Sa. vātaśoṇitanidānaṃ vātavyādhinidānāt pṛthagārabhyate, bahuvaktavyatvāt| anyathā vātavyādhiviśeṣa eva vātaśoṇitākhyo vyādhiriti tatraiva vaktuṃ yuktaṃ syāt| 00000
tasmādvātaśoṇitanidānaṃ prakramyata ityāha - - - - athāto vātaśoṇitanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2|| vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam| bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam||1|| prāyeṇa sukumārāṇāmacaṅkramaṇaśīlinām| abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite||2|| vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kṛddho vimārgagaḥ| tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadeva pradūṣayet||3|| āḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitam| tadāhurnāmabhiḥ---------------------------------|4|
Sa. madyāmlatakradadhiniṣpāvavrīhivāricaramāṃsakulatthakuṭherādikaṃ-vidāhyannaṃ, tathā viruddhamannaṃ-saṃyogamātrādivaśāt yathā "ānūpamāmiṣaṃ māṣakṣaudrakṣīra" (hṛ. sū. a. 7|29) ityādikaṃ prāguktam, tattaccāsṛkpradūṣaṇaṃ-anyadapyāhāravihārajātaṃ yattatratatroktam, tadbhajatāṃ-śīlayatāṃ, nṛṇāṃ-puruṣāṇāṃ, tathā vidhihīnaṃ-ayathāśāstraṃ, svapnajāgaramaithunaṃ bhajatāṃ prāyeṇa sukumārāṇām, prāyograhaṇama(ṇenā)nyeṣāmapi raktopacayahetvāhārasevinām, tathā acaṅkramaṇaśīlināṃ-atyantamāsyādisukhasevinām, abhighātāt-anekavidhātprahāraviśeṣāt, tathā aśuddheḥ-aśodhanānmalānirharaṇāt, teṣāmasṛji dūṣite-taddūṣaṇahetubhiryathoktairduṣṭe sampanne, tato vātalaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ sarvaroganidānoktaiḥ, tathā'tiśayena śītalairvāyurvṛddhaḥ-atyantamupacayaṃ prāpya, paścātkuddhaḥ-kupitaḥ, ata eva ca vimārgago-viśeṣeṇonmārgagāmī, tādṛśaiva-tathābhūtenaiva, asṛjā duṣṭena kruddhena ruddho-vihatagatiḥ kṛtātyantasaṃśleṣaḥ, tadeva-śoṇitaṃ, prāk-pūrvaṃ, pradūṣayet| prāggrahaṇādanantaraṃ sarvān dhātūn māṃsādīn pradūṣayet| tacca tathāvidhaṃ raktamatyupacitaṃ praduṣṭamāḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitamiti nāmabhirācāryā āhuḥ| 00000
----------------------------------------------| --------------tacca pūrvaṃ pādau pradhāvati||4|| viśeṣādyānayānādyaiḥ pralambau-------------| ----------------------------------------------|5|
Sa. tacca rogasvabhāvāt pūrvaṃ pādau pradhāvati-samutpadyate| tau ca pādau viśeṣāt-atiśayena, yānayānādyaiḥ pralambau-ucchūnau santau, pradhāvati| yānena-hastyaśvādinā, yānaṃ-gamanam| ādigrahaṇādanyairapi pādapralambanotpādakairgajaturagādisadṛśaiḥ| 00000
-----------------------------------tasya lakṣaṇam| bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā||5|| jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu| kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ||6|| bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca| ---------------------------------------------------------------------------------- pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi||7|| ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati| ----------------------------------------------|8|
Sa. tasya-vātaśoṇitasya, bhaviṣyato-bhāvino, lakṣaṇaṃ-prāgrūpaṃ, kuṣṭhasamaṃ-kuṣṭhena tulyam, kuṣṭhasya yat prāgrūpaṃ-"atiślakṣṇakharasparśa (hṛ, ni. a. 14|11) ityādi kuṣṭhanidānoktaṃ, tadasyāpi| na kevalametadeva yāvattathā sādaḥ ślathāṅgatetyādi ca, yāvanmuhurāvirbhavanti cetyetadapi bhaviṣyato lakṣaṇam| --------------------------------------------------------------------------------- tacca vātaśoṇitaṃ pādayormūlamāsthāya-tatra pūrvaṃ sthitiṃ kṛtvā, kadāciddhastayorapi pratiṣṭhāṃ kṛtvā, ākhoḥ-mūṣakasya sambandhi, yathā viṣaṃ kruddhaṃ dehaikadeśe pūrvaṃ sthitiṃ kṛtvā'nantaraṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati-viśeṣeṇa prasarati| 00000
tacca vātaśoṇitamuttānagambhīrabhedena dvidhā syādityāha - - - - ----------------------------------------------| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ||8|| kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūnabhidravat| ----------------------------------------------|9|
Sa. tvak ca māṃsaṃ ca, te āśrayo yasya vātaraktasya tadevaṃbhūtaṃ tat-vātaśoṇitaṃ, uttānaṃ pūrvaṃ-prāk, jāyate| tataḥ-paścāt, kālāntareṇa punaḥ sarvān dhātūn-aparānapi medaḥprabhṛtīn, abhidravadgambhīraṃ jāyate| 00000
----------------------------------------------| kaṇḍvādisaṃyutottāne tvaktāmrā śyāvalohitā||9|| sāyāmā bhṛśadāhoṣā------------------------| ----------------------------------------------|10|
Sa. uttāne vātaśoṇite tvak kaṇḍvādisaṃyutā-kaṇḍūsphuraṇanistodādiyuktā (ślo. 6) , tathā tāmrā śyāvalohitā-vyāmiśravarṇā, bhavati| tathā sahāyāmena vartata iti sāyāmā, tathā bhṛśadāhoṣā-atyarthaṃ dāharugyuktā| 00000
----------------------------gambhīre'dhikapūrvaruk| śvayathurgrathitaḥ pākī vāyuḥ sandhyasthimajjasu||10|| chindanniva caratyantarvakrīkurvaṃśca vegavān| karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran||11||
Sa. gambhīre vātaśoṇite'dhikapūrvaruk śvayathuḥ syāt| adhikaṃ kṛtvā pūrvā ruk yasya śvayathorasāvadhikapūrvaruk śvayathuḥ| kuto'dhikapūrvaruk ? prakṛtatvāduttānavātaśoṇitāt| tathā śvayathurgrathitaḥ, tathā pākī-pākayuktaḥ, syāt| tathā'smin gambhīre vāyurvegavān-balavān, śarīre sarvataścaran-gacchan, vakrīkurvaṃśca sāmarthyāttadeva śarīraṃ khañjaṃ paṅguṃ vā karoti| tathā asau sandhyasthimajjasu chindannivāntaścarati| 00000
vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam| śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ||12|| dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ||13||
Sa. tatra-vātaśoṇite, vātādhike'dhikaṃ śūlasphuraṇatodanaṃ bhavati| śūlaṃ-santatā ruk| todanaṃ tu-vicchinnā ruk pratodeneva| tathā, śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ syuḥ, vātasya calasvabhāvatvāt| tathā, dhamanīnāṃ-sirāviśeṣāṇāṃ, aṅgulisandhīnāṃ ca saṅkocaḥ syāt| tathā, aṅgagrahaḥ-aṅgānyavabaddhānīva syuḥ| tathā, atiruk śītadveṣānupaśayau ca bhavataḥ| śītadveṣaḥ-śītāsahiṣṇutvam| tathā, anupaśayaḥ-asukhānubandhaḥ| kenānupaśayaḥ ? prakṛtatvācchītadveṣeṇoṣṇakāmitayoṣṇasevanena bhavati| tathā, stambhavepathusuptayaḥ syuḥ| stambha iva stambho-dehastabdhatā| vepathuḥ-kampanam| dehasya suptiḥ-aṅgānāmacaitanyam| 00000
vātottarasya lakṣaṇamuktvā raktottaraṃ vaktumāha - - - - rakte śopho'tirukatodastāmraścimicimāyate| snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ||14||
Sa. adhika ityatrānuvartate| rakte'dhike śopho'tiruktoda iti| vāte'pyadhike śophaḥ sarugbhavati kintu rakte'dhike'tiruktodaḥ śophaḥ syāditi viśeṣaḥ| tathā, tāmro-varṇena, bhavati| cimicimāmivācarati-cimicimāyate| tathā, snigdharūkṣairasau śophaḥ śamaṃ naiti-na yāti, kaṇḍūkledayuktaḥ san| 00000
pitte vidāhaḥ sammohaḥ svedo mūrcchā madaḥ satṛṭ| sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā||15||
Sa. pitte-pittānuviddhe vātaśoṇite, vidāhādayaḥ syuḥ| 00000
kaphe staimityugurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ| kaṇḍūrmandā ca ruk-------------------------|16|
Sa. kaphānuviddhe vātaśoṇite staimityādayaḥ syuḥ| 00000
---------------------------------------------------| -------------------dvandvasarvaliṅgaṃ ca saṅkare||16||
Sa. dvandvaśabdena ca vātapittakapharaktānāṃ dvandvānīti prāyeṇeha gṛhyante, sarvaśabdena ca vātapittaraktakaphā gṛhyante| dvandvaṃ ca sarvaṃ ca dvandvasarve, tayorliṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, dvandvasarvaliṅgam| saṅkare-vyāmiśratve sati, dvandvasarvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ bhavati| kasya saṅkare ? prakṛtatvādvātapittaraktakaphānāṃ dvandvasaṅkare dvandvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ bhavati| sarvasaṅkare-sarveṣāṃ vātādīnāṃ saṅkare, sarvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ bhavati| 00000
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam| tridoṣajaṃ tyajetsrāvi stabdhamarbudakāri ca||17||
Sa. ekadoṣānugaṃ vātaśoṇitaṃ navaṃ sādhyaṃ-sādhayituṃ śakyam| dvidoṣodbhavaṃ yāpyaṃ-yāpanārham| tridoṣajaṃ vātaśoṇitaṃ tyajet-asādhyatvānnopakramet| tathā, srāvi yadvātaraktamarbudakāri ca, taccāsādhyam| 00000
raktamārgaṃ nihatyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn||18||
Sa. śākhāsandhiṣu māruto niviśya-tatra sthitiṃ kṛtvā, tathā raktamārgamāśu-śīghraṃ nihatya, anantaramanyonyamāvārya-prakṛtatvādraktaṃ kartṛ vātamāvārya vāto'pi raktam, tato vedanābhiḥ vātaraktocitābhiḥ pīḍābhiḥ, asūn-prāṇān, harati | 00000
vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ| atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ||19|| kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet| pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn||20||
Sa. pañcātmake-prāṇādibhedāt pañcasvabhāve vāte sati, prāṇo nāma vāto raukṣyādibhiḥ kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet-vidadhāti| tathā, pīnasadīṃśca bahūn rogān kuryāt| ādiśabdena hidhmādayo gṛhyante| 00000
udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ| gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān||21|| kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapīnasān| kuryācca galagaṇḍādīṃstāṃstān jatrūrdhvasaṃśrayān||22||
Sa. udānaḥ kṣavathuvidhāraṇādibhirvikṛtaḥ-kupitaḥ, kaṇṭharodhādīn gadān kuryāt| caśabdo'tra bhinnakramaḥ| galagaṇḍādīṃśca gadān, tāṃstān-anekavidhān, jatrūrdhvasaṃśrayān kuryāt| 00000
vyāno'tigamanadhyānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ| virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ||23|| puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittoplavajvarān| sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ||24|| kuṣṭhaṃ visarpamanyāṃśca kuryātsarvāṅgagān gadān| ----------------------------------------------|25|
Sa. vyāno'tigamanādibhirvirodhyādibhiśca dūṣito-duṣṭiṃ prāptaḥ, puṃstvotsāhādibhraṃśādīn aparānapi sarvāṅgagān gadān kuryāt| 00000
----------------------------------------------| samāno viṣamājīrnaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ||25|| karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ| śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśayajān gadān||26||
Sa. samāno viṣamādibhojanādibhirakālaśayanādibhiśca dūṣitaḥ śūlādīn pakvāmāśayajān gadān karoti| 00000
apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ| yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ||27|| kupitaḥ kurute rogān kṛcchrān pakvāśayāśrayān| mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikān bahūn||28||
Sa. apāno rūkṣānnādibhiratisevitairvegāghātādibhiścātisevitaiḥ kupitaḥ kṛcchrān-dāruṇān, pakvāśayāśrayān mūtraśukrapradoṣādīn bahūn gadān kuryāt| 00000
sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ| snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ||29|| kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca| yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt||30||
Sa. sarvamapi mārutaṃ tandrādibhirlakṣaṇairyutaṃ sāmaṃ vidyāt| tandrādilakṣaṇaviparyayeṇa tu nirāmaṃ jānīyāt| 00000
vāyorāvaraṇaṃ cāto bahubhedaṃ pravakṣyate| ----------------------------------------------|31|
Sa. ataḥ-sāmādilakṣaṇādanantaraṃ, vātasyāvaraṇaṃ bahubhedaṃ-anekaprakāraṃ, prakarṣeṇa vakṣyate| kila nāsyāma evāvaraṇam, api tvanyadapyastīti dyotayati| 00000
----------------------------------------------| liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ||31|| kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmatā| ----------------------------------------------|32|
Sa. pittenāvṛte maruti dāhādikaṃ liṅgam| 00000
----------------------------------------------| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam||32|| laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte| ----------------------------------------------|33|
Sa. kaphāvṛte vāyau śaityādikaṃ liṅgaṃ laṅghanādikāmatā ca| 00000
----------------------------------------------| raktāvṛte sadāhā'rtistvaṅmāṃsāntarajā bhṛśam||33|| bhavecca rāgī śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| ----------------------------------------------|34|
Sa. raktāvṛte pavane'rtiḥ-pīḍā, bhṛśaṃ tvaṅmāṃsāntarajā dāhayuktā syāt| rāgavāśca śvayathuḥ syāt| tathā, maṇḍalāni ca jāyante| 00000
----------------------------------------------| māṃsena kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piṭikāstathā||34|| harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate| ----------------------------------------------|35|
Sa. māṃsenāvṛte vāyau kaṭhino vivarṇaśca śophastathā piṭikāḥ syuḥ, harṣeśca| tathā, pipīlikānāṃ gātreṣu sañcāra iva jāyate| 00000
----------------------------------------------------| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ||35|| āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛte| ----------------------------------------------------|36|
Sa. medasā āvṛte vāyāvaṅgeṣu śophaścalastathā snigdhastathā śīto mṛduśca syāt tathā'rocakaḥ| saḥ-evaṃvidhaḥ, āḍhyavāta iti vedyaḥ| sa ca kṛcchraḥ-kṛcchrasādhyaḥ| 00000
----------------------------------------------------| sparśamasthyāvṛte'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati||36|| sūcyeva tudyate'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate| ----------------------------------------------------|37|
Sa. asthyāvṛte samīraṇe sparśamatyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati-abhilaṣati| tathā, aṅgamatiśayena sūcyeva tudyate| tathā, sīdati śūlyate ca| 00000
----------------------------------------------------| majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam||37|| śūlaṃ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham| ----------------------------------------------------|38|
Sa. majjāvṛte samīre vinamanādikaṃ syāt| vinamanaṃ-aṅgānām| tathā, pāṇibhyāṃ pīḍyamānena ca-prakṛtatvādaṅgena, sukhaṃ labhate| 00000
-----------------------------------------------| śukrāvṛte'tivego vā na vā niṣphalatā'pi vā||38||
Sa. śukrāvṛte prabhañjane'tivego vā-prakṛtatvācchukrasya, na vā vego niṣphalatā vā syāt| 00000
bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| --------------------------------------------------|39|
Sa. annāvṛte vāte bhukte sati rujā kukṣau bhavati| jīrṇe'nne sati rujā śāmyati| 00000
--------------------------------------------------| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet||39||
Sa. mūtrāvṛte vāyau mūtrasyāpravṛttirādhmānaṃ ca basteḥ syāt| 00000
viḍāvṛte vibandho'dhaḥ svasthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ||40|| śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet| --------------------------------------------------|41|
Sa. viḍāvṛte mātariśvani svasthāne-apānākhye, adhovibandho jātavibandhatvāt parikṛntati| snehaśrcāśu jarāṃ yāti| bhukte ca sati nara ānahyate-ādhmāpyate| śakṛdannena pīḍitaṃ cireṇa śuṣkaṃ duḥkhaṃ kṛcchreṇa sṛjet| 00000
--------------------------------------------------| sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk||41|| vilomo māruto'svasthaṃ hṛdayaṃ pīḍyate'ti ca| --------------------------------------------------|42|
Sa. sarvadhātvāvṛte'nile śroṇyādiruk syāt| tathā, pavano viguṇo bhavati| hṛdayaṃ ca vyākulaṃ [ati] pīḍyate ca| 00000
--------------------------------------------------| bhramo mūrcchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte||42|| vidagdhe'nne ca vamanam------------------------| --------------------------------------------------|43|
Sa. prāṇe pittenāvṛte bhramādyāḥ syuḥ| anne ca vidāhāvasthāṃ prāpte sati vamanaṃ syāt| 00000
------------------------udāne'pi bhramādayaḥ| dāho'ntarūrjābhraṃśaśca----------------------|43|
Sa. udāne ca pittenāvṛte sati bhramādyāḥ-pūrvoktāḥ, syuḥ| tathā, antardāha ūrjāyāḥ-balasya ca, vināśaḥ| 00000
--------------------------------------------------| ----------------------------dāho vyāne ca sarvagaḥ||43|| klamo'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca sasantāpaḥ savedanaḥ| --------------------------------------------------|44|
Sa. vyāne ca pittenāvṛte sarvaśaḥ(gaḥ)-antarbahiśca dāhaḥ, klamādayaśca syuḥ| 00000
--------------------------------------------------| samāna ūṣmopahatiratisvedo'ratiḥ satṛṭ||44|| dāhaśca syāt------------------------------| --------------------------------------------------|45|
Sa. samāne pittenāvṛte ūṣmaṇaḥ-agneḥ, upahatiḥ-upaghātaḥ, atisvedādayaśca syuḥ| 00000
----------------apāne tu male hāridravarnatā| rajotivṛttistāpaśca yonimehanapāyuṣu||45||
Sa. apāne punaḥ pittenāvṛte sati male-purīṣādau, hāridravarṇatā syāt| yonyādiṣu rujaḥ-pīḍayāḥ, ativṛttistāpaśca syāt| 00000
śleṣmaṇā tvāvṛte prāṇe sādastandrā'rucirvamiḥ| ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||46||
Sa. prāṇe ca śleṣmāvṛte sādādayaḥ syuḥ| 00000
udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ| balavarṇapraṇāśaśca---------------------|47|
Sa. udāne ca śleṣmāvṛte gurugātratvādayaḥ syuḥ| 00000
--------------------------------------------------| -------------------------vyāne parvāsthivāggrahaḥ||47|| gurutā'ṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam| --------------------------------------------------|48|
Sa. vyāne kaphāvṛte parvāsthivāggrahastathā'ṅgeṣu gauravaṃ gatau ca skhalanaṃ syāt| 00000
--------------------------------------------------| samāne'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā||48||
Sa. samāne kaphāvṛte'tiśītāṅgatvamasvedo mandāgnitvaṃ ca syāt| 00000
apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtaḥ syātpravartanam| --------------------------------------------------|49|
Sa. apāne kaphāvṛte mūtraśakṛtaḥ pravartanaṃ sakaphaṃ syāt| 00000
--------------------------------------------------| iti dvaviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ||49||
Sa. iti-anena prakāreṇa, vāyorāvaraṇaṃ dvāviṃśatiprakāraṃ [viduḥ-] jānanti, tantrakṛta iti śeṣaḥ| 00000
prāṇādayastathā'nyonyamāvṛṇvanti yathākramam| sarve'pi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat||50||
Sa. prāṇādayaḥ-pañca vāyavaḥ, anyonyaṃ-parasparaṃ, āvṛṇvanti yathākramaṃ-yathāsaṅkhyaṃ, tathā-tenoktena prakāreṇa, yathā pittakaphābhyaṃ prāṇādaya āvṛtāstathā prāṇādayo'nyonyamāvṛṇvantīti tathāśabdasyārthaḥ| tatra yathā,-prāṇenodānādayaścatvāra āvriyante, tathaivodānādibhirapi prāṇa āvriyate| evamudānena vyānādayastraya āvriyante, vyānādibhiśca tribhirudānaḥ| tathā vyānena samānāpānau, tathā samānāpānābhyāṃ vyānaḥ| samānenāpānaḥ, apānenā'pi samāna āvriyate| ityekadvitrādikrameṇāpyevamāvaraṇaṃ nirūpyam| evaṃ ca sarve'pi parasparamāvṛṇvanti| taccāvaraṇaṃ viṃśatibhedaṃ vidyāt| 00000
athāsyāvaraṇasya liṅgamāha - - - - niḥśvāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ| hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte||51|| udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ| --------------------------------------------------|52|
Sa. prāṇenodāna āvṛte niḥśvāsocchvāsasaṃrodhādayaḥ syuḥ| udānena prāṇa āvṛte varṇaujobalasaṅkṣayaḥ syāt| nanu ca, pittādibhiḥ prāṇādīnāmāvaraṇaṃ yuktam| parasparaṃ tu prāṇādīnāṃ yadāvaraṇaṃ tadamūrtatvādanupapannamiva manyāmahe| brūmaḥ| dvayorvātayoranyonyamupasarpatorbalavatā durbalasyābhighātena gatibhaṅgātsa tenāvṛtamārga ityucyate| tasmādvātānāmapi parasparamāvaraṇaṃ yuktameva| 00000
--------------------------------------------------| diśā'nayā ca vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak||52|| sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇāt| --------------------------------------------------|53|
Sa. anayā diśā-diṅmātrapradarśanena, sarvamāvaraṇaṃ vibhajedbhiṣak| iyaṃ cātra dik,-udānenāvṛte'pāne chardiśvāsakāsādayaḥ syustathā'lpo'gniratisāraśca| udāne'pānenāvṛte bastyādhmānodāvartagulmālpāgniparikartikāḥ syuḥ| apāne vyānenāvṛte viṇmūtraretasāmatipravṛttiḥ| vyāne samānenāvṛte mūrcchātandrāpralāpāṅgasādavahnayojobalakṣayaḥ| vyāna udānenāvṛte ca śyāvāsyatā stabdhatā'lpāgnitā svedaśceṣṭāhānirnimīlanamiti| evamanyadapyāvaraṇaṃ bhiṣak svamanīṣayā yathāśāstrasaṃskāravatyā vibhajet| granthakṛtā tu granthagauravabhayānnoktam| kathaṃ vibhajet ? ityatra yuktiṃ darśayati-sthānānītyādi| sthānāni-pakvāśayādīni doṣabhedīyoktāni, vātānāṃ-prāṇādīnāṃ, avekṣya| tathā, vṛddhiṃ-āvarakavāyusambandhināṃ vaikṛtakarmaṇāṃ, avekṣya-jñātvā| tathā, āvāryamarutāṃ hānimavekṣya, sarvamāvaraṇaṃ-anuktamapi, vibhajet| yathā-utsāhocchvāsaceṣṭādīni karmāṇi prāṇādisambandhīni yadā hīnāni dṛśyante udānādīnāṃ karmāṇi vākpravṛttyādīni vṛddhāni tadaivaṃ jñātavyam, yathā-prāṇa udānādīnāmekena dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvā āvṛta iti| evamudānādiṣvapi prāṇādibhirāvaraṇaṃ vibhāgīkāryam| 00000
--------------------------------------------------| prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśramāvaraṇaṃ mithaḥ||53|| pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ| --------------------------------------------------|54|
Sa. prāṇādīnāṃ pañcānāṃ vāyūnāṃ parasparamāvāryāvarakatvena sthitānāṃ miśraṃ-dvayena trayeṇa catuṣṭayena ca, mithaḥ-parasparaṃ, āvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasaṅkhyatāmiti sambandhaḥ| tathā, pittādibhirdvādaśabhiḥ-dhātvavasānaiḥ, miśrāṇāṃ prāṇādīnāṃ miśraṃ mitha āvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasaṅkhyatāmiti yojyam| atra caiṣā udāharaṇadigdraṣṭavyā,-prāṇena dvādaśavidhena pittādibhirmiśritatvāt caturṇāmudānādīnāmāvaraṇaṃ vibhajet| tathā, caturbhirudānādibhiḥ pittsyāvaraṇaṃ pratyekaṃ dvādaśavidhairdvādaśavidhasyaikasya prāṇasyāvaraṇamiti| tairityanena prāṇādayaḥ parāmṛśyante| taiḥ-pittādyāvaraṇamiśritaiḥ prāṇādibhiḥ, parasparamāvāryāvarakatvena sthitairmiśramāvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasasaṅkhyatāmiti yo'jyam| caḥ samuccaye| 00000
--------------------------------------------------| miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranekadhā||54|| tāratamyavikalpācca yātyāvṛtirasaṅkhyatām| tāṃ lakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt||55|| śanaiḥśanaiścopaśayādgūḍhāmapi mahurmuhuḥ| --------------------------------------------------|56|
Sa. taistulyaṃ tadvat| yathā prāṇādīnāṃ pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśramāvaraṇaṃ mithastathā miśraiśca taiḥ-prāṇādibhiḥ, yathā miśramāvaraṇaṃ mithastathaiva miśraiḥ-saṃyuktairetaiḥ pittādibhirna kevalaiḥ, prāṇādīnāṃ miśramāvaraṇaṃ mithastathā miśraiḥ pittādibhirye prāṇādayo miśritāstaistathābhūtaiḥ prāṇādīnāmāvaraṇam| evamanekadhā miśraṇābhiḥ-bahubhiḥ saṃyojanaiḥ, āvṛtirasaṅkhyatāṃ yāti| tathā tāratamyavikalpācca prāṇadīnāmāvṛtirasaṅkhyatāṃ yāti-saṅkhyāmatikramya gacchati| tāṃ-āvṛtiṃ, teṣāṃ prāṇādīnāṃ gūḍhāṃ-durlakṣyāmapi, avahitaḥ-tajjñānāya tatparaḥ san, lakṣayet-jānīyāt| katham ? yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt| teṣāṃ prāṇādīnāṃ yathāyathaṃ lakṣaṇodayāt-ātmīyālliṅgodbhavāt, śanaiḥśanaiḥ-na jhaṭityeva, tathā muhurmuhuḥ-kṣaṇe kṣaṇe lakṣayet, na tu sakṛdeva, prāṇādīnāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇodayājjānīyāditi| na kevalaṃ kevalā-dyathāsvaṃ lakṣaṇodayāt prāṇādīnāmāvṛtiṃ lakṣayet, yāvadupaśayādapyeṣāṃ gūḍhāmapyāvṛtimavagacchet| tatra prāṇādīnāmekaikenānyonyāvaraṇe viṃśatirbhedāḥ| evamekena dvayordvābhyāṃ caikasyāvaraṇe nirūpyamāṇe tvamī bhedāḥ-prāṇasyodānavyānābhyāmanyonyāvaraṇe dvau bhedau| evamudānasamānābhyāmudānāpānābhyāṃ [vyānasamānābhyāṃ vyānāpānābhyāṃ samānāpānābhyāṃ ] ca sahānyonyāvaraṇe parāṇi pañca dvikāni, iti prāṇasya dvādaśa bhedā bhavanti| udānasya ṣaṭ| vyānasya dvau| evaṃ vyānasyodānādibhistribhiranyonyāvaraṇe ṣaṭ| udānasya dvau| prāṇasyodānādibhiścaturbhidvau cānyonyāvaraṇādbhedau bhavataḥ| tathā, prāṇādīnāṃ pittādibhirdvādaśabhirāvṛtatvāt dvādaśaprakārāṇāmanyonyānāṃ miśraṇāt catvāriśatāni viṃśatyuttarāṇi bhavanti| evamanyadapyāvaraṇaṃ nirūpyam| 00000
--------------------------------------------------| viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate||56|| syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca| --------------------------------------------------|57|
Sa. prāṇādayaḥ sarva eva vātā jīvitam, viśeṣeṇa tu prāṇākhyo vāyurjīvitamucyate| tathā, udānākhyo vāyurviśeṣeṇa balamucyate| yataścaivamatastayoḥ-prāṇodānayoḥ, pīḍanāt-kṣobhaṇāt, yathāsvamāyuṣo balasya ca hānirbhavet| tasmāddhetoḥ prāṇodānākhyau pavanāvāhārādinā yatnena bhiṣajā rakṣyau| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 22|69) - "prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi tatsthitau dehasaṃsthitaḥ|" iti| 00000
--------------------------------------------------| āvṛtā vāyavo'jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ||57|| prayatnenāpi duḥsādhyā bhaveyurvā'nupakramāḥ| --------------------------------------------------|58|
Sa. vātādīnāmanyamenāvṛtā ityevamajñātāḥ-samyaganiścitāḥ, varṣoṣitāḥ prayatnenāpi duḥsādhyāḥ-kṛcchrasādhyā bhaveyuḥ| jñātā vā-pittādinā āvṛtā yathāvatsamyaṅniścayaṃ gatāḥ, vatsaraṃ sthitāḥ| vāśabda evārthe, anupakramā eva bhaveyuḥ| tato vātā āvṛteḥ prayatnena rakṣaṇīyāḥ| 00000
--------------------------------------------------| vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ|58| bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātaśoṇitanidānaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|
Sa. teṣāṃ-vāyūnāṃ, āvṛtānāmupekṣaṇāt-acikitsanāt, vidradhyādaya upadravā jāyante| tasmāttadupakrame yatitavyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātaśoṇitanidānaṃ nāma śoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||