, te prāyo-bāhulyena, svadoṣasthānadhāmānaḥ| tathā sve sve kāle-ātmīye vayohorātribhuktānāmantamadhyādilakṣaṇe, yathāsaṅkhyaṃ vātapittakaphagulmākkarāḥ-śūlakarāḥ, bhavanti| 00000
-----------trayastu dvandvotthā gulmāḥ saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ| sarvajastīvrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanonnataḥ||48|| so'sādhyo------------------------------------------| ------------------------------------------------|49|
Sa. dvandvotthāḥ-saṃsargajā gulmāstrayaḥ,saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ syuḥ| sarvajastridoṣajo gulmastīvrarugādiyuktaḥ| sa cāsādhyaḥ| 00000
-----------raktagulmastu striyā eva prajāyate| atraivopapattimāha - - - - ṛtau vā navasūtā vā yadi vā yonirogiṇī||49|| sevate vātalāni strī kruddhastasyāḥ samīraṇaḥ| niruṇaddhyārtavaṃ yonyāṃ pratimāsamavasthitam||50|| kukṣiṃ karoti tadgarbhaliṅgamāviṣkaroti ca| hṛllāsadauhṛdastanyadarśanakṣāmatādikam||51|| krameṇa vāyusaṃsargātpittayonitayā ca tat| śoṇitaṃ kurute tasyā vātapittotthugulmajān||52|| rukstambhadāhātīsāratṛḍjvarādīnupadravān| garbhāśaye ca sutarāṃ śūlaṃ duṣṭāsṛgāśraye||53|| yonyāśca srāvadaurgandhyatodaspandanavedanāḥ| ------------------------------------------------|54|
Sa. raktagulmaḥ punaḥ striyā eva prajāyate| ṛtau-ārtavakāle, navaprasūtā vā yonirogiṇī vā strī vātalānyannapānāni yadi sevate tasyāḥ-striyāḥ samīraṇaḥ-pavanaḥ, kupito yonyāṃ pratimāsaṃ yadavasthitamārtavaṃ taduparuṇaddhi| tat-ārtavaṃ, kukṣiṃ karoti, garbhaliṅgaṃ cāviṣkaroti-prakaṭayati| garbhaliṅgamiva liṅgaṃ yasyeti "saptamyupamānapūrvasya" iti bahubrīhiruttarapadalopaśca| atha tadeva garbhaliṅgamāha-hṛllāsetyādi| munistu raktagulme (ca. ni. a. 3|14)- "pādayoḥ śvayathurbhavati|" ityūce| ādiśabdena mūrcchādīnāṃ grahaṇam| krameṇa-anantaraṃ, vāyusaṃsargāt-marutsaṃśleṣāt, tathā pittayonitayā ca-pittasya kāraṇatvena, tacchoṇitaṃ vātapittotthagulmajānupadravān kurute rukstambhadāhātīsāratṛḍjvarādīn| anayā ca bhaṅgyā vātapittagulmayorupadravā apyuktā bhavanti| garbhāśaya ityādi| gulmaśca garbhāśaye sutarāṃ śūlaṃ karoti| kimbhūte ? duṣṭasyāsṛja āśraye-ādhārabhūte| yonyāśca srāvādīn kurute| 00000
garbhalakṣaṇādraktagulmasya vilakṣaṇaṃ lakṣaṇamāha - - - - ------------------------------------------------| na cāṅgairgarbhavadgulmaḥ sphuratyapi tu śūlavān||54|| piṇḍībhūtaḥ sa evāsyāḥ kadācitspandate cirāt| na cāsyā varddhate kukṣigulma eva tu varddhate||55||
Sa. na ca garbha ivāṅgaiḥ-pāṇyādibhiravayavaiḥ, sphurati-niḥspandate gulmo'ṅgābhāvāt, api tu śūlavān| sa eva-gulmaḥ, piṇḍībhūtaḥ kadāciccireṇāsyāḥ spandate-na garbhavacchīghram| tathā, garbhe'ntaḥsthite kukṣirasyā vardhate| gulme tvantaḥsthite sa eva vardhate gulmo, na kukṣiḥ| iti garbharaktagulmayorlakṣaṇabhedaḥ| 00000
atha gulmavidradhyorlakṣaṇabhedaṃ kathayati - - - - svadoṣasaṃśrayo gulmaḥ sarvo bhavati tena saḥ| pākaṃ cireṇa bhajate naiva vā, vidradhiḥ punaḥ||56|| pacyate śīghramatyarthaṃ duṣṭaraktāśrayatvataḥ| ataḥ śīghravidāhitvādvidradhiḥ so'bhidhīyate||57||
Sa. sarvo gulmaḥ svadoṣaḥ saṃśrayo yasya sa evam| yena yena doṣeṇa vātādyanyatamenāthavā dvandvasvarūpeṇa sannipātenānyena vā gulmo jāyate sa doṣastasya gulmasyāśrayaḥ| tadevaṃ vātagulmasya vāta evāśrayo, na tasya pittādayaḥ| pittādikṛtānāṃ ta evāśrayāḥ, na pavana āśrayaḥ| evaṃ svadoṣasaṃśrayo gulmaḥ sarvo bhavati| tena-svadoṣasaṃśrayākhyena kāraṇena, gulmaścireṇa kālena pākaṃ bhajate| etacca pittagulmaṃ prati prāyeṇa tathaikīyamatenoktam| ata evāha-naiva veti| athavā gulmaḥ pākaṃ na bhajata eva| vidradhistu śīghraṃ-acireṇaiva kālena, pākaṃ bhajate, atyarthaṃ duṣṭaraktāśrayatvāt| ataḥ śīghravidāhitvāt kāraṇādasau vidradhirabhidhīyate| tathā cāgamaḥ (suśrute ni. a. 9|32)- "māṃsaśoṇibhūyastvāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ| māṃsaśoṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṃ na gacchati||" iti| tathā prāyeṇa vātātmakaḥ sarvo gulmo jāyate| vāta evāmūrto'pi mūrtatvamiva saṃśrito gulma ityucyate| ata eva vātasyaiva sarvagulmekāraṇaṃ prati prādhānyam| tasmādgulmasya pākānupapattiḥ| 00000
atha gulmasya bāhyābhyantaralakṣaṇamāha - - - - gulme'ntarāśraye bastikukṣihṛtplīhavedanāḥ| agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam||58|| ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nātiruk| vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatā'dhikam||59|| iti gulmanidānam||3||
Sa. gulme'ntarāśraye-ābhyantare, bastyādivedanādayaḥ syuḥ| tathā, agnyādibhraṃśo-vināśo, vegānāṃ ca pravartanaṃ na bhavati| ataḥ-asmādbāhye, viparyayo-vaiparītyam| yathā,-agnyādibhraṃśābhāvo vegānāṃ ca pravartanaṃ bhavati| tathā, bastihṛdayādiṣu koṣṭhāṅgeṣvatiruṅna bhavati| yathā'ntare tathā'vakāśasya gulmapradeśasya vaivarṇyaṃ-śarīrādanyavarṇatvam| bahiḥ-bāhyabhāge, unnatatvamadhikaṃ bhavati| 00000
gulmānāmānāhabhūyiṣṭhatvādānāhalakṣaṇamāha - - - - sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam| ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate||60||
Sa. ūrdhvādhovātarodhena kāraṇabhūtenodare bhṛśamādhmānaṃ yat tamānāhaṃ pracakṣate, munayaḥ iti śeṣaḥ| kimbhūtam ? sāṭopaṃ-saśabdam, tathā'tyugrā ruk-pīḍā, yatra tadevam| suśrutena pratyādhmānasyāpi lakṣaṇamabhyadhāyi (ni. a. 1|89) - "vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam| pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam||" iti| 00000
ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ| ānāhaliṅgastiryaktu pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ||61||
Sa. [ ghano- ]nibiḍo, yo granthiraṣṭhīlayopamīyate tathordhvaṃ samunnataḥ-nādhastāt, sa granthirānāhaliṅgo'ṣṭhīlā bhaṇyate| tiryak ca (punaḥ) yo granthiḥ-nordhvaṃ samunnataḥ, tadākṛtiḥ-aṣṭhīlāsadṛśaḥ, sa granthiḥ pratyaṣṭhīlocyate| 00000
tūnīpratūnyau lakṣayati - - - - pakvāśayādgudopasthaṃ vāyustīvrarujaḥ prayān| tūnī, pratūnī tu bhavetsa evāto viparyaye||62||
Sa. gudaṃ copasthaṃ ca gudopastham| pakvāśayāt-tato deśāt, vāyustīvrarujaḥ san gudopasthaṃ prayān-gacchan, tūnītyucyate| sa eva-vāyuḥ, ato viparyaye-gudopasthātpakvāśayaṃ gacchan, tīvrarujaḥ san pratūnīti gadyate| 00000
udgārabāhulyapurīṣabandha- tṛptyakṣamatvāntravikūjanāni| āṭopamādhmānamapaktiśakti- māsannagulmasya vadanti cihnam|63| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vidradhivṛddhigulmanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|
Sa. udgārabāhulyādīnyāsannagulmasya cihnaṃ-prāgrūpaṃ, vadanti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vidradhivṛddhigulmanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11|| 00000