15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. kuṣṭhanidānādanantaraṃ vātavyādhinidānamārabhyate, vātarogāṇāṃ kuṣṭhavadbahuprakāratvādvividhaduḥkhadāyitvācca| ityata āha - 00000
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ, śarīrasya viśeṣataḥ||1||
Sa. arthāścānarthāścārthānarthāḥ-śubhāśubhāḥ| sarve ca te'rthānarthāśca sarvārthānarthāḥ, teṣāṃ karaṇaṃ-nivṛttiḥ, tasmin| asya viśvasya-jagataḥ, ekaṃ-pradhānaṃ, kāraṇaṃ vātaḥ| kimbhūtaḥ ? aduṣṭaduṣṭaḥ, yathākramam,-aduṣṭaḥ sarvārthakaraṇe-jagatsthitilakṣaṇe, vāyuḥ pradhānaṃ kāraṇam| sarvānarthakaraṇe-jagadvināśalakṣaṇe, duṣṭaḥ pavanaḥ pradhāno hetuḥ| śarīrasya punarviśeṣataḥ-atiśayena, arthānarthakaraṇe pradhānaṃ kāraṇamiti śeṣaḥ| pañcadhātvaṃ gatena prāṇāditayā śarīrajananāddhāraṇācca| atastadaduṣṭau yatitavyamiti sambandhaḥ| 00000
kathaṃ vāyuḥ kāraṇamityavagamyate ? ityāha - - - - sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ||2|| tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā| ----------------------------------------------|3|
Sa. yato'sau vāyurviśvakarmā, viśvāni-śarīrajananavardhanadhāraṇabhañjanaśoṣaṇādīnyarthānarthakaraṇāni, karmāṇi yasya sa viśvakarmā| kasmādviśvakarmā ? ityāha-viśvātmā, viśveṣāṃ-śubhāśubhānāṃ, ātmā-hetuḥ| hetvartho'trātmaśabdaḥ| nanu, viśvātmeti kathaṃ jñāyate ? ityāha-viśvarūpa iti| yato viśvarūpaṃ-bāhyādhyātmikākhyaṃ, yasya sa evam| tathā, prajāpatiḥ-prajānāṃ pālakaḥ| tathā, sraṣṭā-prakṛtatvādviśvasya| tathā, dhātā-viśvasya dhārakaḥ, tathā hi-bāhyo loko vāyumaṇḍalena dhāryate, satyaloko'pi prāṇāpānādibhiḥ| kasmādviśvarūpaḥ ? yasmādvibhuḥ, atastadarthānarthakaraṇe prabhurivetyarthaḥ| kasmātprajāpatiḥ ? yasmādviṣṇuḥ,-vyāpī| "viṣlR-vyāptau" ityasyauṇādike nupratyaye viṣṇuśabdaḥ| saṃhartā-bāhyādhyātmikasargasaṃharaṇāt| mṛtyuḥ-yamarūpaḥ, tatkāryakaraṇāt| tathā, antako-yamabhaṭṭāraka eva sākṣāt| yataścaivamatastadaduṣṭau-tasyāprakope, sadā-sarvakālaṃ, yatitavyam| 00000
----------------------------------------------| tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam||3|| samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca| pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśca------------|4|
Sa. tasya-pavanasya, karmoktam| kva? doṣavijñāne,-doṣavijñānīyādhyāye (hṛ. sū. a. 11)| kimbhūtaṃ karma ? prākṛtavaikṛtam| prākṛtau bhavaṃ prākṛtaṃ-svābhāvikamutsāhocchvāsādilakṣaṇam| vaikṛtaṃ tu-"vṛddhastu kurute'nilaḥ| kārśyakārṣyoṣṇa" ityādigranthanirdiṣṭam| etatsamāsāt-saṅkṣepato, vāyoḥ karma| vyāsato-vistarataḥ punaḥ, doṣabhedīye nāma dhāma coktamityanuvartanīyam| pratyekaṃ pañcadhā| ekamekaṃ prati pratyekaṃ nāma dhāma ca| prāṇādibhedena nāma pañcadhā| dhāma-sthānamapi, pañcadhā mūrdhādibhedena| prāṇasya murdhā sthānam, "prāṇo'tra mūrdhagaḥ" (hṛ. sū. a. 12|4) iti vacanāt| tathā, "uraḥ sthānamudānasya" iti| tathā, "vyāno hṛdi sthitaḥ" iti| tathā, "samāno'gnisamīpasthaḥ" iti| tathā, "apāno'pānagaḥ" iti| tathā, cāro'pi pañcadhā| caraṇaṃ-cāro gatiḥ| tathā coktam (hṛ. sū. a. 12|4) -"prāṇa uraḥkaṇṭhacaraḥ" "udāno nāsānābhigalacaraḥ" "vyānaḥ kṛtsnadehacaraḥ" "samānaḥ koṣṭhacaraḥ" "apāno bastimeḍhrorugocaraḥ" iti| vyāpāro'pi vāyoḥ prāṇādibhedena pañcadhā| tatra prāṇāsya vyāpāro "buddhihṛdayendriyacittadhṛk" ityādiḥ, udānasya vyāpāro "vākpravṛttiḥ" ityādiḥ, vyānasya vyāpāro "gatyapakṣepaṇotkṣepaṇādikaḥ", samānasya vyāpāro'nnagrahaṇādikaḥ, apānasya vyāpāraḥ śukrārtavādīnāṃ niṣkramaṇarūpatvam, evaṃ vistareṇa doṣabhedīye vātaḥ prāṇādibhedena pañcadhā nāmādibhiruktaḥ| 00000
----------------------------------------------| ---------------------------------iha vaikṛtam||4|| tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam| ----------------------------------------------|5| |asaṅkhyamapi saṅkhyāya yadaśītyā pureritam]||1||
Sa. iha-asminnadhyāye, tasya-vātasya, vaikṛtaṃ karma vibhāgena-pṛthagrūpatayā, ucyate| kimbhūtam ? sanidānaṃ salakṣaṇam| saha nidānena sanidānam| tathā, saha lakṣaṇena salakṣaṇam| 00000
vāyoścobhayathā'pi kopaḥ sambhavati| tamidānīṃ darśayannāha - - - - ----------------------------------------------| dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣevitaiḥ||5|| caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan| tebhyo'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vā''varaṇaṃ balī||6||
Sa. dhātukṣayakarairāhāravihārādibhiratiniṣevitaiḥ-atimātrasevitaiścirakālasevitaiśca, pavanaḥ kupyati| kiṃ kurvan ? srotaḥsu rikteṣu caran,-dhātukṣayakarātisevanāt, yatastadānīṃ srotasāṃ śūnyatā bhavati| tathābhūteṣu srotaḥsu prabhañjanastadantaḥ praviśaṃstānyeva srotāṃsi riktāni bhṛśaṃ pūrayannevaṃ dhātukṣayāt kupyati marut| tathā tebhyaḥ srotobhyo'nyadoṣapūrṇebhya āvaraṇaṃ prāpya balī vāyurevaṃ vā kupyati| 00000
tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam| malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham||7|| karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān| ----------------------------------------------|8|
Sa. evamubhayathā vāyuḥ pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāvantrakūjanādīṃśca karoti| tathā, adharakāye ca-śarīrasyādhastāt, tāṃstān-nānāvidhān, upadravān-vyādhīn, kṛcchrān-kṛcchrasādhyān, karoti| kāyasyādhara iti pūrvāparetyādinā samāsaḥ| 00000
----------------------------------------------| āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsavisūcikāḥ||8|| kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ| ----------------------------------------------|9|
Sa. āmāśaye kruddhastṛḍādīṃstathā'nyānapyanuktān vyādhīnnābherūrdhvaṃ-ūrdhvakāye, karoti| 00000
----------------------------------------------| śrotrādiṣvindriyavadhaṃ----------------------|9|
Sa. śrotrādiṣu-indriyādhāreṣu, kruddhaḥ indriyāṇāṃ vadhaṃ-vināśaṃ, karoti| 00000
----------------------------------------------| -------------------------tvaci sphuṭanarūkṣate||9||
Sa. tvaci kruddhastasyāstvacaḥ sphuṭanaṃ rūkṣatāṃ ca karoti| 00000
rakte tīvrā rujaḥ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām| arūṃṣyannasya viṣṭambharuciṃ kṛśatāṃ bhramam||10||
Sa. rakte kruddhastīvra rujastathā svāpādīn karoti| 00000
māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān śramam| gurvaṅgaṃ cātirukstabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam||11||
Sa. māṃsamedogatastatrasthaḥ kruddho granthīṃstodādiyutāṃstathā śramādīṃśca karoti| suśrute cātra viśeṣa uktaḥ| tathā ca tadgranthaḥ- (su. ni. a. 1|26) - karkaśāṃstodabahulān granthīn māṃsasamāśritaḥ| vāyurmedoyutaḥ kuryādgranthīn mandarujo'vraṇān||" iti| 00000
asthisthaḥ sakthisandhyāsthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam| ----------------------------------------------------|12|
Sa. asthisthaḥ kruddhaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ-dāruṇaṃ, balakṣayaṃ ca karoti| 00000
----------------------------------------------| majjastho'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ santatāṃ rujam||12||
Sa. majjasthaḥ kruddho'sthisauṣiryādīn karoti| 00000
śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā| tadvadgarbhasya śukrasthaḥ----------------------|13|
Sa. śukrasthaḥ kruddhaḥ śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgādīnvā karoti| tadvat-tathaiva, garbhasyāpi tathābhūtabījotpannatvāt śīghrotsargādīn karoti| 00000
----------------------------------------------| --------------------------------sirāsvādhmānariktate||13|| tatsthaḥ---------------------------------------| ----------------------------------------------|14|
Sa. tatsthaḥ-sirāsthitaḥ, kruddhastāsveva sirāsvādhmānariktate karoti| 00000
--------snāvasthitaḥ kuryādgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ| ----------------------------------------------|14|
Sa. snāvasthitaḥ kruddho gṛdhrasyādīn karoti| 00000
----------------------------------------------| vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ sandhigato'nilaḥ||14|| prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām| ----------------------------------------------|15|
Sa. sandhigato'nilaḥ kruddhaḥ śophaṃ kuryāt| kimbhūtam ? vātapūrṇadṛtisparśaṃ-tattulyam| tathā, prasāraṇa ākuñcane ca savedanāṃ pravṛttiṃ karoti| 00000
----------------------------------------------| sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam||15|| stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam| ----------------------------------------------|16|
Sa. sarvāṅgasaṃśrayo'nilastatrasthaḥ kruddhastodādīn karoti| 00000
----------------------------------------------| yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho'bhyeti muhurmuhuḥ||16|| tadā'ṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ| ----------------------------------------------|17|
Sa. yadā tu sarvā dhamanīrvāyuḥ kruddho'bhyeti-ābhimukhyenāgacchati, punaḥpunastadā'ṅgaṃ-śarīraṃ, ākṣipati-ākramati, eṣa vātavyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ| 00000
athāpatantrakaṃ lakṣayati - - - - ----------------------------------------------| adhaḥ pratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ||17|| nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan| ākṣipetparito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet||18|| kṛcchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadṛktataḥ| kapota iva kṛjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ||19|| sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi| aśrnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyamāvṛte||20||
Sa. adhaḥ pratihata ūrdhvaṃ vrajan māruto hṛdāśritāḥ-hṛdayasthāḥ, nāḍīrantaḥ praviśya hṛdayaṃ tathā śiraśca śaṅkhau ca pīḍyan, ākṣipetparito gātraṃ-samantātkāyamākṣipet,-saṃharet| tathā, dhanurvaccāsya-apatantrakavataḥ, prakṛtatvādgātraṃ nāmayet| tathā sa pumān kṛcchrāducchvasiti-kathañcicchvasiti| dṛk-cakṣurindriyādhiṣṭhānaṃ dṛkśabdeneha gṛhyate| stabdhā srastā mīlitā ca dṛgyasyāsau stabdhasrastamīlitadṛk| tataḥ-anantaraṃ, kapota iva kūjet-avyaktaṃ śabdaṃ vidadhyāt| tathā, niḥsaṃjño-vicetanaḥ sampadyate| saḥ-evaṃrūpo vātavyādhiḥ, apatantrakākhyo bhaṇyate| sa eva cāpatānakasaṃjño nigadyate| mukte tvityādi| vāyunā'nākrānte hṛdaye kṣaṇaṃ svāsthyaṃ prāpnuyāt| muhurasvāsthyaṃ-tenāvṛte hṛdyasvāsthyamaśnuvīta| 00000
garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ| abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ||21||
Sa. sa cākālagarbhapātātsamanantaraṃ yoṣitāṃ prāyo jāyate| kadācicchoṇitātisravāt strīṇāṃ puruṣāṇāṃ ca, abhighātācca syāt| saḥ-apatantrako, garbhapātasamutpanno duścikitsyaḥ syāt, śoṇitātisravotthito duścikitsyataraḥ, abhighātasamuttho duścikitsyatamaḥ| 00000
manye saṃstabhya vāto'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā||22|| antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ| karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam||23|| pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograham| antarāyāma ityeṣa--------------------------|24|
Sa. manye dve-grīvāpārśvāśrite nāḍyau, vāyuḥ saṃstabhya, antarāyacchan dhamanīryadā gṛhṇan sakalaṃ dehaṃ vyāpnoti tadā jatrurāyamyate-vakrīkriyate| jatruśabdasya puṃstvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti| antardhanurivāṅgaṃ ca,-tathā'ntaḥ-mukhato bhāgāt, aṅgaṃ-śarīraṃ ca, dhanurivāyamyata iti cārthaḥ| vegaiḥ-vicchidya punarudbhavairbhajyata iva tudyata iva iti ca nānāvyathārūpaiḥ| tathā stambhaṃ ca netrayoḥ karoti| tathā jṛmbhām| tathā, daśanānāṃ-dantānāṃ, daśanaṃ-khādanam| daśanamityatra "dāmnīśasayuyuja" ityādau daṃśeranunāsikalopanirdeśo jñāpanārthaḥ, kṛto'nyasminnapi pratyaye lopo bhavatīti tena lyuṭyapi bhavati| daśanamiti vacanādatra nalopaḥ| prāyikaṃ caitajjñāpakamiti "hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam" ityapi bhavati| tathā kaphasyodvamanam| tathā, pārśvayordvayorvedanāṃ-śūlam| tathā, vākyādīnāṃ grahaṃ-stambham| ityeṣaḥ-vātavyādhiḥ, antarāyāmasaṃjño'ṅgasyāntarāyamanāt-vakrīkaraṇāt, ucyata iti śeṣaḥ| 00000
----------------------------------------------| ---------------------bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ||24|| dehasya bahirāyāmāt pṛṣṭhato nīyate śiraḥ| uraścotkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate||25|| danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ srastagātratā| bāhyāyāmaṃ dhanuṣkambhaṃ bruvate veginaṃ ca tam||26||
Sa. bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ-tādṛśaḥ| dehasya bahirāyāmāt-aṅgasya dhanurvadbahirvakrīkaraṇāt, bahirāyāma ucyata iti śeṣaḥ| tameva pradarśayitumāha - pṛṣṭhata ityādi| śiraḥ (pṛṣṭhataḥ-) pṛṣṭhābhimukhaṃ nīyate| tathā, tatra-bāhyāyāme, uro-vakṣaḥ, utkṣipyate-unnatiṃ nīyate| tathā, kandharā-grīvā ca, avamṛdyate-kṣudyate| tathā, danteṣu vaktre ca vaivarṇyaṃ-prākṛtādvarṇādvarṇāntarāpattiḥ| tathā, prakarṣeṇa svedaḥ| tathā, srastagātratā-ślathāṅgatā| taṃ-tathābhūtaṃ vātavyādhiṃ, bāhyāyāmaṃ dhanuṣkambhaṃ ca bruvate| tameva kecidveginamityācakṣate| 00000
adhunā vraṇāyāmamāha - - - - vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt| vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam||27|| tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ| ----------------------------------------------|28|
Sa. doṣā vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpyānantaraṃ samīraṇasya samīraṇāt-preraṇāt, sarvāṃ tanuṃ-sakalaṃ dehamāpādamastakaṃ, vyāyacchanti-viśeṣeṇākrāmanti| [ saḥ- ] eṣa vraṇāyāmaḥ, tṛṣyatastathā pāṇḍugātrasya narasya varjitaḥ, asādhyatvāt| 00000
----------------------------------------------| gate vege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu ca||28||
Sa. sarveṣu cākṣepakeṣu- "yadā tu dhamanīḥ sarvā" (ślo. 16) - ityādigranthanirdiṣṭeṣu vraṇāyāmaparyanteṣu, vege gate sati-vegānāṃ śāntau satyāṃ, svāsthyaṃ bhavet-nānyadā| 00000
jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ| kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo hanū||29|| karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām| hanusraṃsaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇām||30||
Sa. jihvātilekhanādibhiḥ kupito hanvormūle sthito vāyurhanū sraṃsayitvā-sthānāccālayitvā, vivṛtāsyatvaṃ-prasāritamukhatvaṃ, athavā saṃvṛtāsyatvaṃ karoti| saḥ-evaṃbhūto, hanusraṃsa ucyate| tena ca-hanusraṃsena, kṛcchrāt-kathamapi, carvaṇaṃ bhāṣaṇaṃ ca syāt| 00000
vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā||31||
Sa. vāgvāhinīsirāsaṃstho vāyurjihvāṃ stambhayate| saḥ-evaṃvidho, jihvāstambha ucyate| tena-jihvāstambhena, annapānavākyeṣu anīśatā-asamarthatā, bhavati| 00000
śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavaktrakṣavathoḥ kharakārmukakarṣaṇāt||32|| viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt| vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ||33|| vakrīkaroti vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam| tato'sya kampate mūrddhā vāksaṅgaḥ stabdhanetratā||34|| dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṃ smṛtermohastrāsaḥ suptasya jāyate||35|| niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyādekasyākṣṇo nimīlanam| jatrorūrdhvaṃ rujā tīvrā śarīrārdhe'dhare'pi vā||36|| tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare| ----------------------------------------------|37|
Sa. śirobhāraharaṇādibhirvāyurvivṛddho-viśeṣeṇa vṛddhiṃ gataḥ, tathā taistaiśca vātalaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, ūrdhvamātsthitaḥ-śarīrasyoparibhāge āsamantātsthito , vaktrārdhaṃ vakrīkaroti| tathā, uktaṃhasitamīkṣitaṃ ca vakrīkaroti| tathā, uktaṃ hasitamīkṣitaṃ ca vakrīkaroti| tataḥ-anantaraṃ, asya-narasya,mūrdhā kampate| tathā, vāksaṅgo jāyate| tathā, stabdhanetratādayaśca| tathā, niṣṭhīvo-niṣṭhīvanaṃ, pārśvena gacchet| ekasya cākṣṇo nimīlanaṃ syāt| jatrorūrdhvaṃ tīvrā rujā-dāruṇā pīḍā, bhavati| śarīrārdhe'dhare'pi vā-adhastādvā, taṃ-īdṛśaṃ vātavyādhiṃ, kecidarditamāhuḥ, apare tantrakṛta ekāyāmaṃ vadanti| 00000
----------------------------------------------| raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrddhadharāḥ sirāḥ||37|| rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ| ----------------------------------------------|38|
Sa. pavano raktamāśritya-śrayitvā, mūrddhāśritāḥ sirā rūkṣādiguṇayuktāḥ kuryāt| sa sirāgraha ucyate| sa cāsādhyaḥ| 00000
----------------------------------------------| gṛhītvā'rdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca||38|| pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan| kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ||39|| ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ| ----------------------------------------------|40|
Sa. vāyustanoḥ-śarīrasya, ardhaṃ gṛhītvā sirāḥ snāyūśca viśoṣya tato'nyataraṃ-vāmaṃ dakṣiṇaṃ vā, pakṣaṃ hanti| kiṃ kurvan ? sandhīnāṃ bandhān vimokṣayan-vighaṭṭayan| tasyaiva ca-vyādhimataḥ, kṛtsnaḥ-sarvo'rdhakāyaḥ, akarmaṇyaḥ-kriyāyāmaśakto, vicetanaśca syāt| taṃ-īdṛśaṃ vātavyādhiṃ, kecidekāṅgarogaṃ vadanti, anye pakṣavadhamityāhuḥ| ardhakāya iti "ardhaṃ napuṃsakam" iti samāsaḥ| 00000
----------------------------------------------| sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite'nile||40||
Sa. sarvakāyāśrite vāyau tena-pūrvoktenaikāṅgarogoktena lakṣaṇena, tulyaṃ vartate tadvat, sarvāṅgarogamityāhuḥ| 00000
śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ| kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣayahetukaḥ||41||
Sa. śuddhavātena hataḥ pakṣaḥ-ekāṅgarogaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ-atiśayena kṛcchrasādhyaḥ| anyena saṃyukto vātaḥ kṛcchraḥ-kṛcchrasādhyaḥ| kṣayahetukaḥ pakṣo vivarjyo-nopakramyaḥ, asādhyatvāt| 00000
āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ| asādhyaṃ hatasarvehaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut||42||
Sa. āmena baddhāni-sthagitāni, ayanāni-dvārāṇi prakṛtatvāt srotasāṃ, yena sa āmabaddhāyanaḥ, kaphānvito mārutoṅgaṃ saṃstabhya-stambhayitvā daṇḍavat daṇḍakākhyaṃ vātavyādhiviśeṣaṃ kuryāt| tamasādhyam| tathā hatāḥ sarvā īhāḥ-ceṣṭāḥ, yasmiṃstamevaṃbhūtam| 00000
aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṃ janayatyavabāhukam||43||
Sa. vāyuraṃsamūle sthitaḥ, tatragāḥ-aṃsamūlāśritāḥ, sirāḥ saṅkocyāvabāhukākhyaṃ vātavyādhiṃ janayati| kimbhūtam ? bāhupraspanditaṃ haratīti bāhupraspanditaharam, " harateranudyamane'c" ityac| 00000
talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ| bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā||44||
Sa. talaṃ-hastatalaṃ, prati-lakṣaṇī (lakṣyī) kṛtya, yā kaṇḍarā-sumahān snāyusaṅghātaḥ, sā bāhupṛṣṭhato gatā, tathā mārutārditā-vātena pīḍītā satī, bāhuceṣṭāṃ-bhujavyāpāraṃ, apaharati [ iti ] bāhuceṣṭāpaharaṇī| bāhulakādatra kartarī lyuṭ strītvaṃ ca| evaṃbhūtā viśvācī saṃjñā smṛtā, munibhiriti śeṣaḥ| 00000
vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā| tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi||45||
Sa. kaṭyāṃ sthito māruto yadā sakthnaḥ-ūroḥ sambandhinīṃ, kaṇḍarāmākṣipet-ākarṣet, tadā prāṇī khañjo bhavet| dvayorapi sakthnoḥ sambandhinīṃ kaṇḍarāṃ yadā''kṣipettadā paṅguḥ syāt| 00000
kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam||46||
Sa. tathā yo gamanārambhe kampate-vepate, khañjanniva ca yāti| taṃ-evaṃbhūtaṃ, kalāyakhañjākhyaṃ vyādhiṃ vidyāt| kimbhūtam ? muktaṃ sandhiprabandhanaṃ yatra, taṃ tathāvidham| 00000
śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ| jīrṇājīrṇe tathā''yāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ||47|| saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyetaraṃ doṣamūru cetpratipadyate||48|| sakthyasthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat| tadā skabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau||49|| parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ||50|| saṃyutau pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare||51||
Sa. jīrṇena sahitamajīrṇaṃ jīrṇājīrṇaṃ-pakvāpakvamāhārakadambakaṃ, kenacinnimittena jāṭharāgnisaṃyogādāhārarāśeḥ kaścidbhāgaḥ pakvaḥ kaścidapakva iti jīrṇājīrṇam, tasminsati| śītoṣṇādibhistathā''yāsasaṅkṣobhādibhirniṣevitaiḥ-ciramabhyastaiḥ, āmamatyarthaṃ sañcitaṃ-bahu sambhṛtaṃ, ūru yadā pratipadyate-ubhāvāśrityāste, tadā-tasminkāye, tena-yathoktena hetunā, tāvūru skabhnāti-stambhayati| kimbhūtamāmam ? saśleṣmamedaḥpavanam| saha śleṣmaṇā medasā pavanena ca vartata iti saśleṣmamedaḥpavanam, na tu kevalameva| tathā, itaraṃ doṣaṃ-vātaśleṣmāpekṣayā pittākhyaṃ, abhibhūya-ākramya, na vātaṃ kaphaṃ vā| tena hi tayorabhibhavo na yuktaḥ, tatsahavartamānatvāt| tathā, tena sahavartamānenāpi śleṣmaṇā ca stimitena-styānena, sakthisambandhīnyasthīnyantaḥ prapūrya-tāni nirbharāṇi kṛtvā, tadā tat-āmaṃ, ūru skabhnātīti yojyam| tena hetunā tadā-tasminkāle, tāvūru stabdhau-niścalau, tathā sparśataḥ śītau, tathā'cetanau-sūcyādibhistudyamānāvapi pīḍāṃ na vedayetām, ata eva parakīyāviva guru syātām| tathā'tibhṛśavyathau-atyantaśūlānvitau| parakīyāviti "kugjanasya parasya ca" iti īyaḥ kugāgamaśca| tathā dhyānādibhiḥ saṃyutau| dhyānaṃ-cintā daurmanasyamityarthaḥ| tathā pādasadanādibhiḥ saṃyutau| evaṃlakṣaṇo yo vyādhiviśeṣastamūrustambhamāhuḥ, tantrakṛta iti śeṣaḥ| apare ācāryā āḍhyavātamiti tamāhuḥ| āmaśabdasya napuṃsakatvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti bodhyam| 00000
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ| jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣaśca sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat||52||
Sa. jānumadhye mahārujaḥ śopho vātaśoṇitājjātaḥ kroṣṭukaśīrṣākhyo vātavyādhibhedaḥ| sa ca sthūlaḥ śṛgālaśiraḥsadṛśo bhavati| 00000
ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā| vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam||53||
Sa. pāde-caraṇe viṣamanyaste sati, athavā śrameṇa yadā gulphamāśritya vātena rugjāyate, taṃ vātakaṇṭakākhyaṃ vātavyādhimāhuḥ| 00000
pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate||54||
Sa. pārṣṇiṃ prati-pārṣṇyabhimukhaṃ, yā aṅgulīnāṃ kaṇḍarā sā mārutena-vāyunā, arditā-vyathitā, caraṇoddharaṇāvasare yaḥ sakthyutkṣepaḥ-ūrdhvaṃ preraṇaṃ, taṃ nigṛhṇāti-avamṛdgāti sakthnorniścalatvamivotpādayati| tāṃ-kaṇḍarāṃ, vyādhiviśeṣasaṃjñāṃ gṛdhrasīṃ pracakṣate, tantrakṛta iti śeṣaḥ| 00000
viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvite| ----------------------------------------------|55|
Sa. viśvācī coktā "bāhuceṣṭāpaharaṇī" (ślo. 44) ityādinā granthena, gṛdhrasī cādhunaivoktā| te dve tīvrarujānvite satyau khallī bhaṇyate| 00000
----------------------------------------------| hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ ca prasuptavat||55|| pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ| ----------------------------------------------|56|
Sa. yasya puṃsaścaraṇau hṛṣyete prasuptāviva ca syātām, saḥ-evaṃbhūto vātavyādhiḥ, pādaharṣākhyaḥ| sa ca vātaśleṣmakopajo vedyaḥ| 00000
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ|56| viśeṣataścaṅkramite pādadāhaṃ tamādiśet| 56 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|
Sa. anilaḥ pittaraktasahitaḥ pādayordāhaṃ kurute, viśeṣeṇa tu caṅkramite sati| taṃ-evaṃbhūtaṃ, pādadāhamādiśet-brūyāt, bhiṣagiti śeṣaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15|| 00000